Cạnh tranh bằng thứ không thể trợ giá mãi

Những tấm áp-phích đỏ rực của chiến dịch “Bão giá mùa thu” giăng kín ngã tư dẫn vào phố cổ. Từ sớm tinh mơ, khi những vạt sương sông Hoài còn bám mờ trên thân cột đèn sắt rỉ sét, màu đỏ công nghiệp ấy đã đập vào mắt người đi đường bằng thứ phông chữ đậm nét, vồ vập và chói gắt. Các thanh thông báo đẩy trên màn hình điện thoại thông minh liên tục reo vang những hồi chuông điện tử lanh lảnh, dồn dập dội về các gói mã giảm giá 50%, phiếu quà tặng trăm ngàn và chính sách miễn phí giao hàng không giới hạn từ sàn thương mại điện tử Vạn Mua. Dưới sức ép của một chiến dịch đốt tiền thần tốc, lượng người dùng mở ứng dụng Chợ Nhà Mình sụt giảm rõ rệt ngay từ hai ngày đầu tuần.

Màn hình bảng kiểm soát trung tâm đặt tại góc kho chung của hợp tác xã vốn rộn rã những đốm xanh nhảy số biểu thị luồng đơn theo thời gian thực, nay chững lại trơ khấc. Tiếng chuông báo đơn mới thưa thớt hẳn, chỉ thỉnh thoảng mới vang lên một hồi lẻ loi giữa không gian ngai ngái mùi thùng carton mới, mùi màng bọc chống sốc bằng giấy tái sinh và hương dầu tràm người ta hay xông ở góc sàn để xua muỗi. Con số thống kê lượng truy cập cắm đầu đi xuống một đường dốc nghiêng đầy ảm đạm.

Đỗ Mỹ Linh ngồi trước chiếc máy tính bảng gắn trên giá đỡ kim loại, ngón tay bồn chồn gõ nhịp lách cách xuống mặt bàn gỗ thông ghép thô. Mái tóc buộc vội bằng sợi dây thun vải để lộ vầng trán lấm tấm mồ hôi dù chiếc quạt trần ba cánh phía trên vẫn đang quay vù vù thổi luồng gió ẩm. Cô gái trẻ ngước lên nhìn Hân, giọng nói thoáng vẻ sốt ruột không giấu giếm: “Chị Hân ơi, từ sáng tới giờ sàn Vạn Mua xả voucher giảm sâu tới năm mươi phần trăm cho tất cả đơn nông sản và đồ gia dụng, lại còn miễn phí giao hàng không giới hạn giá trị tối thiểu. Bên mình lượng đơn tụt mất gần bốn mươi phần trăm so với tuần trước rồi. Biểu đồ rớt đáy liên tục, mấy sạp rau củ tươi sáng nay gom hàng về mà đơn đẩy đi chỉ được hơn một nửa. Hay là... mình trích một phần từ Quỹ vận hành ra chạy khuyến mãi mã giảm cước mười ngàn để giữ chân khách quen? Em sợ cứ đà này bà con tiểu thương lại hoang mang, người ta thấy vắng khách trên app là dễ nản lòng rồi quay lại bán tháo ngoài lề đường lắm chị.”

Hân ngẩng đầu khỏi xấp phiếu đối soát tuần dày cộp đang lật dở. Đôi mắt cô thâm quầng sau những đêm dài rà soát hệ thống máy chủ và cân chỉnh từng dòng lệnh phân bổ tuyến đường, nhưng ánh nhìn sâu thẳm vẫn giữ nguyên vẻ điềm tĩnh, dứt khoát. Cô đặt chiếc bút bi xuống rãnh bàn gỗ, lắc đầu chậm rãi: “Không được đâu Linh. Bài học năm ngày đốt sạch mười hai triệu tiền túi đợt trước vẫn còn nguyên đó, chú An cũng đã cảnh báo dạo họp mặt hợp tác xã rồi. Quỹ vận hành ba phần trăm trích trên mỗi đơn hàng là máu huyết để trả công bằng cho đội xe của anh Lộc, trang trải tiền giấy gói, tiền túi màng nhiệt và bảo trì máy chủ hàng tháng. Đó là tiền mồ hôi của cả tập thể để giữ cho guồng máy chạy bền bỉ, tuyệt đối không được đem ra nướng vào cuộc đua trợ giá mù quáng. Vạn Mua có ngân sách hàng chục tỷ đồng từ các quỹ đầu tư mạo hiểm rót vào chỉ để chịu lỗ giành giật thị phần, họ sẵn sàng bù lỗ cả triệu đô la để đổi lấy lượng cài đặt ứng dụng. Còn chúng ta chỉ là một hợp tác xã số nhỏ bé của những người buôn thúng bán bưng. Đua giảm giá với họ chẳng khác nào lấy trứng chọi đá, càng đốt tiền thì người chết trước chính là khu chợ này chứ không phải ai khác.”

Vừa dứt lời, cánh cửa liếp dẫn ra khoảng sân sau kêu cọt kẹt. Lê Minh Quân từ ngoài hiên bước vào, trên vai vác theo chiếc chân máy ảnh ba chạc thân thuộc bằng hợp kim nhôm đã trầy xước vài vệt sơn, nách kẹp hai chiếc đèn led cầm tay bọc khung tản sáng tự chế bằng giấy can trắng. Gương mặt Quân sạm đi vì nắng gió nhưng khóe môi vẫn giữ nét cười xốc vác. Anh đặt mạnh chân máy xuống nền xi măng láng bóng, tiếng kim loại va chạm khô khốc xua tan bầu không khí căng thẳng đang đè nặng căn phòng: “Hân nói chí phải đó Linh. Khách ham rẻ đổ xô qua sàn lớn là tâm lý bình thường của người tiêu dùng, nhưng cái rẻ đó đổi lại bằng thứ gì thì người ta chưa thấy ngay đâu. Hàng giảm giá sâu kèm trợ giá khủng thường đi đôi với hàng xả kho, nông sản lưu bãi mấy ngày trời mới tới tay người nhận. Bọn mình không có tiền tỷ để đốt, nhưng bọn mình có cái mà sàn thương mại điện tử công nghiệp không bao giờ có: con người thật, tay nghề thật và gốc gác hàng hóa sờ tận tay day tận trán. Người ta có thể dùng tiền mua được sự tò mò trong vài hôm, nhưng không mua nổi niềm tin ăn sâu vào nếp sống phố cổ. Thay vì ngồi rầu rĩ nhìn biểu đồ tụt dốc, nhóm nội dung đã lên xong khung phát sóng cho tuần này rồi. Bọn mình sẽ mở chuỗi livestream chuyên đề, không thèm gào thét hạ giá xả hàng, mà đi sâu vào tay nghề làm nguội, bí quyết chọn hàng và quy trình thủ công của từng sạp.”

Hân nghe Quân nói, ánh mắt dần giãn ra, một nụ cười nhẹ nhõm hiếm hoi nở trên bờ môi khô: “Đúng vậy. Thứ gì mua được bằng tiền trợ giá thì sẽ mất đi khi hết tiền trợ giá. Người ta tới vì voucher thì người ta cũng sẽ rời đi vì voucher của một sàn khác lớn hơn. Cái giữ chân người mua lâu dài là sự tin cậy và giá trị thực của sản phẩm. Chúng ta bắt đầu từ sạp kim khí của chị Diệp và lò bánh mì của cô Tư ngay hôm nay.”

***

Năm giờ chiều, khi những vạt nắng cuối ngày rải một lớp bụi vàng óng ả lên những bức tường vôi vàng rêu phong của phố cổ, góc ngã ba lối đi xương cá trước sạp Kim Khí Ngọc Diệp bừng sáng rực rỡ dưới ánh đèn led của Quân. Không gian nơi đây đặc quánh mùi kim loại nguội, mùi mỡ bò chống rỉ và thoang thoảng hương trầm thơm dịu tỏa ra từ am thờ nhỏ trên vách tường.

Không còn vẻ lúng túng, ngượng ngập hay đôi bàn tay run rẩy cầm tờ kịch bản giấy lẩm bẩm học thuộc như những ngày đầu mới làm quen với công nghệ, chị Trương Ngọc Diệp ngồi ngay ngắn trên chiếc ghế đẩu gỗ thấp đã nhẵn thín nước sơn. Chị tự tin đối diện với ống kính điện thoại thông minh đang phát trực tiếp trên nền tảng Chợ Nhà Mình. Trước mặt chị, trên sạp gỗ dày bản kê cao, là một dãy chảo gang đen nhánh màu da cóc, những bộ quánh inox ba đáy sáng loáng phản chiếu ánh đèn và xấp khăn lau sợi nhỏ mềm mại.

“Bà con cô bác ngó kỹ giùm em nghen!” Chị Diệp cất giọng lanh lảnh, một tay cầm thanh nam châm chữ U chuyên dùng thử phôi thép, gõ côm cốp vào thành chiếc chảo gang đúc Cẩm Hà. Tiếng kim loại va chạm đanh giòn, trầm chắc vang vọng khắp dãy hành lang chợ. “Em bán buôn ở cái chợ Đèn Lồng ni ngót nghét hai mươi năm rồi, cái chảo cái xoong nào xài bền trơ gan cùng tuế nguyệt, cái nào dỏm ba bữa tróc sơn em nhìn qua nước xi hay gõ nhẹ một tiếng là biết liền. Mấy bữa nay trên mạng rần rần chảo chống dính giá ba chục ngàn, bốn chục ngàn bao ship tận giường, bà con ham rẻ mua về xào nấu ba bữa là lớp sơn hóa chất bong tróc ra từng mảng đen thui, ăn vô người rước bệnh chớ báu bở chi!”

Vừa dứt lời, chị Diệp thoăn thoắt cầm chiếc nam châm dí sát vào thành chiếc quánh inox 304 sáng bóng không một tì vết: “Bà con coi nè, nam châm hít nhẹ rồi trượt đi, không hề bám chặt như sắt pha tạp. Đây mới là chuẩn inox 304 không gỉ sét, an toàn tuyệt đối cho đường ruột con nít nấu cháo quấy bột dặm dặm mỗi bữa. Còn ai muốn mua nồi nấu canh thường ngày, không đòi hỏi quá khắt khe thì xài inox 430, giá mềm hơn một nửa mà vẫn bền chán chê, bắt từ bén ngót. Ai thích xài chảo gang truyền thống thì cứ yên tâm đặt bên Chợ Nhà Mình, em nhận tôi mỡ heo sẵn tại lò bằng mỡ gáy tươi, quét lớp màng nhiệt bóng loáng, về chỉ việc bắc lên bếp là chiên cá trôi tuột láng coong. Hàng chuyển tới tận nhà, bà con cứ mở ra kiểm tra, cạo thử mặt chảo, ngửi mùi thép mới, không ưng ý hay trầy xước một vết nhỏ là anh em tài xế của sạp mang về đổi mới trong vòng một nốt nhạc, không tốn thêm một đồng cước nào hết!”

Khung trò chuyện trực tiếp trên màn hình lập tức nhảy số liên tục, những dòng bình luận chạy dọc màn hình với tốc độ chóng mặt: *“Chị Diệp giải thích nghe xuôi tai quá, hồi bữa tui mua cái chảo ba lăm ngàn trên mạng về rán cá dính be bét, khói khét lẹt nồng cả gian bếp, phải vứt sọt rác!”* *“Cho cô một cái chảo gang Cẩm Hà loại ba mươi phân đã tôi sẵn mỡ nghe Diệp, chiều mai cô ghé lấy hay có người đem qua Cẩm Phô?”* *“Tôi chảo gang giùm luôn thì tiện quá chị ơi, ngoài phố người ta bán chảo mộc về tự tôi cháy đen thui cả nhà, đặt liền một chiếc giao tối nay nha!”*

Đỗ Mỹ Linh ngồi bệt ở góc khuất sau chân máy, đôi mắt sáng ngời, ngón tay thoăn thoắt bấm xác nhận từng đơn hàng trên máy tính bảng. Miệng cô tươi cười thông báo từng mã đơn được duyệt vào hệ thống với âm lượng vừa đủ để chị Diệp bắt nhịp cảm ơn người mua. Tỷ lệ chốt đơn tăng dần đều qua từng phút phát sóng. Dù không ồ ạt, điên cuồng như những phiên bán tháo hàng xả kho của các tập đoàn thương mại lớn, nhưng mỗi đơn hàng được tạo ra đều đính kèm một dòng ghi chú tỉ mỉ: “Khách dùng bếp từ”, “Khách dùng bếp gas lửa lớn”, hay “Giao sau năm giờ rưỡi chiều vì người mua đi đón con”. Đó là sự gắn kết mà không một thuật toán máy móc nào có thể tự động điền vào.

Rạng sáng hôm sau, khi sương mù sông Hoài còn giăng bảng lảng như những dải lụa trắng vắt ngang các mái ngói âm dương phủ rêu phong, góc phố cổ vẫn chìm trong giấc ngủ tĩnh mịch thì xe Bánh mì Cô Tư đã rực sáng ánh than hồng đượm.

Bốn giờ sáng, gió từ mặt sông thổi thốc vào bờ mang theo hơi lạnh buốt giá. Quân đã có mặt từ sớm, khoác chiếc áo nỉ dày, cẩn thận đặt góc máy quay cố định ở góc quầy bánh mì để bắt trọn từng khoảnh khắc những tảng bột mì nở phồng trong hơi ấm. Trên khung hình phát sóng trực tiếp mộc mạc không qua bộ lọc màu mè, bà Tư mặc chiếc áo bà ba màu nâu sòng giản dị, mái tóc hoa râm búi gọn sau gáy. Hai cánh tay chắc nịch, thoăn thoắt nhào nặn từng khối bột mì trắng muốt trên mặt bàn inox lấp loáng ánh sương mai và ánh đèn vàng ấm áp.

Bà Tư vừa thoa một chút dầu phụng nguyên chất ép thủ công lên lòng bàn tay để chống dính, vừa cất giọng ấm áp, rổn rảng chào những người xem thức sớm: “Chào cả nhà thức sớm nghen! Nhiều người hỏi sao ổ bánh mì của bà Tư bán hai chục ngàn mà không bớt giá đua với mấy xe bánh mì mười ngàn ngoài lộ lớn hay mấy cái deal một ngàn trên mạng. Dạ thưa bà con, bánh mì lò nhà tui tự nhào từ bột mì mộc nguyên chất, ủ men tự nhiên đúng bốn tiếng đồng hồ trong thúng ủ lót rơm, tuyệt đối không xài một hạt bột nở công nghiệp hay chất tạo giòn giòn xốp ảo nào hết trơn á.”

Bà đưa bàn tay chai sần thoăn thoắt nặn bột thành từng thoi dài đều tăm tắp, khẽ nghiêng lưỡi lam sắc ngọt rạch một đường dứt khoát lên sống bánh rồi xếp cẩn thận vào khay sắt, đẩy nhẹ vào lòng lò nướng than hoa đang rừng rực than củi: “Bánh làm bằng men ủ tự nhiên thì con nít ăn vô nhẹ bụng, người già ăn không lo ợ chua hay cồn cào bao tử. Lò nướng than hoa ni mỗi mẻ đúng mười hai phút cho ra sáu ổ, lật mặt hai lần lúc sáu phút với chín phút để vỏ vàng rộm đều khắp bốn phía. Bánh chín tới vỏ giòn rụm mà ruột đặc, dẻo thơm mùi lúa mì mới quyện với mùi khói than củi bùi bùi. Ai đặt trên Chợ Nhà Mình thì cứ yên tâm, đơn nhảy giờ nào lò mới nướng giờ đó, bỏ vô túi giấy thoáng khí bọc màng giữ nhiệt, anh Lộc chạy xe tới nơi vỏ bánh vẫn còn kêu răng rắc khi bóp nhẹ.”

Khung trò chuyện trên sóng trực tiếp bùng nổ hàng trăm bình luận từ cư dân địa phương lẫn những người con phố Hội đang sinh sống ở các tỉnh xa: *“Nhìn cô Tư nhào bột từ bốn giờ sáng mà thương quá. Đúng là bánh mì ăn từ hồi nhỏ tới chừ, không đâu có được cái mùi thơm mộc mạc ni!”* *“Sáng nào đi làm trễ cũng nhờ app Chợ Nhà Mình đặt hai ổ kẹp xá xíu, nhận bánh nóng hổi như vừa rút ra khỏi lò vậy, ruột bánh dẻo quánh nhai ngọt lịm.”* *“Cho đặt bốn ổ giao lúc sáu giờ rưỡi sáng tại hẻm Phan Chu Trinh nghe cô Tư, kèm nhiều ớt rim nhà làm nha!”*

Từng dòng bình luận chân tình, mộc mạc hiện lên không phải từ những tài khoản ảo săn mã giảm giá chớp nhoáng, mà là sự đồng cảm sâu sắc của những người hàng xóm láng giềng đã gắn bó trọn vẹn với nhịp sống, hương vị và nếp ăn nếp ở của phố cổ suốt bao thế hệ.

***

Trong khi Chợ Đèn Lồng đang âm thầm thắp lửa bằng giá trị thật, tại góc quán cà phê Bờ Hiên sát mép sông Hoài, một cuộc gặp gỡ riêng tư đầy toan tính thương trường đang diễn ra dưới bóng râm của giàn hoa giấy rực rỡ.

Hồ Khánh Vy ngồi đối diện cô Võ Thị Ba bên chiếc bàn gỗ mộc kê sát lan can sắt nhìn ra mặt nước lăn tăn gợn sóng theo mạn thuyền. Vy diện bộ âu phục công sở màu xám tro thanh lịch, từng đường kim mũi chỉ đều tăm tắp toát lên vẻ sắc sảo, đĩnh đạc của một nhà quản trị sàn thương mại điện tử dày dạn kinh nghiệm điều hành các chiến dịch triệu đô. Trên mặt bàn gỗ, bên cạnh tách trà hoa cúc nghi ngút khói thơm ngát, là một tập hồ sơ bìa da mạ nhũ vàng in logo Vạn Mua dập nổi sang trọng.

Vy mỉm cười nhã nhặn, ánh mắt chăm chú quan sát từng cử chỉ của người phụ nữ đối diện rồi đẩy nhẹ tập tài liệu về phía cô chủ sạp vải Ba Mùa: “Cô Ba nè, cháu theo dõi các phiên livestream của cô từ những ngày đầu tiên chợ mình lên sóng số hóa. Phải nói thật lòng, cái duyên ăn nói mộc mạc, làn điệu hò bài chòi mượt mà và cách cô giới thiệu từng thớ lụa tơ tằm Mã Châu có sức hút tự nhiên mà không một streamer chuyên nghiệp nào ở Đà Nẵng hay Sài Gòn bắt chước được. Người ta có thể học thuộc kịch bản, nhưng không ai thở ra được cái hồn cốt sông Thu Bồn như cô. Chiến dịch ‘Bão giá mùa thu’ của Vạn Mua đang cần một gương mặt bản địa đích thực để dẫn dắt chuyên mục Di sản số mà tập đoàn đang dồn ngân sách quảng bá toàn quốc.”

Cô Ba đưa bàn tay thon dài, ngón tay vương chút bụi phấn vải màu cánh sen, vuốt lại nếp áo dài lụa màu hoa cúc trang nhã. Ánh mắt cô điềm tĩnh nhìn tập hồ sơ da bóng bẩy nhưng không vội vàng mở ra: “Cháu khen làm cô ngại quá. Cô buôn bán bao năm ở chợ, quen ăn to nói lớn với bạn hàng quen, quen sờ từng khúc vải đo từng tấc lụa cho người ta may áo cưới áo Tết, chứ có phải người mẫu diễn viên chi đâu mà làm đại sứ với đại diện thương hiệu lớn.”

Vy khẽ nghiêng người tới trước, lật mở tập hồ sơ đến trang thứ hai, ngón tay thon dài sơn móng màu hồng nhạt chỉ vào điều khoản thù lao được in đậm bằng mực đen sắc nét: “Đây là bản hợp đồng đại sứ livestream độc quyền thời hạn một năm dành riêng cho cô. Vạn Mua cam kết mức thù lao cứng ba mươi triệu đồng mỗi tháng, thanh toán sòng phẳng vào ngày mùng năm hàng tháng qua tài khoản ngân hàng, chưa kể hoa hồng ba phần trăm trên tổng doanh thu các phiên bán hàng do cô đứng sóng. Đội ngũ sản xuất chuyên nghiệp của tập đoàn sẽ lo toàn bộ từ hệ thống đèn chiếu studio, kịch bản chi tiết, đội ngũ trang điểm cho đến việc chạy quảng cáo trực tiếp đẩy lượng tiếp cận lên hàng triệu người xem trên khắp cả nước. Cô chỉ cần xuất hiện tuần ba buổi, mỗi buổi chín mươi phút để hò vài câu và giới thiệu sản phẩm. Đổi lại, cô Ba sẽ phát sóng độc quyền trên nền tảng Vạn Mua và tạm ngưng toàn bộ các hoạt động livestream trên các nền tảng số hóa địa phương khác.”

Khoản thù lao ba mươi triệu đồng tiền mặt mỗi tháng là một con số khổng lồ, một sức hút đầy cám dỗ đối với một tiểu thương sạp vải nhỏ trong khu chợ truyền thống. Số tiền ấy thừa sức để cô Ba trang trải học phí trường nghề đắt đỏ cho con gái lớn, sắm sửa thêm chiếc xe máy mới và lợp lại toàn bộ phần mái ngói âm dương đang bị dột nước sau những trận bão lụt triền miên năm ngoái. Thế nhưng, ánh mắt cô Ba chỉ dừng lại ở con số nhiều chữ số không ấy trong vài giây ngắn ngủi, trước khi chuyển hướng nhìn sang hai chữ “độc quyền” được in hoa trang trọng và lặp đi lặp lại nhiều lần trong các điều khoản ràng buộc pháp lý ngặt nghèo.

Cô Ba thong thả nâng chén trà hoa cúc lên nhấp một ngụm nhỏ, cảm nhận vị đắng nhẹ nơi đầu lưỡi rồi hóa ngọt nơi cuống họng. Sau đó, bà nhẹ nhàng dùng hai đầu ngón tay đẩy tập hồ sơ bìa da trở lại mép bàn phía Khánh Vy. Giọng cô trầm ấm, mang âm sắc mộc mạc của người xứ Quảng nhưng dứt khoát lạ thường: “Cháu Vy nè, cô cảm ơn cháu và công ty lớn đã coi trọng cái tài mọn của người đàn bà buôn vải như cô. Số tiền ni lớn dữ lắm, người làm lụng buôn bán nhỏ chắt bóp từng đồng bạc lẻ như cô nhìn vô ai mà hổng ham, hổng xao xuyến trong lòng. Nhưng mà, cô xin phép từ chối cái chữ ‘độc quyền’ ni nghen.”

Nụ cười ngoại giao chuyên nghiệp trên môi Vy thoáng khựng lại trong tích tắc: “Cô Ba chê mức đãi ngộ chưa đủ cạnh tranh sao ạ? Nếu về mặt tài chính còn điều gì cô băn khoăn, cháu hoàn toàn có thể đề xuất ban giám đốc điều chỉnh nâng mức thù lao cứng lên ba mươi lăm triệu đồng, kèm thêm phụ cấp đi lại...”

“Không phải chuyện tiền ít hay nhiều đâu cháu,” cô Ba lắc đầu, ánh mắt hướng về phía những mái ngói rêu phong của Chợ Đèn Lồng thấp thoáng sau những rặng dừa nước bên kia bến sông. “Cái sạp Ba Mùa của cô sống được tới ngày hôm nay, giữ được cái nghề dệt lụa tơ tằm ni là nhờ cái tình cái nghĩa của bà con lối xóm dưới mái Chợ Đèn Lồng bao bọc suốt mấy chục năm qua. Hồi con bé My nhà cô bị sốt xuất huyết nặng nằm bệnh viện, sạp vải đóng cửa cả tháng trời không có đồng ra đồng vào, bà Lành sạp tạp hóa chạy đôn chạy đáo gom từng tờ tiền lẻ cho cô mượn đóng viện phí, bà Tư xe bánh mì thức trắng đêm nướng từng mẻ bánh nóng mang vô viện nuôi hai mẹ con cô. Cái nôi nuôi dưỡng tiếng hò, cái duyên bán hàng của cô là cái chợ truyền thống ni, là mảnh đất Hội An ni. Cô không thể vì một bản hợp đồng độc quyền mà quay lưng lại với nơi chôn nhau cắt rốn, bỏ rơi nền tảng Chợ Nhà Mình mà mấy đứa nhỏ như con Hân, thằng Quân đã đổ mồ hôi sôi nước mắt gầy dựng cùng bà con.”

Cô Ba dừng lại một nhịp, nhìn thẳng vào mắt Vy với vẻ chân thành, cởi mở không chút khách sáo: “Nhưng cô cũng nói thiệt lòng với cháu, buôn có bạn, bán có phường, người làm ăn buôn bán đâu ai muốn đóng cửa chặn lối đi của ai. Vạn Mua là sàn lớn, có khách muôn phương, có vốn liếng dồi dào. Nếu công ty cháu tổ chức những phiên phát sóng quảng bá lụa tơ tằm Hội An, tôn vinh làng nghề dệt Mã Châu hay đồ thủ công mỹ nghệ xứ Quảng mà tôn trọng nét đẹp văn hóa địa phương, không ép bà con tiểu thương bán tháo bán đổ phá giá thị trường, thì cô Ba sẵn sàng ký hợp đồng cộng tác từng phiên một cách đàng hoàng, sòng phẳng. Phiên nào làm việc phiên đó, thanh toán theo buổi, không độc quyền, không trói buộc danh dự và tình làng nghĩa xóm của nhau. Cháu thấy như rứa có được không?”

Khánh Vy ngồi lặng đi vài giây trước câu trả lời khẳng khái và ánh mắt trong veo của người phụ nữ buôn vải phố cổ. Trong thế giới kinh doanh số khốc liệt mà cô từng vận hành, các điều khoản hợp đồng độc quyền cùng những cọc tiền mặt dày cộp luôn là thứ vũ khí tối thượng, sắc bén nhất để đè bẹp sự trung thành của các đối tác nhỏ lẻ và bóp nghẹt đối thủ cạnh tranh từ trong trứng nước. Thế nhưng, đứng trước người phụ nữ mộc mạc khoác manh áo lụa giản dị này, những toan tính thuật toán phức tạp và con số tài chính đầy ma lực dường như hoàn toàn mất đi sức nặng cưỡng chế.

Vy khẽ thở dài một tiếng kín đáo, cẩn thận gấp tập hồ sơ bìa da lại, kéo khóa cất vào chiếc túi xách hàng hiệu. Giọng nói sắc sảo của cô bất giác dịu đi vài phần: “Dạ, cháu hiểu tấm lòng của cô Ba rồi. Đề xuất cộng tác từng phiên theo chuyên đề văn hóa của cô rất đáng để suy nghĩ. Cháu sẽ ghi nhận đầy đủ tinh thần này và thảo luận lại với bộ phận chiến lược nội dung của vùng.”

***

Trong khi đó, cơn sốt giảm giá ảo của chiến dịch “Bão giá mùa thu” trên sàn Vạn Mua sau gần một tuần bùng nổ dữ dội bắt đầu bộc lộ những vết rạn nứt khó che giấu trong chuỗi vận hành công nghiệp.

Các thuật toán tối ưu hóa chi phí và săn đơn giá rẻ của sàn lớn đã thu hút hàng loạt gian hàng ảo trôi nổi từ khắp nơi đổ về. Những chủ shop vô danh này gán mác hàng nông sản tươi sống, đặc sản tiến vua miền Trung lên các mặt hàng tồn kho kém chất lượng để trục lợi từ các khoản trợ giá khổng lồ của chiến dịch. Người tiêu dùng địa phương sau cơn say mua sắm ồ ạt ban đầu vì ham rẻ bắt đầu phải đối mặt với thực tế trần trụi và cay đắng.

Chiều thứ Năm, tại sảnh đón trả khách rợp bóng cây bàng trước cổng trường Trung học cơ sở Nguyễn Du, cô giáo Bùi Thanh Mai đang cùng một nhóm giáo viên trong tổ Văn kiểm tra các kiện hàng vừa được nhân viên giao hàng của sàn lớn chuyển tới bằng xe máy tải. Vừa rọc lớp băng keo dán chằng chịt quanh chiếc hộp carton mỏng manh đã bị móp méo một góc lớn do va đập trong thùng xe tải liên tỉnh, cô Mai đã khẽ nhíu mày, đưa tay bịt mũi thở dài thất vọng.

Bên trong hộp, túi rau dớn rừng và nấm mối được quảng cáo là “tươi ngon vừa hái trong ngày từ vùng cao Tây Giang” từ một shop trực tuyến giảm giá tới 60% trên Vạn Mua đã bị dập nát be bét. Hơi ẩm bị bọc kín trong túi nilon suốt ba ngày lưu kho vận chuyển qua các trạm trung chuyển công nghiệp đã biến những ngọn rau non thành một mớ nhớt nhát, thâm đen và bốc mùi chua ủng nồng nặc. Cạnh đó, gói đường phèn mật mía mua theo chương trình trợ giá đồng giá chín ngàn đồng của một cô giáo khác khi mở ra thì lớp mật đã chảy nước nhớp nháp khắp đáy túi, bám đầy bụi đen và cặn bẩn của tạp chất công nghiệp.

“Thiệt tình, ham rẻ có mấy chục ngàn mà rước bực vô mình cả buổi chiều!” Cô giáo Lan cùng tổ bộ môn bực bội vứt gói đường nhớp nháp lên yên xe máy, mặt đỏ bừng tức tối. “Trên hình quảng cáo thì chụp lung linh óng ả như ngọc hổ phách, tới chừng giao tới nơi mở ra thì chẳng khác nào đồ phế phẩm người ta vét ở đáy kho vứt đi. Bấm yêu cầu trả hàng hoàn tiền trên ứng dụng thì hệ thống tự động bắt chụp ảnh, quay video mười góc độ khác nhau, rồi hẹn chờ xét duyệt tới năm bảy ngày. Tiền hoàn lại nếu có thì cũng bị giam cứng trong ví điện tử của sàn, đâu có rút ra tiền mặt tiêu xài được đâu!”

Cô giáo Mai khẽ lắc đầu ngao ngán, rút chiếc điện thoại thông minh từ túi xách ra. Cô mở ứng dụng Chợ Nhà Mình, nơi giao diện chữ lớn màu vàng kem thân thuộc hiện lên rõ ràng từng dòng ghi chú kiểm kho, tên người chịu trách nhiệm và giờ giấc thu hái cụ thể.

“Bởi vậy mới thấy, mua đồ ăn thức uống cho gia đình thì không thể phó mặc cho mấy cái shop ảo trôi nổi chạy quảng cáo giá rẻ trên mạng được đâu chị,” cô Mai ôn tồn nói, ngón tay lướt nhẹ trên màn hình mượt mà. “Bên Chợ Nhà Mình, rau củ quả là do chính tay thím Sáu với mấy cô bên hợp tác xã Cẩm Hà cắt từ vườn lúc năm giờ sáng, nấm khô thì mẹ Lành sạp An Lành tận tay lựa từng tai nấm dày dặn thơm mùi củi rừng phơi nắng giòn tan, ghi rõ ngày giờ kiểm tra tồn kho bằng bút mực đỏ. Anh Lộc giao tới tận cửa nhà, lịch sự đứng chờ cho mình mở túi ra ngửi, kiểm tra từng mớ rau ngọn hành tươi rói, ưng ý vừa lòng rồi mới nhận tiền mặt. Mắc hơn chục ngàn mà cả nhà ăn bữa cơm ngon lành, yên tâm tuyệt đối, không phải nơm nớp lo ngộ độc thuốc bảo quản.”

Nói là làm, cô Mai bấm đặt ngay một combo đồ khô và gia vị nấu cúng rằm tại sạp Tạp hóa An Lành. Ngay tối hôm đó, trên diễn đàn mạng xã hội “Cư dân phố cổ Hội An” với hơn ba mươi ngàn thành viên tích cực mà chính cô giáo Mai là người quản trị viên sáng lập, một bài viết đối chiếu hình ảnh chi tiết đã xuất hiện.

Bức ảnh chụp góc cận cảnh đặt hai thế giới cạnh nhau: một bên là mớ nấm ủng dập nát, chảy nước bốc mùi chua từ gian hàng trợ giá vô danh của sàn lớn, một bên là mớ nấm rơm khô cong giòn rụm đóng gói chỉn chu trong túi giấy kraft thoáng khí, có dán tem mộc khắc tay của sạp An Lành cùng chữ ký cam kết chất lượng của bà chủ sạp.

Bài viết nhanh chóng thu hút hàng trăm lượt chia sẻ và bình luận bức xúc, đồng tình của các bà nội trợ khắp các phường Minh An, Cẩm Phô, Sơn Phong. Làn sóng khách hàng địa phương từng bị lóa mắt bởi những mã giảm giá ảo bắt đầu lục tục quay trở lại với Chợ Nhà Mình. Lượng đơn hàng trên hệ thống bảng điều khiển không những phục hồi nhanh chóng mà còn tăng trưởng một cách vững chắc, bền bỉ hơn trước. Bởi lẽ, sau cơn say giá rẻ, người mua chợt nhận ra rằng sự chăm sóc ân cần, chất lượng chuẩn xác và trách nhiệm cá nhân gắn liền với danh dự của từng chủ sạp là thứ giá trị vô giá mà không có bất kỳ thuật toán giảm giá nào có thể thay thế được.

***

Tối thứ Sáu, dòng người tấp nập lại rộn rã đổ về Chợ Đèn Lồng như một thói quen sinh hoạt bất biến của người phố Hội. Ánh sáng vàng ấm áp từ hàng trăm chiếc đèn lồng lụa treo dọc theo các mái hiên cổ kính soi rọi xuống những lối đi lát đá xanh nhẵn bóng. Tiếng lách cách vui tai của kéo cắt vải tại sạp Ba Mùa, tiếng gõ muôi chan chát rộn ràng của chị Diệp khi thử chảo cho khách và tiếng cười giòn tan của bà Lành khi hướng dẫn các cụ già quét mã QR thanh toán tạo nên một bản hòa âm sống động, thân thương của phố Hội.

Dưới gốc cây bàng rợp bóng mát nơi đầu cầu Cẩm Nam dẫn sang cồn bãi, chiếc ô tô năm chỗ màu đen quen thuộc của Hồ Khánh Vy đỗ lặng lẽ bên vệ đường, không nổ máy. Vy hạ nửa cửa kính xe, ánh mắt chăm chú quan sát khung cảnh nhộn nhịp, ấm cúng bên trong khu chợ truyền thống.

Từ vị trí ngồi, cô nhìn thấy Ngô Thành Lộc cùng các thành viên đội xe thồ tự quản đang nhanh nhẹn, nhịp nhàng xếp từng giỏ mây lót xốp cẩn thận lên baga xe đạp, kiểm tra kỹ lưỡng từng phiếu đơn ba liên ép nhựa chống ướt trước khi tỏa vào các con ngõ nhỏ ngoằn ngoèo. Cô nhìn thấy cô giáo Mai đang đứng trò chuyện rôm rả bên quầy An Lành, tay xách chiếc làn mây đựng đầy hàng hóa tươi ngon vừa được đóng gói tỉ mỉ. Không có những tấm biển đỏ gào thét giảm giá sốc năm mươi phần trăm, không có tiếng loa phát thanh tiếp thị ồn ào inh ỏi, khu chợ vẫn đứng vững vàng trước sóng gió thương trường bằng chính cái gốc rễ cộng đồng sâu dày của nó.

Cánh cửa kính xe hạ thấp hơn một chút khi Hân bước tới gần sau khi nhận được tin nhắn hẹn gặp ngắn gọn của Vy gửi qua hòm thư điện tử. Đứng bên ngoài cửa kính, làn gió sông Hoài phả vào mặt Hân mát rượi, xua bớt phần nào cảm giác ngột ngạt, bức bối sau những ngày đêm làm việc căng thẳng bên màn hình máy tính.

Khánh Vy nhìn Hân một hồi lâu. Trong đôi mắt sắc sảo của người phụ nữ điều hành sàn lớn không còn vẻ lạnh lùng, xa cách hay tư thế kẻ cả của đại diện tập đoàn nghìn tỷ như những lần chạm trán gay gắt trước đây. Thay vào đó là một sự nể phục chân thành, lắng đọng. Vy khẽ cười, giọng nói nhẹ bẫng trôi theo làn gió đêm: “Hôm nay tôi đã xem báo cáo chi tiết về số liệu hoàn đơn và tỷ lệ khiếu nại của chiến dịch ‘Bão giá mùa thu’ tại khu vực Hội An rồi Hân à. Tỷ lệ hủy đơn và trả hàng vì chất lượng kém từ các gian hàng bên ngoài liên kết với sàn lên tới gần ba mươi phần trăm. Khách hàng phàn nàn rất dữ dội về dịch vụ sau bán hàng. Còn Chợ Nhà Mình... lượng khách quay lại của các bạn vẫn giữ vững trên bảy mươi phần trăm, bất chấp việc Vạn Mua đã tung ra gói ngân sách trợ giá lớn nhất từ đầu năm tới nay để đè bẹp thị trường ngách này.”

Hân tựa nhẹ hai bàn tay vào khung cửa xe, mỉm cười điềm tĩnh, ánh mắt hướng về phía những bóng người đang tất bật dưới ánh đèn lồng: “Vì cư dân ở đây không mua hàng chỉ vì một mã giảm giá mười lăm ngàn hay một chuyến miễn phí cước xe, chị Vy à. Họ mua sự an tâm tuyệt đối cho bữa cơm gia đình của con cái họ, mua sự tử tế và danh dự của những người hàng xóm mà họ chạm mặt, chào hỏi nhau mỗi ngày ngoài đầu ngõ.”

Vy gật đầu, ánh mắt lộ rõ vẻ thấu hiểu sâu sắc mà chỉ những người từng trải qua thất bại chiến lược mới có được: “Tôi thừa nhận, mô hình chuỗi cung ứng công nghiệp của Vạn Mua có thể đè bẹp bất kỳ đối thủ nào về mặt quy mô, tốc độ phủ sóng và sức mạnh tài chính, nhưng ranh giới cạnh tranh của chúng tôi buộc phải dừng lại trước cánh cổng của một cộng đồng có sự liên kết chặt chẽ như Chợ Đèn Lồng. Thuật toán phân bổ của chúng tôi có thể tính toán được lộ trình xe chạy nhanh nhất, nhưng không thể tính toán được lòng tin của cô giáo Mai đối với mẹ Lành, cũng không thể dùng tiền để mua đứt sự gắn kết keo sơn của cô Ba hay chị Diệp với mảnh đất này.”

Vy dừng lại một chút, cúi xuống lấy từ trong tập tài liệu trên ghế phụ ra một bản ghi chú công việc có chữ ký duyệt của bộ phận đối ngoại: “Tôi đã làm việc và gửi báo cáo phân tích thực địa lên ban giám đốc vùng. Vạn Mua sẽ chủ động thu hẹp phạm vi chiến dịch ‘Bão giá mùa thu’ tại lõi phố cổ, nới lỏng toàn bộ sức ép cạnh tranh trực diện với Chợ Nhà Mình. Chúng tôi sẽ không can thiệp, không gửi thư chào mời độc quyền hay ép các chủ sạp phải chọn phe như đợt trước nữa. Thay vào đó, đề xuất hợp tác mở của cô dạo trước về việc kết nối cổng thanh toán Vạn Mua Pay và sử dụng mạng lưới giao vận ngõ hẹp của đội xe anh Lộc đang được hội đồng quản trị xem xét rất tích cực. Chúng tôi nhận ra kinh nghiệm logistics ngõ hẹp và mô hình niềm tin bản địa của các bạn là thứ mà các đối tác công nghệ độc lập tại miền Trung đang rất cần học hỏi để cùng nhau phát triển.”

Hân thở phào một hơi nhẹ nhõm, lồng ngực như vừa trút bỏ được một tảng đá ngàn cân đè nặng bấy lâu. Cô gật đầu đón nhận thiện chí của đối thủ: “Cảm ơn chị Vy. Chợ Nhà Mình chưa bao giờ xem Vạn Mua hay bất kỳ sàn lớn nào là kẻ thù sinh tử cần phải tiêu diệt. Chúng tôi chỉ muốn chứng minh một điều giản dị: công nghệ sinh ra là để nâng niu con người, nâng đỡ sinh kế của người lao động nhỏ lẻ, chứ không phải để biến tiểu thương thành những công cụ vô danh bị thuật toán vắt kiệt rồi đào thải.”

Chiếc xe của Vy từ từ lăn bánh rời khỏi mép bờ kè lát đá, tiếng lốp xe nghiến êm ru trên mặt đường nhựa rồi hòa vào dòng xe cộ xuôi về phía cầu Cửa Đại rực sáng ánh đèn. Hân đứng lại một mình bên gốc bàng cổ thụ, nhìn theo hai đốm đèn hậu đỏ rực xa dần trong màn đêm tĩnh mịch mà lòng dâng lên một cảm giác thanh thản, nhẹ nhõm kỳ lạ. Bức tường áp lực thương mại khổng lồ tưởng chừng như không thể vượt qua, đe dọa bóp nghẹt công sức của bao người suốt những tuần qua, cuối cùng đã được hóa giải bằng chính sự kiên định, lòng tự trọng và giá trị thực chất của cả một tập thể.

***

Thế nhưng, ngay khi gánh nặng tinh thần vừa được trút bỏ, cơ thể Hân bỗng chốc rã rời như một cỗ máy đã bị vắt kiệt đến từng giọt năng lượng cuối cùng.

Suốt gần bốn tháng ròng rã kể từ ngày quyết định rời bỏ công việc văn phòng ổn định ở Hà Nội để trở về phố Hội, cô chưa từng cho phép bản thân nghỉ ngơi trọn vẹn lấy một ngày trọn vẹn. Những đêm thức trắng đến ba, bốn giờ sáng bên chiếc máy tính xách tay nóng ran để viết lại từng luồng dữ liệu quản lý kho, những buổi trưa nắng gắt như đổ lửa cùng anh Lộc đo đạc từng khúc quanh ngõ hẻm để tối ưu hóa lộ trình xe đạp thồ, những cơn căng thẳng tột cùng khi đối mặt với sự cố máy chủ chập cháy hay áp lực cạn kiệt tài chính của Quỹ vận hành... tất cả những áp lực vô hình ấy bấy lâu nay bị ý chí thép kìm nén lại, giờ đây chỉ chực chờ một phút giây buông lỏng tinh thần để quật ngã cô gái trẻ.

Hân bước từng bước chân nặng trĩu qua con hẻm nhỏ lát gạch nghiêng dẫn về nhà. Đầu cô bắt đầu đau nhức từng cơn dữ dội, hai bên thái dương giật giật liên hồi như có ai dùng búa gõ nhẹ vào màng tang. Lồng ngực cô ran rát, buốt giá từng hồi dù đêm phố Hội cuối thu vẫn oi nồng hơi ẩm bốc lên từ mặt sông. Đôi chân cô như đeo chì, mỗi bậc cầu thang bước lên căn gác xép nhỏ đều đòi hỏi một sự gắng gượng phi thường.

Về đến căn phòng nhỏ trên gác lửng thoang thoảng mùi gỗ mục và mùi sách cũ, Hân thậm chí không còn đủ sức để cởi bỏ chiếc áo khoác gió mỏng dính đầy bụi đường. Đôi mắt mờ đi vì một màn sương mờ ảo chao đảo trước mặt, cô ngã quỵ xuống chiếc giường gỗ quen thuộc, tấm chăn mỏng được kéo vội lên ngang ngực bằng chút sức tàn.

Toàn thân Hân bắt đầu run rẩy bần bật trong một cơn ớn lạnh dữ dội từ tận tủy xương truyền ra ngoài da thịt, các khớp xương nhức buốt như bị kim châm. Thế nhưng, khi cô yếu ớt đưa bàn tay khô ráp lên sờ vào vầng trán thì da thịt lại nóng bừng như một hòn than đượm lửa trong lò bánh mì. Cơn sốt cao ập đến quá đỗi bất ngờ và hung bạo, nhanh chóng nhấn chìm nhận thức của Hân vào một mớ âm thanh hỗn độn, chập chờn nửa thực nửa mơ giữa tiếng còi xe trên cầu, tiếng chuông báo đơn hàng réo rắt và tiếng bước chân lo lắng của mẹ dưới bếp.

Trán Hân nóng bừng cơn sốt giữa đêm muộn; chiếc điện thoại báo có tin nhắn phát sinh sự cố đơn hàng gấp tại kho nhưng bàn tay cô không còn nhấc nổi lên.