Bài Báo Hai Lưỡi

Lương Diễm My xuất hiện tại văn phòng xưởng Mộc Nhiên với phong thái sắc sảo của một phóng viên điều tra kỳ cựu, trên bàn là tập hồ sơ chuyên đề về mặt trái của trào lưu “quảng bá xanh” trong ngành bao bì.

Gió trưa từ cánh đồng Tân Kiên thổi thốc qua cửa sổ, mang theo mùi ngai ngái quen thuộc của bã mía sấy khô hòa lẫn mùi dầu máy bôi trơn, mùi hăng nồng của kim loại mài dở và hơi ẩm bốc lên từ con kênh dẫn nước bên hông xưởng. Nắng rọi xiên qua những tấm tôn sáng trên mái, rắc những vệt bụi lơ lửng xuống không gian ngổn ngang bản vẽ. Diễm My không mang theo cuốn sổ tay bìa da nhỏ nhắn hay chiếc máy ảnh compact du lịch như những phóng viên trẻ mới chập chững vào nghề; cô đặt lên chiếc bàn gỗ ghép mộc mạc—vốn được tận dụng từ những tấm ván cốp pha cũ bào nhẵn—một chiếc máy ghi âm kỹ thuật số vỏ hợp kim màu xám mờ và một tập tài liệu bìa cứng dày cộm kẹp chặt bằng nẹp thép đen bóng.

Đôi mắt sắc lẹm sau gọng kính titan mỏng mảnh quét một vòng quanh gian phòng rộng chưa đầy hai mươi mét vuông. Ánh nhìn của cô lướt nhanh qua những bản vẽ sơ đồ động học cơ khí dán chằng chịt bằng băng keo giấy trên vách thạch cao ẩm mốc, trượt qua biểu đồ đường cong sấy ba giai đoạn vừa được Minh dùng phấn màu kẻ lại sáng nay, rồi dừng sững lại ở chiếc khay bã mía ba ngăn mẫu đặt trơ trọi giữa bàn. Một cái nhìn không mang chút tò mò đãi bôi của khách vãng lai, mà sắc lạnh, cân đo và chực chờ bóc tách như lưỡi dao mổ của bác sĩ pháp y trước một ca bệnh lý phức tạp.

“Tòa soạn của tôi đang thực hiện một tuyến bài điều tra chéo kéo dài bốn kỳ,” Diễm My mở đầu, phá vỡ sự tĩnh mịch đang đè nặng. Ngón tay trỏ tỉa tót kỹ lưỡng của cô gõ nhẹ từng nhịp dứt khoát lên mặt bàn gỗ thông ghép, tạo ra những âm thanh khô khốc. “Trọng tâm là bóc tách tính xác thực của các chứng chỉ môi trường và quy trình sản xuất thực tế giữa những doanh nghiệp đang xưng danh tiên phong trên thị trường vật liệu tự hủy. Trong danh sách khảo sát thực địa của chúng tôi, có tập đoàn GreenMax của ông Đỗ Quang Vinh, và có Mộc Nhiên của các bạn.”

Nhiên ngồi thẳng lưng trên chiếc ghế tựa bọc simili sờn góc, hai bàn tay đan chặt vào nhau đặt ngay ngắn trên đầu gối. Dưới lớp vải quần kaki bảo hộ còn vương một vệt bùn khô từ chuyến lội ruộng ở Tân Phú chiều hôm trước, bắp chân cô khẽ gồng lên. Dù đã lường trước cuộc gặp này sau mẩu tin nhắn ngắn ngủi gửi tới lúc chập choạng tối bên bến sông, tim Nhiên vẫn không kìm được một nhịp thắt lại buốt nhói. Một bài báo điều tra chéo từ một cây bút chuyên mảng kinh tế môi trường lừng danh như Diễm My chưa bao giờ là một cuộc phỏng vấn lăng xê khởi nghiệp non trẻ hay câu chuyện truyền cảm hứng vượt khó sướt mướt. Đó là một chiếc kính hiển vi công suất lớn rọi thẳng vào những vết nứt, những mảng tối và những góc khuất kỹ thuật mà bất kỳ một xưởng gia công quy mô bán thủ công nào cũng muốn giấu nhẹm sau những mỹ từ tiếp thị.

“Chị muốn tìm hiểu những khía cạnh nào ở Mộc Nhiên?” Nhiên bình tĩnh hỏi, ánh mắt đối diện thẳng thắn, không né tránh cái nhìn đang như muốn xoáy sâu vào tâm can mình.

“Mọi thứ,” My đáp gọn lỏn, hai bờ mi không hề chớp lấy một phần mười giây. “Từ nguồn gốc bã mía thô, phương pháp khử nấm men, phụ gia kết dính, đến điều kiện an toàn vận hành máy dập áp lực cao và các chứng nhận phân hủy sinh học trong đất. Độc giả hiện nay bị ngập chìm trong những khẩu hiệu xanh, nhưng không ai biết đằng sau một chiếc khay tự hủy là công nghệ sinh học thực thụ hay chỉ là chiêu bài tẩy xanh bằng phụ gia rã hạt vi nhựa.”

Cánh cửa nhôm kính phòng họp đột ngột bật mở với một tiếng rít khô khốc của bản lề thiếu mỡ. Phương bước xộc vào, hơi thở còn dồn dập sau quãng đường chạy vội từ kho thành phẩm lên. Tay cô ôm chặt tập hồ sơ doanh số tháng vừa in ra từ máy photocopy, mép giấy còn âm ấm. Nghe trọn vẹn câu nói cuối cùng của Diễm My, sắc mặt Phương lập tức đanh lại, đôi mày thanh tú chau chặt. Cô đặt mạnh tập tài liệu xuống bàn tạo thành một tiếng “bộp” vừa đủ để gây chú ý, kéo chiếc ghế gỗ ngồi xuống cạnh Nhiên, cố nặn ra một nụ cười xã giao nhưng hai khóe môi căng cứng đến mức gượng gạo:

“Chị My, Mộc Nhiên luôn hoan nghênh báo chí. Nhưng hiện tại xưởng chúng tôi đang trong giai đoạn chuyển giao công nghệ, chuẩn bị tiếp nhận mặt bằng ba trăm mét vuông để lắp đặt dàn máy ép tự động bốn đầu dập theo hợp đồng với Nắng Sớm. Nhiều quy trình kỹ thuật đang thuộc diện bảo mật kinh doanh nghiêm ngặt. Nếu tòa soạn cần thông tin tổng quan về chuỗi liên kết nông dân ở Tân Phú hay định hướng chuyển đổi xanh, tôi có thể cung cấp ngay bộ thông cáo báo chí đã chuẩn hóa.”

Diễm My bật cười khẽ, một tiếng cười ngắn, khô khốc và không chứa đựng một chút ấm áp nào. Ánh mắt cô dời từ Nhiên sang Phương, khóe môi nhếch lên thành một đường cong mỉa mai:

“Cô Phương, tôi không đến đây để xin tài liệu quảng cáo. Tôi đã có trong tay hồ sơ công bố tiêu chuẩn cơ sở của các bạn, và tôi cũng có trong tay dữ liệu từ hải quan lẫn phòng kiểm nghiệm độc lập. Nếu Mộc Nhiên muốn đứng cùng một bài báo với GreenMax chỉ bằng những lời hoa mỹ tiếp thị, tôi e là các bạn sẽ thất vọng.”

Chiếc điện thoại thông minh nằm trong túi xách của Diễm My bỗng rung lên bần bật, phá vỡ bầu không khí đang căng như dây đàn. My liếc nhìn màn hình, khẽ gật đầu tạ lỗi rồi cầm máy đứng dậy, bước ra ngoài hành lang đón gió để nghe một cuộc gọi đường dài có vẻ hệ trọng.

Cánh cửa vừa khép lại sau lưng nữ nhà báo, không khí trong gian phòng nhỏ lập tức đặc quánh lại như trước một cơn dông nhiệt đới ngột ngạt. Tiếng quạt trần quay kẽo kẹt trên đỉnh đầu dường như chỉ làm cho cái nóng thêm phần bức bối.

Phương quay phắt sang Nhiên, khuôn mặt trắng bệch vì kích động, giọng cô hạ thấp xuống mức thì thầm nhưng gắt gao đến run rẩy:

“Nhiên, cậu điên rồi sao mà định tiếp chuyện sâu với cô ta? Cậu không biết Lương Diễm My là ai à? Cô ta nổi tiếng là người đào bới tới tận xương tủy! Cậu có nghĩ tới chuyện cô ta sẽ lôi vụ thu hồi năm nghìn sản phẩm bốc mùi chua ở năm cửa hàng Nắng Sớm hồi đầu năm ra mổ xẻ không? Hay cậu muốn cả bàn dân thiên hạ biết cái máy ép số một kia từng gãy then trượt, khuôn dập ba trăm ký trượt lệch suýt nữa đè nát cánh tay thằng Nam?”

“Phương, bình tĩnh lại,” Nhiên nói, thanh âm trầm tĩnh nhưng đôi mắt vẫn dán chặt vào chiếc máy ghi âm kim loại đang nằm im lìm trên mặt gỗ.

“Bình tĩnh thế nào được!” Ngực Phương phập phồng dữ dội dưới lớp áo sơ mi công sở. “Chúng ta vừa mới đánh bại GreenMax ở Tân Phú hôm qua, hợp đồng bao tiêu năm năm còn chưa ráo mực! Nắng Sớm sắp giải ngân đợt một bảy trăm hai mươi triệu đồng tiền máy móc. Nếu một bài báo điều tra phanh phui rằng Mộc Nhiên từng giao hàng hỏng, từng bị công nhân đình công vì mất an toàn lao động, Khải sẽ phản ứng thế nào? Các chuỗi F&B khác có dám mua hàng của chúng ta nữa không? Đỗ Quang Vinh đang chực chờ nuốt sống chúng ta ở thị trường bán lẻ, một bài báo tiêu cực lúc này là án tử!”

Nhiên không đáp lời ngay. Cô hướng tầm mắt ra ngoài ô cửa kính mờ đục bám đầy bụi xơ mía. Qua khoảng sân lót đá dăm trắng lóa dưới nắng trưa gay gắt, phân xưởng cơ khí cũ đang rộn rã tiếng búa gõ đanh thép vào đe và tiếng máy mài xắt ngang không gian. Ở góc xưởng rợp bóng bạt xanh, chiếc máy ép thủy lực bốn trụ cũ kỹ—cỗ máy đầu tiên mà cô và ba đã nhặt nhạnh từng khối sắt vụn về dựng nên—đang phơi mình dưới ánh sáng ban ngày. Trên thân máy, những thanh thép tăng cứng dày hai mươi milimét mà ba cô cùng Minh đã thức trắng ba đêm ròng rã hàn gia cố nổi lên như những vết sẹo gồ ghề đầy kiêu hãnh. Gần đó, Lan đang đội chiếc nón bảo hộ màu vàng cam sờn mép, thoăn thoắt đôi tay găng sợi kiểm tra từng khay phôi bã mía vừa đưa ra khỏi buồng sấy chân không, mồ hôi ướt đẫm lưng áo bảo hộ.

Tất cả những vết sẹo đó là có thật.

Vụ thu hồi năm nghìn chiếc khay bốc mùi chua nồng vì nha bào men yếm khí thức giấc giữa mùa mưa dầm dề tháng Giêng. Vết nứt chân chim trên bệ gang xám rỉ dầu thủy lực từng giọt đen ngòm xuống sàn bê tông. Nỗi kinh hoàng tột cùng trong ánh mắt của chàng công nhân trẻ tên Nam khi thanh then trượt bằng thép tôi non gãy đôi phát ra tiếng nổ chát chúa, khuôn dập nặng ba tạ rơi tự do sượt qua gang tấc. Và cả cuộc đối thoại nảy lửa lúc nửa đêm, khi cả nhóm thợ đứng khoanh tay trước ngực, tuyên bố dừng xưởng bốn mươi tám giờ để đòi quyền được sống an toàn.

“Nếu chúng ta giấu, Phương ạ,” Nhiên quay lại, giọng cô trầm và chậm rãi, từng từ rơi xuống mặt bàn rõ mồn một giữa tiếng ù ù của cánh quạt, “chúng ta khác gì Đỗ Quang Vinh?”

Phương nghẹn lời, đôi con ngươi mở to đầy kinh ngạc, lồng ngực đang phập phồng bỗng chững lại một nhịp.

“Vinh mang một tỷ đồng tiền mặt về Tân Phú để mua đứt bã mía thối mốc, rồi dùng hóa chất chlorine với oxy già nồng độ cao để tẩy trắng, ép thành khay bán phá giá nghìn tư,” Nhiên nói tiếp, ngón tay cô siết chặt lấy mép bàn gỗ ghép đến mức các đầu ngón trắng bệch. “Hắn dùng tiền để mua sự im lặng, dùng chứng chỉ nhập khẩu để che đậy bản chất rã vi nhựa. Nếu hôm nay chúng ta đưa cho Diễm My một bản thông cáo bóng bẩy, gạt phắt những lần vấp ngã xương máu để tô vẽ Mộc Nhiên thành một vị cứu tinh hoàn hảo, thì khi sự thật vỡ lở, chúng ta lấy gì để bảo vệ niềm tin của người khác? Niềm tin của bà con Tân Phú, của anh Khải, và của chính những công nhân đang đứng máy ngoài kia?”

“Nhưng rủi ro truyền thông…” Phương lắp bắp, hai bàn tay buông thõng xuống sườn, giọng chùng xuống nhưng vẫn đầy lo sợ.

“Sự thật là rủi ro duy nhất mà chúng ta có thể kiểm soát bằng cách sửa sai,” Nhiên ngắt lời bạn, ánh mắt kiên định không một gợn sóng. “Che giấu mới là thứ biến chúng ta thành kẻ ngụy tạo. Tôi không sợ báo chí viết về sai lầm của Mộc Nhiên. Tôi chỉ sợ chúng ta bắt đầu học cách nói dối để tồn tại.”

Cánh cửa nhôm kính khẽ đẩy ra. Diễm My bước trở lại phòng, gương mặt sắc lạnh đã lấy lại vẻ tập trung cao độ thường thấy của một ký giả thực địa. Cô cất điện thoại vào túi xách, chuẩn bị với tay bấm nút ghi âm tiếp tục buổi chất vấn.

Nhiên đứng dậy, dứt khoát đẩy chiếc ghế tựa ra sau. Cô không buồn liếc nhìn tập thông cáo báo chí được in ấn láng bóng mà Phương vừa chuẩn bị sẵn trên bàn. Thay vào đó, Nhiên bước lại góc phòng, dùng chùm chìa khóa cơ vặn mở chiếc tủ tài liệu bằng tôn sơn tĩnh điện màu xám tro. Từ ngăn kéo dưới cùng, cô ôm ra ba tập hồ sơ dày cộm, gáy kẹp bằng chỉ dù chắc chắn, đặt ngay ngắn từng tập một trước mặt nữ nhà báo.

“Chị My, đây là toàn bộ dữ liệu nội bộ của Mộc Nhiên trong suốt mười tháng qua,” Nhiên nói, thanh âm bình thản và rành rọt đến mức khiến Phương ngồi bên cạnh phải nín thở, hai vai khẽ run lên. “Tập thứ nhất là biên bản kiểm định độc lập của Quatest 3 cùng nhật ký thu hồi năm nghìn sản phẩm bị lỗi mùi men yếm khí tại chuỗi Nắng Sớm, kèm theo báo cáo phân tích nguyên nhân kỹ thuật do trực khuẩn kỵ khí sinh nha bào khi độ ẩm phôi vượt ngưỡng an toàn. Tập thứ hai là hồ sơ kỹ thuật cơ khí: toàn bộ dữ liệu sửa chữa máy ép thủy lực số một, biên bản sự cố gãy then trượt khiến một công nhân bị rách phần mềm, và các quy trình khóa an toàn lockout-tagout mà chúng tôi đã thiết lập lại sau cuộc đình công của công nhân ca đêm.”

Diễm My ngẩng phắt đầu lên. Đôi mắt sắc sảo sau tròng kính titan thoáng qua một tia dao động rõ rệt, một biểu cảm cực kỳ hiếm thấy ở một phóng viên điều tra đã từng đối đầu với hàng chục tập đoàn sừng sỏ. Cô nhìn xuống tập hồ sơ chi tiết trước mặt: những trang giấy kẻ ngang ngả vàng vì bụi xơ mía, những dòng chữ viết tay ngoằn ngoèo bằng bút bi xanh đỏ của thợ máy, những bức ảnh chụp hiện trường lem nhem vết dầu thủy lực đen đúa và kim loại gãy vụn chưa từng xuất hiện trên bất kỳ phương tiện truyền thông nào.

“Cô có chắc là muốn tôi đọc những thứ này không?” My hỏi, giọng nghiêm lại, gằn từng tiếng. “Tôi là nhà báo điều tra, tôi không có nghĩa vụ phải làm mềm ngòi bút cho các bạn.”

“Tôi biết,” Nhiên khẽ mỉm cười, một nụ cười nhẹ nhõm như vừa trút bỏ được tảng đá ngàn cân đè nặng bấy lâu. “Tập thứ ba là nhật ký sấy đối lưu nhiệt độ thấp và công thức hệ men xúc tác tự nhiên bẻ gãy màng sáp kỵ nước trong tám mươi lăm đến chín mươi ngày. Chị có thể cầm toàn bộ tài liệu này. Ngoài ra, cửa xưởng mở toang. Chị có thể đi lại tự do trong xưởng cả ngày hôm nay, phỏng vấn bất kỳ ai, từ anh Tùng kỹ sư chất lượng đến chị Lan quản đốc sản xuất và các anh chị em công nhân trực tiếp vận hành máy. Chúng tôi sẽ không cử người đi kèm giám sát.”

Diễm My nhìn chằm chằm vào Nhiên trong vài giây dài dằng dặc, tựa hồ đang cố tìm kiếm một nét gượng gạo, một thoáng hoảng loạn hay bất kỳ toan tính tiếp thị tinh vi nào giấu sau gương mặt mộc mạc, không son phấn của cô kỹ sư trẻ. Nhưng cô chỉ thấy một sự kiên định tĩnh lặng như mặt nước giếng sâu.

“Được,” My nói ngắn gọn, với tay bật chiếc máy ghi âm, ánh đèn led đỏ rực sáng lên. “Chúng ta ra xưởng.”

Cả buổi chiều hôm đó, phân xưởng Tân Kiên trở thành một phòng mổ mở dưới ánh nhìn soi xét không khoan nhượng của Diễm My.

Nữ nhà báo không bỏ qua bất kỳ một chi tiết nhỏ nhặt nào. Cô không ngại chiếc quần âu hàng hiệu của mình bị quẹt phải bụi sắt, thoăn thoắt trèo lên bệ bê tông cốt thép gồ ghề, dùng đèn pin cực mạnh từ điện thoại soi thẳng vào vết nứt bệ máy gang xám. Ở đó, những tấm thép tăng cứng hai mươi milimét được áp chặt vào thân gang bằng hàng loạt bu lông cường độ cao mười chấm chín, bên cạnh là những đường hàn niken vảy rồng chuẩn xác, đều tăm tắp như vây cá chép do chính tay ông Hòa miệt mài hàn đắp từng lớp một để triệt tiêu ứng suất dư.

Rời bệ máy, Diễm My đứng hàng giờ liền bên buồng sấy ba khoang đối lưu nhiệt độ thấp. Hơi nóng hầm hập tỏa ra từ các vách tôn cách nhiệt phả thẳng vào mặt, nhưng cô vẫn không rời mắt khỏi thao tác của Tùng. Chàng kỹ sư chất lượng cẩn trọng cắm đầu đo nhiệt điện tử can K bọc thép không gỉ vào tâm của từng mẻ phôi bã mía xốp, mắt dán chặt vào đồng hồ chỉ thị số, cặm cụi ghi chép từng thông số độ ẩm đang giảm dần từ hai mươi phần trăm xuống dưới ngưỡng mười bốn phần trăm—ngưỡng tới hạn mà nha bào nấm men không còn cơ hội phát triển.

Khi My tiến lại gần máy dập số một, tiếng piston thủy lực đang gầm lên từng nhịp nén xả nặng nề. Lan đang đứng bên bàn điều khiển, kiên nhẫn hướng dẫn hai công nhân mới thao tác gài chốt an toàn liên động cơ khí trước khi đạp bàn đạp khởi động chu trình ép. Nhìn thấy người phụ nữ lạ mặt với chiếc máy ảnh cơ chuyên dụng lủng lẳng trước ngực bước tới, Lan không hề lúng túng hay né tránh ống kính.

“Nghe nói cô từng dẫn đầu công nhân đình công, dập cầu dao điện của xưởng này?” My đưa đầu micro thu âm lại gần, hỏi thẳng bằng một giọng sắc bén, không hề rào đón.

Lan dừng tay, lấy mu bàn tay dính đầy bụi xơ mía lau vội giọt mồ hôi đang chảy dài trên trán, rồi nhìn thẳng vào mắt Diễm My. Giọng cô rành rọt, sang sảng và đậm chất hào sảng, bộc trực của người phụ nữ miệt vườn miền Tây:

“Đúng! Đêm đó máy quá nhiệt lên tới một trăm tám mươi lăm độ, khói khét lẹt bốc lên mù mịt cả xưởng, then trượt gãy văng ra làm rách tay thằng Nam. Ban giám đốc ép tiến độ chạy ba ca liên tục để kịp đơn hàng, tụi tui kiệt sức, mắt nhắm mắt mở nên tui kéo cầu dao tổng cấm tiệt ai đụng vô máy. Nhưng chị biết sao hông? Giám đốc Nhiên xuống xưởng, hổng có đuổi việc tui, cũng hổng có chối quanh hay đổ lỗi cho công nhân sơ suất. Cổ cho dừng máy bốn mươi tám tiếng, trả đủ một trăm phần trăm lương cho tụi tui nghỉ ngơi hồi phục, rồi mời thợ già cơ khí về gia cố bệ máy, gắn thêm rào chắn cảm biến quang điện hồng ngoại. Tay ai lọt vô vùng nguy hiểm là máy tự ngắt liền. Ở đây ai làm ẩu thì bị phạt trừ thưởng, nhưng công ty làm sai thì công ty chịu trách nhiệm đàng hoàng. Tụi tui làm ở đây cực thì có cực thiệt, mà cái bụng nó yên, hổng bao giờ sợ bị biến thành tốt thí thí mạng cho mấy cái đơn hàng gấp của người ta.”

Ở khu vực pha trộn nguyên liệu bán tự động phía cuối xưởng, Tùng đón Diễm My bằng một thái độ cởi mở không kém. Anh rút từ ngăn kéo bàn pha chế ra cuốn sổ tay ghi chép thực nghiệm bìa sờn rách, trang giấy bị ố vàng loang lổ bởi vài giọt dung dịch enzyme thử nghiệm. Không đợi nhà báo gặng hỏi, Tùng tự tay lật mở trang nhật ký ghi ngày mười bốn tháng trước, chỉ thẳng ngón tay vào dòng chữ gạch chân màu mực đỏ:

“Lỗi mùi chua ở năm cửa hàng Nắng Sớm là do sự nóng vội và bảo thủ của chính tôi,” Tùng bộc bạch, giọng anh chùng xuống nhưng tràn đầy sự dũng cảm của một người làm khoa học chân chính. “Khi chuyến bã mía từ Cai Lậy chở về bị ướt mưa do rách bạt, áp lực tiến độ giao hàng quá lớn khiến tôi tự ý rút ngắn hai tiếng sấy đối lưu, đinh ninh rằng nhiệt độ dập nóng một trăm sáu mươi độ C của khuôn kim loại sẽ tiêu diệt toàn bộ vi sinh vật bề mặt. Nhưng tôi đã nhầm một cách ấu trĩ. Nha bào kỵ khí không chết ở nhiệt độ mặt ngoài trong thời gian ngắn ngủi ba mươi giây dập; chúng ngủ vùi trong lõi xơ cellulose xốp và chỉ chờ gặp hơi nước nóng trên bảy mươi độ từ cốc trà của khách hàng để bừng tỉnh, lên men ngầm sinh ra mùi chua nồng nặc. Chúng tôi đã phải tiêu hủy toàn bộ mẻ hàng đó, chấp nhận bồi thường thiệt hại hàng chục triệu đồng cho khách và làm lại từ đầu. Giờ đây, quy trình bắt buộc phải qua buồng sấy ba khoang đối lưu nhiệt độ thấp trong tám tiếng kết hợp phun sương hệ men xúc tác A1 và B2. Không có bất kỳ đường tắt nào trong công nghệ vật liệu sinh học cả. Dục tốc thì bất đạt.”

Diễm My lật giở từng trang tài liệu, ngón tay miết nhẹ trên những biểu đồ đo độ ẩm thực tế và các bảng số liệu phân tích phổ tán xạ do Tùng thực hiện. Đến cuối ngày, khi ánh hoàng hôn đỏ quạch như lòng đỏ trứng gà buông xuống bao trùm toàn bộ bãi tập kết bã mía ngoài sân, cô mới quay trở lại văn phòng nhỏ của Nhiên.

Không khí bên ngoài đã dịu bớt cái nồng nặc của ban trưa, nhường chỗ cho ngọn gió lành lạnh từ sông thổi vào. My ngồi xuống chiếc ghế cũ, tháo kính ra lau chùi cẩn thận, rồi mở chiếc cặp da công tác dày cộm của mình. Cô không rút máy ghi âm ra nữa mà lấy ra một tập hồ sơ in trên giấy bóng loáng dập nổi hoa văn trang trọng, góc trên có đóng dấu giáp lai đỏ chót của cơ quan công chứng lãnh sự.

“Cô biết cái này chứ?” My đẩy tập tài liệu về phía mép bàn đối diện Nhiên.

Nhiên cúi xuống nhìn. Từng con chữ in đậm màu xanh thẫm hiện ra rõ ràng dưới ánh đèn tuýp: Đó là bản sao các chứng nhận phân hủy sinh học theo tiêu chuẩn châu Âu DIN CERTCO và OK Compost mà GreenMax đang dùng làm vũ khí tối thượng trong tất cả các chiến dịch quảng cáo rầm rộ trên truyền hình, tạp chí và hàng trăm pano quảng cáo ngoài trời khắp các trục lộ lớn.

“Chứng chỉ phân hủy trong đất của GreenMax,” Nhiên khẽ gật đầu, giọng bình thản.

“Đúng, nhưng chỉ đúng một nửa,” Diễm My cười khẩy, thanh âm lộ rõ sự khinh miệt không giấu giếm của một người làm nghề điều tra lâu năm đã chứng kiến quá nhiều trò lừa đảo khoác áo đạo đức. “Tôi đã mất ba tuần để gửi số hiệu chứng chỉ này sang tổ chức đánh giá độc lập tại Cộng hòa Liên bang Đức và đồng thời tra cứu toàn bộ tờ khai hải quan nhập khẩu hạt nhựa của GreenMax suốt sáu tháng vừa qua. Chứng chỉ DIN CERTCO lừng lẫy này thực chất chỉ được cấp cho một lô hạt nhựa sinh học PLA nhập khẩu từ châu Âu mà họ dùng làm lớp màng phủ cực mỏng tráng mặt trong, còn toàn bộ phần cốt lõi của khay và cốc mà họ đang bán tháo ra thị trường với giá nghìn tư một chiếc lại được ép từ bã mía tẩy trắng bằng hóa chất rẻ tiền trộn lẫn với hạt nhựa PP thông thường và phụ gia phân rã quang học oxo-biodegradable.”

Nhiên cảm thấy sống lưng mình khẽ lạnh toát. Là một kỹ sư vật liệu được đào tạo bài bản, cô hiểu quá rõ sự tàn khốc ẩn sau thứ công nghệ ngụy sinh học đó. Phụ gia quang hóa oxo-degradable không hề làm cho phân tử polymer biến mất hay chuyển hóa thành mùn hữu cơ như tự nhiên vốn làm; nó chỉ là các muối kim loại chuyển tiếp xúc tác để chuỗi polymer dài bị ánh nắng và nhiệt độ bẻ gãy vụn thành hàng triệu triệu mảnh nhỏ li ti mắt thường không thể nhìn thấy được. Nó tạo ra một ảo giác thị giác hoàn hảo cho người tiêu dùng rằng chiếc cốc hay chiếc khay đã biến mất không dấu vết vào lòng đất mẹ, nhưng thực chất là đang gieo rắc hàng tỷ hạt vi nhựa vĩnh cửu vào nguồn nước ngầm, giết chết hệ vi sinh vật và quay trở lại chuỗi thức ăn của con người qua từng bữa ăn.

“Họ lừa dối người tiêu dùng bằng một nửa sự thật pháp lý,” My tiếp tục, giọng đanh thép như tiếng búa nện. “Chiếc chứng chỉ nhập khẩu hợp pháp được dùng làm tấm bình phong bóng bẩy che đậy cho cả một dây chuyền xả vi nhựa công nghiệp quy mô hàng triệu sản phẩm mỗi tháng. Trong khi đó, các bạn ở cái xưởng chật chội này lại chật vật đo từng phần trăm độ ẩm, mất ăn mất ngủ vì một mùi chua hữu cơ hoàn toàn vô hại với sức khỏe nhưng làm phiền vị giác khách hàng, rồi tự nguyện dũng cảm nhận lỗi và bồi thường.”

My dứt khoát gấp tập tài liệu lại, đưa mắt nhìn thẳng vào đáy mắt Nhiên:

“Tôi làm nghề mười lăm năm, đã gặp hàng trăm giám đốc doanh nghiệp khởi nghiệp mang danh ‘xanh’. Chín mươi chín người trong số họ sẽ tìm cách mua chuộc tôi bằng tiền bạc, quan hệ, hoặc đưa ra những bản báo cáo được gọt giũa sạch bóng tì vết để bảo vệ giá cổ phiếu và hình ảnh trước công chúng. Cô là người đầu tiên mở toang cánh cửa xưởng, phơi bày cả những sai lầm cơ học ngớ ngẩn nhất và để công nhân của mình nói thật về những lần đình công.”

“Bởi vì chúng tôi không có đường lui, chị My,” Nhiên khẽ thở dài, cảm nhận được hơi nóng âm ỉ từ tách trà xanh đã nguội ngắt trên tay. “Mộc Nhiên không được xây dựng trên một núi tiền hay các mối quan hệ chính trị vững chắc. Chúng tôi chỉ có kỹ thuật, mồ hôi của anh em thợ và chữ tín với bà con nông dân Tân Phú. Nếu đánh mất sự trung thực đó, cái xưởng này sẽ sụp đổ trước khi đối thủ kịp ra tay.”

Diễm My im lặng hồi lâu. Cô cẩn thận thu dọn máy ghi âm và tài liệu vào túi xách, đứng dậy chìa bàn tay mảnh khảnh nhưng rắn rỏi về phía Nhiên. Cái bắt tay chặt và dứt khoát, không còn chút vẻ xa cách, ngờ vực hay lạnh lùng ban đầu.

“Bài báo sẽ lên khuôn vào thứ Hai tới,” My nói trước khi bước ra chiếc xe bán tải đang chờ sẵn ngoài cổng. “Tôi sẽ không nương tay với những sai sót kỹ thuật ban đầu của Mộc Nhiên đâu. Nhưng độc giả có quyền được biết một sản phẩm xanh thực sự được sinh ra như thế nào giữa bùn đất và dầu mỡ.”

***

Sáng thứ Hai đầu tuần, số báo in đặc biệt của tờ nhật báo kinh tế hàng đầu được phát hành trên toàn quốc với lượng ấn bản tăng gấp rưỡi thường lệ. Đồng thời, loạt bài phóng sự điều tra bốn kỳ bắt đầu xuất hiện trên trang chủ ấn bản điện tử với vị trí tiêu điểm nổi bật nhất, dòng tít màu đỏ thẫm đập thẳng vào mắt hàng triệu độc giả:

*“PHÍA SAU NHỮNG TẤM CHỨNG CHỈ XANH: CÔNG NGHỆ BỀN VỮNG HAY ẢO THUẬT PHÂN RÃ VI NHỰA?”*

Nhiên ngồi trong góc văn phòng xưởng, ngón tay run nhẹ lướt chậm rãi trên màn hình máy tính bảng. Tim cô đập thình thịch trong lồng ngực như tiếng dập của cỗ máy thủy lực ngoài xưởng khi đọc từng dòng chữ sắc lạnh, chuẩn xác đến nghẹt thở của Lương Diễm My.

Bài báo tuyệt nhiên không hề tô hồng Mộc Nhiên thành một hình mẫu khởi nghiệp lung linh hoàn hảo. Ngòi bút điều tra kỳ cựu của My mổ xẻ không thương tiếc sự non nớt về mặt quản trị cơ khí, sự lúng túng trong kiểm soát chất lượng và áp lực tăng trưởng nóng trong giai đoạn đầu của xưởng Tân Kiên. Vụ thu hồi năm nghìn sản phẩm tại Nắng Sớm được nêu đích danh như một bài học đắt giá về việc kiểm soát độ ẩm và vi sinh vật yếm khí. Bức ảnh chụp cận cảnh then trượt máy ép số một bị gãy nứt rỉ dầu, cùng lời trần tình thẳng thắn, mộc mạc của Quản đốc Đặng Mai Lan về cuộc đình công lúc hai giờ sáng để bảo vệ mạng sống công nhân, được đăng tải trọn vẹn, trần trụi và không hề cắt gọt một chi tiết nào.

Phương ngồi đối diện bên chiếc bàn gỗ ghép, mặt cắt không còn một giọt máu. Hai bàn tay cô ôm chặt lấy trán, những ngón tay bấu vào chân tóc, giọng nghẹn lại trong cơn hoảng loạn:

“Xong rồi… Xong thật rồi Nhiên ơi… Cô ta viết chi tiết đến từng milimét thế này thì cả thiên hạ sẽ nghĩ chúng ta là một lũ làm ăn nghiệp dư chắp vá, một cái xưởng sắt vụn liều mạng…”

“Đọc tiếp đi, Phương,” Minh từ tốn nói, bước vào từ cửa nách, tay đặt một ly nước lọc mát lạnh trước mặt Phương. Khuôn mặt chàng kỹ sư cơ khí lấm lem một vệt mỡ bò bên má, nhưng ánh mắt anh lại sáng lên một vẻ bình thản, trầm tĩnh hiếm thấy.

Nhiên kéo màn hình cuộn xuống phần hai của bài phóng sự dài kỳ.

Chính từ đống tro tàn của những sai lầm kỹ thuật và những vấp ngã xương máu ấy, ngòi bút của Diễm My chuyển tông một cách ngoạn mục và đầy thuyết phục. Tác giả dành hơn hai phần ba dung lượng còn lại của bài điều tra để phân tích sâu sắc tinh thần cầu thị, lòng tự trọng nghề nghiệp và quy trình sửa sai thực chất của Mộc Nhiên. Bài báo dành những dòng văn trân trọng nhất để ca ngợi quyết định dũng cảm dám dừng xưởng bốn mươi tám giờ, chấp nhận bồi thường hợp đồng để đại tu máy móc và lắp đặt hệ thống cảm biến quang điện an toàn thay vì tìm cách bưng bít sự cố như cách các nhà máy gia công thông thường vẫn làm. Chi tiết về hệ thống sấy nhiệt đối lưu ba khoang diệt nha bào kỵ khí do Minh và Tùng kiên trì nghiên cứu, cùng cơ chế chia sẻ rủi ro mùa vụ và lập quỹ hỗ trợ người nông dân tại HTX Tân Phú, được dẫn chứng bằng hàng loạt số liệu thực nghiệm khoa học không thể chối cãi từ Quatest 3.

Và ngay sau đó, bài báo giáng một đòn sấm sét không khoan nhượng vào GreenMax.

Bằng những tài liệu hải quan không thể làm giả, hóa đơn mua bán hóa chất tẩy trắng và kết quả kiểm nghiệm mẫu độc lập từ phòng thí nghiệm uy tín tại Đức, Diễm My đã bóc trần toàn bộ thủ thuật “đánh tráo khái niệm” tinh vi mà tập đoàn này dày công xây dựng. Cô chỉ rõ GreenMax đã nhập khẩu một lượng nhỏ hạt nhựa sinh học đạt chuẩn châu Âu chỉ để lấy chứng chỉ truyền thông trưng bày trong tủ kính, nhưng dây chuyền công nghiệp sản xuất hàng loạt lại âm thầm trộn bã mía tẩy chlorine độc hại với hạt nhựa PP thông thường và phụ gia rã vi nhựa oxo-biodegradable nhằm hạ giá thành sản phẩm xuống mức một nghìn bốn trăm đồng để bóp nghẹt các đối thủ làm thật.

Một quả bom truyền thông thực sự đã phát nổ dữ dội trên toàn bộ không gian mạng.

Chỉ trong vòng hai giờ sau khi bài báo được đăng tải, các diễn đàn chuyên ngành kinh tế, môi trường và mạng xã hội bùng nổ làn sóng tranh luận chưa từng có. Các nhóm bảo vệ môi trường, cộng đồng tiêu dùng văn minh chia sẻ bài viết với tốc độ chóng mặt kèm theo sự phẫn nộ tột cùng trước hành vi lừa dối tẩy xanh tinh vi của một tập đoàn lớn. Đồng thời, làn sóng dư luận bày tỏ sự trân trọng và ngưỡng mộ đặc biệt đối với tinh thần dám nhìn thẳng vào sai lầm và làm thật của Mộc Nhiên.

“Có ai ngờ đằng sau chiếc khay xanh mướt giá rẻ mạt lại là hàng triệu triệu hạt vi nhựa chôn vùi vào lòng đất mẹ!” một chuyên gia môi trường uy tín hàng đầu viết trên trang cá nhân có hàng trăm nghìn lượt theo dõi. “Cảm ơn ngòi bút sắc sảo của Diễm My, và cảm ơn sự dũng cảm phi thường của Mộc Nhiên khi dám phơi bày những vết sẹo của mình dưới ánh sáng công lý. Khởi nghiệp tử tế không phải là không bao giờ phạm sai lầm, mà là dám nhận lỗi và sửa sai tới cùng vì an toàn của cộng đồng.”

Tiếng chuông chiếc điện thoại bàn màu đen đặt trên tủ hồ sơ của văn phòng bỗng reo vang liên hồi, cắt ngang dòng suy nghĩ của mọi người.

Phương giật mình thảng thốt, bàn tay run rẩy nhấc ống nghe áp vào tai. Cô vừa nghe được vài câu từ đầu dây bên kia thì đôi mắt vốn đang thẫn thờ bỗng mở to hết cỡ, chiếc bút bi kẹp bên ngón tay rơi cạch xuống sàn gạch bông:

“Dạ… vâng! Chúng tôi là xưởng sản xuất Mộc Nhiên đây ạ… Dạ đúng, toàn bộ khay ba ngăn và cốc sinh học của chúng tôi làm hoàn toàn từ bã mía Tân Phú, không pha tạp bất kỳ hạt vi nhựa polymer hay phụ gia quang hóa nào… Chúng tôi có đầy đủ kết quả kiểm nghiệm phân hủy tự nhiên của Quatest 3… Vâng, vâng ạ! Tôi sẽ gửi ngay bảng báo giá chuẩn và hồ sơ quy chuẩn kỹ thuật qua email cho chuỗi nhà hàng của anh trong vòng mười lăm phút nữa!”

Phương buông ống nghe xuống, ngực cô phập phồng dữ dội, đôi mắt nhìn trừng trừng vào Nhiên, giọng nói nghẹn ngào vỡ vụn:

“Nhiên ơi… Chuỗi nhà hàng chay Tâm An… Hệ thống mười tám chi nhánh khắp thành phố… Họ tuyên bố muốn hủy toàn bộ hợp đồng hiện tại với GreenMax để đặt mười lăm nghìn bộ sản phẩm khay và thìa dĩa của chúng ta mỗi tháng… Giám đốc thu mua của họ nói vừa đọc xong bài báo của Diễm My và muốn bắt tay ngay lập tức với một doanh nghiệp dám làm thật!”

Nhiên chưa kịp định thần để đón nhận niềm vui bất ngờ ấy thì chiếc điện thoại di động đặt trên mặt bàn của cô lại rung lên bần bật từng tràng dài. Màn hình sáng trưng hiện rõ ba chữ quen thuộc: Phạm Đức Khải - Giám đốc Chuỗi Cà phê Nắng Sớm.

Nhiên bấm nút nhận cuộc gọi, hít sâu một hơi để ổn định lại nhịp tim:

“Em nghe đây anh Khải.”

Đầu dây bên kia im lặng một thoáng, chỉ có tiếng gió lùa qua ống nghe, rồi tiếng cười trầm ấm, sảng khoái quen thuộc của Khải vang lên xua tan mọi âu lo:

“Nhiên à, tôi vừa đọc xong bài phóng sự điều tra của Diễm My trên bàn làm việc của Tổng Giám đốc. Ban giám đốc Nắng Sớm vừa kết thúc cuộc họp khẩn cách đây năm phút.”

Khải ngừng lại một nhịp ngắn, khiến lồng ngực Nhiên khẽ thắt lại trong một khoảnh khắc hồi hộp tột cùng.

“Đỗ Quang Vinh bên GreenMax vừa đích thân gọi điện cho Tổng Giám đốc chúng tôi sáng sớm nay,” Khải nói tiếp, giọng anh tràn đầy sự đanh thép và hài lòng. “Hắn dọa sẽ giảm giá thêm mười lăm phần trăm cho toàn bộ các gói bao bì nếu Nắng Sớm đồng ý hủy hợp tác chuyển giao với các bạn. Nhưng Tổng Giám đốc tôi đã gạt phắt đi ngay trên bàn họp. Ông ấy tuyên bố dứt khoát: ‘Một đối thủ dùng chứng chỉ gian dối để lừa gạt niềm tin của công chúng thì không bao giờ có đủ tư cách làm đối tác chiến lược lâu dài của Nắng Sớm.’ Biên bản giải ngân đợt một bảy trăm hai mươi triệu đồng tiền mua dàn máy tự động bốn đầu dập đã được ký duyệt chính thức. Tiền sẽ vào tài khoản phong tỏa của đơn vị chế tạo máy trong chiều nay. Chúc mừng các bạn, các bạn đã chứng minh cho toàn bộ Hội đồng quản trị thấy sự lựa chọn kiên định của tôi là hoàn toàn đúng đắn!”

Nhiên run run đặt chiếc điện thoại xuống mặt bàn gỗ, sống mũi cay xè, một giọt nước mắt nóng hổi lăn dài trên má mà cô không buồn gạt đi. Cô ngẩng đầu nhìn sang Minh. Chàng kỹ sư cơ khí lầm lì khẽ mỉm cười, đôi mắt sau cặp kính bảo hộ lấp lánh một niềm tự hào sâu kín, bình thản gật đầu chào cô. Bên ngoài khung cửa sổ, tiếng máy dập thủy lực bốn trụ đã qua gia cố vẫn vận hành đều đặn, nhịp nhàng từng chu kỳ nén xả an toàn, âm vang trầm hùng như một nhịp tim kiên cường đang đập giữa lòng xưởng Tân Kiên.

Bất chợt, tiếng chuông thông báo âm thanh nổi từ chiếc máy tính xách tay của Phương vang lên dồn dập, giòn giã như một tràng pháo mừng xuân. Trên góc phải màn hình, các khung cửa sổ thông báo liên tục nhảy sáng báo hiệu các luồng thông tin mới đổ về với tần suất chưa từng có.

Phương lao vội lại gần bàn làm việc, mười đầu ngón tay run rẩy gõ lách cách liên hồi trên bàn phím để làm mới trang quản trị hệ thống bán hàng. Cô đứng sững sờ trong giây lát, rồi quay đầu lại, đôi mắt ngấn nước long lanh nhìn thẳng vào Nhiên và Minh, thanh âm vỡ òa nghẹn ngào giữa không gian xưởng:

Hộp thư bán hàng của Mộc Nhiên nhận hơn ba trăm yêu cầu đặt hàng mới chỉ trong vòng mười hai giờ.