Phiên họp quyết định

Hơn bốn mươi chiếc ghế gỗ trong phòng họp Ban điều phối chật ních không còn lấy một chỗ trống. Không khí oi nồng của buổi xế chiều phố cổ như đặc quánh lại, quyện chặt lấy từng hơi thở nặng nề và sự im lặng căng như dây đàn khi ông Đặng Quốc Vinh gõ mạnh cán bút xuống mặt bàn gỗ lim, dứt khoát tuyên bố khai mạc phiên họp quyết định tương lai Chợ Nhà Mình.

Tiếng quạt trần ba cánh sắt cũ kỹ rỉ sét trên trần nhà lợp ngói âm dương cứ kẽo kẹt rền rĩ từng vòng luẩn quẩn, phả xuống từng luồng gió hanh hao mang theo vị mặn nồng của hơi nước sông Hoài vừa bốc lên sau trận mưa giông chiều hôm trước. Mùi gỗ lim ngâm qua nhiều thập kỷ ẩm ướt quyện với mùi trà mạn ủ đặc sẫm màu trong chiếc bình tích bọc vải vụn đặt giữa bàn dài. Không một tiếng xì xào, không một lời to nhỏ nào lọt ra ngoài những ô cửa sổ chấn song con tiện bằng gỗ mun đã bạc phếch vì sương nắng. Hơn bốn mươi gương mặt dạn dày gió sương của các chủ sạp Chợ Đèn Lồng — từ những người quanh năm dầm chân dưới bùn nước bán mớ rau ghém, con cá đồng bên xóm Chài đến những chủ hiệu kim khí, đồ đồng, vải vóc với thâm niên ba bốn chục năm truyền đời — đều tề tựu đông đủ không thiếu một ai. Ánh mắt của họ dồn tụ cả về phía dãy bàn chủ tọa, nơi ông Đặng Quốc Vinh đang ngồi ngay ngắn, lưng thẳng như thân cau, đôi bàn tay gân guốc đặt đè lên xấp hồ sơ dày cộp kẹp trong chiếc bìa da đã sờn rách bốn góc mép.

Ngay cạnh tay phải ông Vinh, ngự trị trên mặt bàn phẳng phiu là chiếc hộp gỗ gõ mít bóng loáng, vân gỗ cuộn tròn sẫm màu, trên miệng khe thả thẻ có dán một dải niêm phong bằng giấy bồi đỏ thắm đóng dấu giáp lai mực đen — chiếc hòm phiếu kín sẽ định đoạt vận mệnh của một mô hình mà cách đây đúng sáu tuần còn bị đa phần tiểu thương trong chợ coi là thứ quấy quả viển vông, một trò chơi vụng dại của đám trẻ con ôm mộng đem công nghệ nhập khẩu về đè bẹp nếp chợ truyền đời.

Ông Vinh chậm rãi đưa tay chỉnh lại cặp kính lão viễn thị gọng đồng đang trễ xuống cánh mũi, đưa mắt bao quát một lượt khắp lượt ghế ngồi, dừng lại giây lát ở từng nhóm người: nhóm hàng khô bên cánh hữu, cánh bán hàng tươi sống ngồi dồn ở dãy giữa, và góc cuối cùng là nơi Hân, Quân, Mỹ Linh cùng Lộc đang ngồi im lìm như những bị cáo chờ giờ tuyên án. Đoạn, ông cất giọng trầm đục, từng lời rành rẽ gõ vào không gian vắng lặng:

“Thưa toàn thể bà con tiểu thương Chợ Đèn Lồng. Đúng sáu tuần trước, sau vụ sập mạng dữ liệu nghiêm trọng khiến khách mua bị trừ tiền trùng lặp, hàng quán ùn tắc ứ đọng và uy tín của chợ bị lung lay dữ dội, Ban điều phối cùng toàn thể bà con ở đây đã biểu quyết chấp thuận cho nhóm Chợ Nhà Mình một cơ hội thử nghiệm sinh tử. Hạn thử nghiệm sáu tuần có điều kiện hôm nay chính thức khép lại. Sáu tuần qua, chúng ta đã chứng kiến nhiều chuyện chưa từng có tiền lệ dưới mái đình chợ cổ kính này: từ việc chung tay dọn dẹp kho chung ẩm thấp bờ kè thành điểm tập kết hàng hóa ngăn nắp, đội xe thồ của thằng Lộc chạy luồn lách qua từng kiệt hẻm không để ùn tắc lối đi bộ, cho đến chuyện các bà, các chị vốn cả đời chỉ quen cầm mẩu bút chì gạch sổ nợ nay đã biết cầm chiếc điện thoại thông minh bấm nút kiểm kho.”

Ông Vinh ngừng lại một nhịp, lật giở trang biên bản có vết mực đỏ đánh dấu đợt kiểm tra thực địa đột xuất sáng nay:

“Bảng số liệu đối chứng sáng nay đã được niêm yết công khai trước cửa kho chung, dưới sự chứng kiến của các tổ trưởng ngành hàng. Những con số thật và cả những con số ảo do sự nôn nóng chạy theo thành tích ở giai đoạn đầu đều đã được bóc trần rành rẽ, không sót một chi tiết nào. Tôi ghi nhận và đánh giá cao việc nhóm dự án dám dán bản tự kiểm điểm công khai cho cả chợ cùng đọc, không quanh co chối tội. Nhưng nguyên tắc của Chợ Đèn Lồng hàng trăm năm nay là nguyên tắc đồng thuận. Chợ không phải tài sản của riêng Ban điều phối, càng không phải sân chơi riêng của quầy An Lành hay bất kỳ dự án công nghệ nào từ bên ngoài mang tới áp đặt. Hôm nay, chúng ta có mặt đông đủ ở đây để bỏ phiếu kín. Từng lá phiếu của từng chủ sạp sẽ định đoạt: Chợ Nhà Mình sẽ được công nhận thành mô hình hoạt động chính thức và duy nhất của Chợ Đèn Lồng, hay toàn bộ hệ thống số hóa, điểm nhận hàng và máy chủ cục bộ sẽ phải dỡ bỏ hoàn toàn khỏi khuôn viên chợ kể từ ngày mai.”

Lời ông Vinh dứt, gian phòng rơi vào trạng thái im lìm tuyệt đối trong vài giây ngắn ngủi. Sự căng thẳng ngưng trệ tựa như một sợi dây đàn kéo căng hết cỡ, chỉ chờ một va chạm khẽ là bật ra tiếng động khô khốc.

Giữa lúc Hân đang siết chặt hai bàn tay ướt đẫm mồ hôi dưới gầm bàn gỗ, hít một hơi sâu chuẩn bị đứng dậy theo đúng kịch bản phân công để trình bày báo cáo tổng kết thì một tiếng ghế gỗ xê dịch vang lên chói gắt từ góc dãy bàn thứ hai.

Trương Ngọc Diệp đứng dậy.

Cả phòng họp khẽ xôn xao như có một luồng gió lạnh vừa quét qua. Chú Bảy sạp mây tre ngồi cạnh nheo mắt nhìn; mấy cô bán bánh bèo thím Sáu nép sát vào nhau thì thầm to nhỏ. Ai nấy đều nhớ rất rõ, sáu tuần trước, chính người đàn bà đanh đá, sắc sảo bậc nhất sạp kim khí Diệp Hưng này đã từng xé toạc tờ thông báo thử nghiệm ngay giữa lối đi chính, từng cầm xấp chứng từ kế toán đập chan chát xuống bàn đòi khai tử Chợ Nhà Mình vì làm cháy khét danh dự buôn bán của chợ.

Nhưng lần này, chị Diệp không hề có vẻ gì là muốn xốc áo gây sự. Chị mặc bộ đồ bà ba lụa màu lam nền nã, mái tóc dày được búi gọn gàng sau gáy bằng chiếc kẹp đồi mồi, trên tay ôm chặt một tập tài liệu đóng bìa cứng màu xanh da trời có dán nhãn nẹp gáy cẩn thận. Bước chân chị dứt khoát, tiếng guốc gõ chắc nịch trên nền gạch tàu tiến thẳng lên bục phát biểu trước sự ngỡ ngàng của cả ông Vinh lẫn các thành viên ban điều phối.

“Bác Vinh cho tôi xin mười phút trước khi con Hân hay ban dự án lên nói lời hoa mỹ,” chị Diệp cất giọng đanh gọn, không hề run rẩy nhưng thiếu hẳn vẻ chỏng lỏn, chua ngoa ngày thường. “Hôm nay tôi không đứng đây với tư cách một người ghét bỏ hay ủng hộ riêng ai. Tôi đứng đây đại diện cho nhóm tiểu thương thận trọng — những người từng nếm mùi đắng ngắt khi ký hợp đồng với sàn lớn Vạn Mua và từng suýt nữa đem cả nồi cơm của gia đình nộp cho các thuật toán chiết khấu trên mạng.”

Chị Diệp đặt tập tài liệu xuống mặt bục gỗ, khẽ vỗ tay lên mép giấy rồi quay mặt về phía hơn bốn mươi chủ sạp đang chăm chú dõi theo từng cử chỉ:

“Bà con ở đây nhiều người biết, ba tháng trước tôi từng tin lời đường mật của nhân viên sàn Vạn Mua khi họ kéo về chợ mở hội thảo quảng bá. Họ hứa hẹn mức tăng trưởng ba trăm phần trăm, hứa kho bãi miễn phí, máy in đơn tặng không, hứa đưa hàng kim khí Cẩm Hà đi khắp cả nước. Rồi kết cục thực tế là gì? Sau chín mươi ngày ưu đãi ban đầu trôi qua, họ bắt đầu trừ mười lăm phần trăm phí hoa hồng nền tảng, hai phần trăm phí quẹt thẻ thanh toán, lại còn tự động kích hoạt cái gọi là ‘Quảng cáo thông minh ngoài giờ’ mà không hề hỏi ý kiến tôi một lời. Kết quả là tôi âm ngược hơn bảy trăm ngàn đồng tiền hàng cho một lô bốn mươi chiếc chảo gang. Bán buôn cả đời, đổ mồ hôi sôi nước mắt trên từng tấc sắt, chưa bao giờ tôi thấy mình biến thành con nợ của chính mồ hôi nước mắt mình một cách cay đắng và bất lực như vậy.”

Chị Diệp hít một hơi sâu, lồng ngực phập phồng dưới lớp áo lụa lam. Ngón tay trỏ có vết sẹo nghề nghiệp của chị gõ nhẹ lên trang đầu tiên của tập tài liệu:

“Nhưng sáu tuần qua ở Chợ Nhà Mình, tôi đã tận mắt thấy một cách làm khác hẳn. Khi tôi đích thân lên sóng livestream bán sạch bốn mươi chiếc chảo gang Cẩm Hà bằng chính lời tư vấn thật thà của một người bán đồ sắt mười lăm năm kinh nghiệm, không có thuật toán quái quỷ nào ép tôi phải hạ giá xuống đáy, không có khoản phí ẩn nào cắn trộm vào tiền lời từng chiếc chảo. Tuy nhiên, tình cảm xóm giềng là tình cảm, còn làm ăn lâu dài giữa chợ đời thì phải có quy chế giấy trắng mực đen rõ ràng. Vì vậy, nhóm tiểu thương chúng tôi — gồm tôi, chú Bảy mây tre, thím Sáu bánh bèo và bảy sạp cốt cán khác — đã tự ngồi lại với nhau suốt ba đêm ròng rã, tham khảo cặn kẽ ý kiến chú An kế toán, để tự tay soạn thảo ra bản ‘Quy chế tự quản ba trụ cột’. Nhóm chúng tôi tuyên bố thẳng thắn: chỉ bỏ phiếu đồng ý cho Chợ Nhà Mình trở thành mô hình chính thức nếu toàn bộ hệ thống này chịu sự ràng buộc vô điều kiện của ba trụ cột sau đây.”

Chị Diệp lật giở từng trang tài liệu, giọng nói vang rành rọt, khúc chiết khắp căn phòng im phăng phắc:

“Trụ cột thứ nhất: Minh bạch tuyệt đối về phí dịch vụ. Mức trích ba phần trăm doanh thu trên mỗi đơn hàng thành công nộp vào Quỹ vận hành và dự phòng rủi ro là mức trần cố định vĩnh viễn, không một cá nhân, người quản lý hay kỹ sư nào được quyền tự ý điều chỉnh tăng lên dù chỉ một phần mười phần trăm. Mọi khoản thu chi từ quỹ này phải được in sao kê chi tiết, dán công khai ở bảng tin đình chợ vào đúng hai ngày: ngày mùng một và ngày rằm hàng tháng để ai ai cũng có thể đối chiếu. Cấm tuyệt đối mọi hình thức thu phí quảng cáo tự động, phí duy trì gian hàng hay thu chiết khấu từ tiền cước của tài xế giao hàng. Giá hiển thị trên mạng phải y hệt giá bán thực tế tại quầy sạp, không được nâng giá ảo để lừa gạt người mua!”

Dưới hàng ghế, mấy tiểu thương lớn tuổi bắt đầu gật đầu đồng tình, những tiếng xì xào tán thưởng râm ran nổi lên như sóng tràn. Chị Diệp bình thản lật sang trang thứ hai:

“Trụ cột thứ hai: Quyền sở hữu dữ liệu khách hàng thuộc về từng sạp. Toàn bộ danh bạ khách quen, lịch sử mua hàng, những dòng ghi chú mua nợ hay thói quen ăn uống, sinh hoạt của người dân phố cổ được lưu trữ trên chiếc máy chủ mini đặt tại kho chung Chợ Đèn Lồng là tài sản riêng bất khả xâm phạm của chủ sạp đó. Dự án Chợ Nhà Mình chỉ là người giữ chìa khóa kỹ thuật, tuyệt đối không được gom dữ liệu đem bán cho bên thứ ba, không được chia sẻ cho bất kỳ đối tác thương mại nào như Vạn Mua hay các chuỗi bán lẻ, và nghiêm cấm việc dùng danh sách khách quen của sạp này để tiếp thị chéo cho sạp khác cùng ngành hàng.”

Chị Diệp dừng lại, ngước mắt nhìn thẳng vào Hân đang ngồi ở hàng ghế đối diện. Ánh mắt người đàn bà buôn bán kim khí sắc lẹm nhưng lần này lại chất chứa sự gửi gắm chân thành, tha thiết:

“Và trụ cột thứ ba, điều kiện tiên quyết nhất: Quyền tự do rút lui không chịu phạt. Bất kỳ tiểu thương nào dưới mái chợ này, vì bất kỳ lý do gì — dù là mệt mỏi tuổi già, không muốn bán online nữa, hay thấy mô hình không còn phù hợp với cách buôn bán của mình — đều có quyền ngắt sạp khỏi hệ thống chỉ bằng một nút bấm đơn giản trên máy. Nền tảng cam kết trong vòng mười lăm phút đồng hồ phải in và bàn giao lại toàn bộ danh sách khách hàng cùng dữ liệu tồn kho bằng bản in giấy cho tiểu thương đó, đồng thời xóa sạch toàn bộ thông tin cá nhân khỏi bộ nhớ máy chủ mà không được khấu trừ tiền cọc, không được phạt vi phạm hợp đồng dù chỉ một cắc! Chợ truyền thống vào ra tự do, kẻ mua người bán tự nguyện, thì chợ số hóa cũng phải giữ được sự tự do và tôn trọng cốt lõi đó!”

Một tràng pháo tay giòn giã bất ngờ vang lên từ hàng ghế cuối cùng. Chú Bảy sạp mây tre đập mạnh bàn tay gân guốc xuống đùi, khen lớn bằng giọng Quảng đặc sệt: “Đúng trúng tim đen! Phải rành mạch, sòng phẳng như rứa bà con mới an tâm mà mần ăn lâu dài được!”

Chị Diệp khẽ cúi đầu chào ban điều phối rồi trang trọng đặt bản quy chế đã có sẵn mười tám chữ ký cùng dấu điểm chỉ của các tiểu thương hạt nhân lên trước mặt ông Vinh, sau đó bước xuống hàng ghế trong ánh mắt khâm phục của cả hội trường.

Không để bầu không khí chùng xuống, bà Lành chậm rãi đứng dậy. Người phụ nữ ngoài năm mươi tuổi, gắn bó với góc sạp Tạp hóa An Lành từ thuở còn là thiếu nữ gánh đôi bồ đi dọc bến sông, bước lên bục trong tà áo bà ba màu nâu sòng quen thuộc. Dáng đi của bà hơi nghiêng vì chứng đau khớp gối kinh niên. Trên tay bà không phải xấp tài liệu in vi tính bóng bẩy đóng gáy xoắn, mà là một cuốn sổ tay bìa cứng màu xanh đã sờn rách bốn góc mép, ruột giấy ố vàng vì thời gian — cuốn sổ ghi nợ và kiểm đếm hàng tồn đã đồng hành cùng bà suốt hơn hai thập kỷ mưu sinh.

“Thưa bác Vinh, thưa toàn thể bà con lối xóm,” giọng bà Lành nhỏ nhẹ, ấm áp nhưng rành rọt từng tiếng Quảng trầm ấm, mộc mạc như hạt lúa củ khoai. “Tôi buôn bán ở cái chợ này từ hồi nước sông Hoài còn mấp mé chân bậc đá cổ chưa có kè bê tông, từ hồi người ta còn tính tiền bằng thẻ tre với đồng xu nhôm đục lỗ. Khi con Hân mới đem cái máy móc màn hình sáng trưng này về, tôi là người mắng nó nhiều nhất chợ. Tôi sợ nó học đòi trên phố rồi làm mất đi cái tình, tôi sợ nó tin vào mấy cái bóng chữ trên màn hình vô tri mà quên mất lòng người bên ngoài đời thực. Nhưng sáu tuần qua, đêm nào tôi cũng cùng con bé ngồi đối soát từng bao gạo, từng gói mì Quảng Đại Lộc, từng ấm trà mạn, tôi mới vỡ lẽ ra một điều.”

Bà Lành giơ cao cuốn sổ cũ sờn mép lên ngang ngực, rồi đưa tay chỉ về phía chiếc máy tính bảng bọc ốp cao su màu đen dày cộp mà Quân vừa cẩn thận đặt ở mép bàn:

“Cái máy này nó không thể thay thế được cuốn sổ tay ghi nợ cả đời của tôi, nhưng nó đỡ đần cho cái lưng còng và đôi mắt kèm nhem của tuổi già này rất nhiều. Cơ chế đối soát hai lớp mà mẹ con tôi cùng áp dụng sáu tuần qua thực ra rất đỗi giản dị: hàng bán trực tiếp tại quầy, tôi rút bút chì gạch sổ; tối về, con Hân bấm nút kiểm kho trên máy bằng ba nút bấm lớn màu xanh, màu vàng, màu đỏ. Cái gì trên máy báo thiếu hụt so với thực tế, tôi mở cuốn sổ này ra so lại xem hôm đó có lỡ cho ai nợ vì người ta túng thiếu, hay có ai vội lấy nhầm hàng không. Nhờ có hai lớp đối chiếu rành mạch rứa mà sáu tuần qua, quầy An Lành không lệch một gói trà, không vênh một đồng tiền vốn. Công nghệ không phải sinh ra để đuổi những người già cả, chậm chạp chúng tôi ra khỏi chợ, mà nó giống như một cây gậy chống vững chắc để chúng tôi đứng vững hơn trước những cơn bão giá khốc liệt từ bên ngoài tràn vào. Tôi đứng đây bằng cả danh dự mấy mươi năm buôn bán của quầy An Lành để bảo lãnh cho cơ chế đối soát này, bảo đảm chữ Tín của Chợ Đèn Lồng không bao giờ bị tổn hại.”

Lời chia sẻ chân chất, gan ruột của bà Lành khiến nhiều chủ sạp luống tuổi ngồi dưới rơm rớm nước mắt. Những ánh mắt từng ngờ vực, e dè bắt đầu mềm lại. Khi bà Lành vừa bước xuống bục, Ngô Thành Lộc — người phụ trách đội giao nhận tự quản — đã nhanh nhẹn bước lên thay thế. Chiếc áo gió màu xanh đậm của anh bạc phếch vì dầm mưa dãi nắng qua bao kiệt cùng ngõ hẻm, cổ áo còn vương bụi đường, nhưng lưng áo thẳng thớm và gương mặt ngời lên sự tự tin vững chãi của một người chỉ huy ngoài thực địa.

Lộc không dài dòng văn tự. Anh rút từ trong ống đựng ra một tấm bản đồ khổ lớn vẽ tay bằng mực màu, dùng băng dính dán thẳng lên mặt bảng gỗ phía sau chủ tọa. Trên tấm bản đồ ấy, từng con hẻm, từng lối rẽ ngoắt ngoéo của phố cổ, từ kiệt Giếng Bá Lễ, ngõ Cẩm Phô đến các đoạn đường cấm xe máy theo khung giờ nghiêm ngặt quanh chùa Cầu đều được đánh dấu bằng các tuyến màu đỏ, xanh lá và vàng cam chi tiết.

“Báo cáo bác Vinh và toàn thể bà con,” Lộc hắng giọng, đưa bàn tay thô ráp chỉ vào tấm bản đồ. “Trước đây bác Vinh và Ban điều phối lo nhất là cảnh shipper chạy xe máy rú ga ầm ĩ làm náo loạn ngõ hẹp, gây nguy hiểm cho người đi bộ và cản trở xe cứu hỏa khi có sự cố. Sáu tuần qua, Tổ tài xế tự quản mười hai anh em chúng tôi đã thực hiện nghiêm ngặt ba nguyên tắc vàng đã cam kết. Thứ nhất: trong các khung giờ cấm xe nghiêm ngặt từ chín giờ sáng đến mười một giờ trưa và từ ba giờ chiều đến chín giờ tối, toàn bộ hàng hóa giao trong vùng lõi phố cổ đều được vận chuyển bằng ba chiếc xe đạp thồ gắn giỏ mây lót xốp chống sốc. Tuyệt đối không có bóng dáng một chiếc xe máy nào nổ máy trong khu phố đi bộ!”

Lộc xoay đầu bút lông, chỉ mạnh vào điểm khoanh tròn màu đỏ nổi bật ở bờ nam cầu Cẩm Nam:

“Thứ hai: đối với các đơn hàng ngoại ô tỏa đi Cẩm Hà, Cẩm Châu hay ngược lên mạn Điện Bàn, chúng tôi không gom hàng lẻ tẻ làm tắc nghẽn đường chợ, mà vận hành ‘Điểm hẹn linh hoạt’ tại khoảng hiên rộng của quán nước mía bà Chín bên chân cầu Cẩm Nam vào đúng khung giờ cao điểm từ năm giờ đến bảy giờ tối. Hàng hóa tập kết từ kho chung được xe thùng chở một chuyến duy nhất qua sông, rồi từ trạm trung chuyển đó, các anh em tài xế tuyến xa chia nhau nhận hàng tỏa đi các hướng. Nhờ gom đơn khoa học, chi phí vận hành trung gian đã giảm từ bốn ngàn hai trăm đồng xuống còn đúng năm trăm ba mươi đồng cho mỗi đơn hàng. Sáu tuần qua, đội xe chúng tôi đã hoàn thành trọn vẹn hơn một ngàn ba trăm đơn hàng, tỷ lệ giao đúng hẹn đạt chín mươi mốt phần trăm, và quan trọng nhất là không nhận bất kỳ một biên bản nhắc nhở hay xử phạt nào từ lực lượng trật tự đô thị!”

Tiếng gõ mặt bàn tán thưởng của ông Vinh vang lên hai nhịp giòn giã. Vị Trưởng ban khẽ gật đầu, khuôn mặt giãn ra đôi chút: “Tốt. Tính toán có căn cứ thực tế, không nói suông lý thuyết bàn giấy.”

Tiếp lời Lộc, cô Ba sạp vải Ba Mùa uyển chuyển bước lên bục. Vẫn nụ cười tươi tắn và dáng đi mềm mại quen thuộc của người buôn bán tơ lụa, nhưng nét mặt cô Ba hôm nay chững chạc và sâu sắc hơn thường ngày rất nhiều. Cô nhìn quanh một lượt những người bạn hàng đã cùng chia ngọt sẻ bùi, cùng nếm trải bao mùa lũ lụt ngập trắng chợ:

“Thưa bà con, sáu tuần trước, khi tôi thẳng thừng từ chối tấm séc năm mươi triệu cùng bản hợp đồng độc quyền béo bở của sàn Vạn Mua, nhiều người trong chợ từng rỉ tai bảo tôi dại dột, chê tiền. Nhưng đến ngày hôm nay, tôi biết mình đã chọn đúng con đường danh giá cho sạp vải của mình. Lên mạng bán hàng không phải để biến mình thành diễn viên hài hay làm con rối cho các nền tảng ngoại lai câu view câu like, mà là để kể câu chuyện thật về tấm lụa Mã Châu dệt thủ công, về cái kéo cắt vải sắc lẻm của cha ông hay chiếc bánh mì phố Hội thơm mùi củi quế. Sáu tuần qua, tôi và chị Diệp đã thay phiên nhau lên sóng, doanh thu sạp vải tăng bốn mươi lăm phần trăm, khách phương xa biết đến lụa chợ mình nhiều hơn. Nhưng chợ mình đâu phải chỉ có sạp vải hay sạp chảo gang của chị Diệp.”

Cô Ba dừng lại một thoáng, ánh mắt chan chứa tình cảm hướng về phía quầy rau củ đơn sơ của bà Bé xóm Chài và góc sạp chổi đót của mụ Năm ở góc tối cuối đình chợ:

“Có những cô bác bán mớ hành, nải chuối tiêu, cái chổi đót hay vài phong bánh in, người ta cả một đời chỉ biết cúi mặt nhìn đất đếm từng đồng tiền lẻ lấm lem bùn đất, làm sao biết nói năng lưu loát trước ống kính máy quay? Làm sao có nhan sắc hay tài ăn nói để cạnh tranh lượt xem với thiên hạ? Nếu Chợ Nhà Mình chỉ ưu tiên những sạp ăn khách, sạp có mặt hàng đắt tiền, thì khu chợ này sớm muộn gì cũng bị xé lẻ, người giàu càng giàu, người nghèo càng bị gạt ra rìa. Cho nên hôm nay, tôi xin đại diện cho nhóm nội dung đề xuất một quy chế mới: trích một phần tỷ lệ hoa hồng nội dung năm phần trăm từ các phiên phát sóng lớn để lập ra một ‘Quỹ nội dung cộng đồng’. Quỹ này sẽ dùng để hỗ trợ chụp ảnh sản phẩm chuẩn mực, viết bài giới thiệu và xếp khung giờ hỗ trợ bán kèm nông sản cho những sạp nhỏ, sạp yếu thế ít tương tác. Chúng ta đã cùng nhau đi dưới một mái đình chợ, thì dứt khoát không một ai dưới mái Chợ Đèn Lồng này bị bỏ lại phía sau!”

Cả hội trường lặng đi trong giây lát vì xúc động. Đề xuất của cô Ba chạm đúng vào nỗi trăn trở sâu xa, âm thầm nhất của những tiểu thương nghèo khó — những người bấy lâu nay vẫn mang nặng mặc cảm rằng làn sóng công nghệ chỉ là cuộc chơi xa xỉ dành riêng cho kẻ có vốn dày và người khéo ăn khéo nói.

Khi cô Ba bước xuống trong những tiếng xì xào đồng tình râm ran, mọi ánh mắt trong khán phòng đồng loạt dồn cả về phía Trần Gia Hân.

Hân hít một hơi thật sâu. Lồng ngực cô đập thình thịch từng nhịp dồn dập nhưng tâm trí lại trở nên sáng rõ và tĩnh tại một cách kỳ lạ. Không còn nỗi sợ hãi tê dại của một kẻ kiệt sức từng trốn chạy thất bại ê chề từ các dự án khởi nghiệp ở Hà Nội về quê nương náu; cũng không còn sự ngạo mạn bồng bột của một kỹ sư trẻ muốn dùng những dòng mã nguồn khô khan để uốn nắn đời sống thực tế phức tạp của chợ truyền thống. Cô bước từng bước vững chãi lên bục phát biểu. Bên cạnh cô, chiếc máy chiếu mini kết nối với máy tính xách tay đang chiếu trang tài liệu đối chứng số liệu sạch mà nhóm vừa hoàn tất kiểm toán lúc giữa trưa.

“Kính thưa bác Vinh và toàn thể cô chú, anh chị tiểu thương Chợ Đèn Lồng,” Hân mở đầu, giọng điệu điềm tĩnh, ấm áp và rung lên sự chân thành tự đáy lòng. “Trước khi nói về bất cứ kế hoạch tương lai nào của Chợ Nhà Mình, con xin được nói lời xin lỗi sâu sắc nhất tới toàn thể khu chợ.”

Dứt lời, Hân bước ra khỏi bục gỗ, đứng thẳng người rồi từ từ cúi gập người chín mươi độ trước toàn thể hội trường. Hành động bất ngờ, dứt khoát của cô khiến cả căn phòng nín thở, không gian im ắng đến mức nghe rõ cả tiếng lá ngô đồng xào xạc rơi ngoài hiên đình.

Khi ngẩng đầu lên, ánh mắt Hân hướng thẳng về phía Đỗ Mỹ Linh đang ngồi co ro ở góc phòng, hai bờ vai run lên với đôi mắt đã đỏ hoe từ lâu:

“Sáng nay, bảng đối chứng dữ liệu ngoài cửa kho đã được niêm yết công khai cho tất cả mọi người cùng giám sát. Trong ba tuần đầu tiên của giai đoạn thử nghiệm sinh tử, vì áp lực cạnh tranh khốc liệt từ bên ngoài và nỗi sợ tột cùng rằng dự án sẽ bị khai tử, em Linh trong ban vận hành đã dùng chính tiền túi cá nhân để mua bốn ngàn hai trăm lượt xem và tương tác ảo trên các buổi phát sóng trực tiếp. Với tư cách là người sáng lập và chịu trách nhiệm cao nhất về mặt kỹ thuật của nền tảng, con xin nhận toàn bộ trách nhiệm về sai phạm nghiêm trọng này. Con đã quá chú tâm vào những dòng lệnh, quá say mê theo đuổi các chỉ số tăng trưởng bề nổi trên màn hình mà lơ là đạo đức nghề nghiệp và nguyên tắc đo lường dữ liệu trung thực.”

Hân bấm nút trên bút trình chiếu, màn hình lập tức chuyển sang bảng kiểm toán dữ liệu sạch với hai cột số liệu đối chiếu rõ ràng:

“Nhưng nhóm chúng con đã không chọn cách giấu giếm hay làm đẹp số liệu để lừa dối cô chú trong phiên họp định mệnh hôm nay. Suốt đêm qua và rạng sáng nay, chúng con đã thức trắng để bóc tách toàn bộ dữ liệu rác, thanh lọc từng địa chỉ IP giả mạo. Và khi gạt bỏ hoàn toàn bốn mươi hai phần trăm lượt xem ảo đó đi, sự thật về sức sống của Chợ Đèn Lồng hiện ra còn đẹp đẽ và kiên cường hơn bất kỳ thuật toán giả tạo nào: mười một ngàn một trăm hai mươi lượt xem thực tế của người dân Hội An và khách quen phương xa đã mang lại hơn một ngàn ba trăm đơn hàng thật. Tỷ lệ hoàn trả hàng chỉ dừng ở mức hai phẩy tám phần trăm — một con số kỷ lục về độ tin cậy mà ngay cả các sàn thương mại điện tử khổng lồ cũng không bao giờ có được. Toàn bộ mười tám sạp tham gia thử nghiệm đều ghi nhận mức lãi ròng thực tế, và Quỹ vận hành ba phần trăm hiện đang thặng dư dương hai triệu một trăm bốn mươi ngàn đồng sau khi đã chi trả đầy đủ công xá, phụ cấp cho đội tài xế và thanh toán dứt điểm khoản nợ gốc hai triệu rưỡi mượn của chị Diệp từ tuần thứ hai.”

Tiếng vỗ tay lẹt đẹt ban đầu từ phía bà Tư bán bánh mì nhanh chóng lan rộng ra, hòa thành những tràng pháo tay rầm rộ, kéo dài khắp phòng họp. Hân khẽ giơ tay xin phép được nói tiếp lời tâm huyết cuối cùng:

“Thưa bà con, sáu tháng trước, khi rời Hà Nội trở về sau một dự án thất bại cay đắng, con từng nghĩ công nghệ là thứ vạn năng có thể giải quyết được mọi bế tắc, và người lập trình viên nắm giữ chiếc chìa khóa định đoạt tất cả. Nhưng sáu tuần lăn lộn vừa qua dưới mái Chợ Đèn Lồng đã dạy cho con bài học lớn nhất của cuộc đời: công nghệ suy cho cùng chỉ là công cụ hỗ trợ, linh hồn thực sự nuôi sống khu chợ này hàng trăm năm qua nằm ở sự bao bọc xóm giềng, ở chữ Tín truyền đời và tình người mà mẹ con cùng toàn thể cô chú ở đây đã chắt chiu gìn giữ qua bao biến thiên dâu bể.”

Hân thò tay vào túi áo ngực, rút ra một chiếc thẻ nhớ USB kim loại nhỏ màu bạc sáng lấp lánh dưới ánh đèn, rồi bước lại gần bàn chủ tọa, trân trọng đặt nó lên mặt bàn ngay trước mặt ông Đặng Quốc Vinh:

“Chiếc USB này chứa toàn bộ mã nguồn mở của nền tảng Chợ Nhà Mình, mật khẩu quản trị cấp cao nhất của hệ thống máy chủ cục bộ và toàn bộ cơ sở dữ liệu độc lập của chợ. Hôm nay, trước sự chứng kiến của toàn thể tiểu thương, con tuyên bố chính thức rút khỏi quyền định đoạt tối cao của nền tảng. Con xin bàn giao toàn bộ quyền kiểm soát hệ thống, quyền biểu quyết quy trình và quyền giám sát tài chính cho Hội đồng đại diện tiểu thương Chợ Đèn Lồng — bao gồm đại diện Ban điều phối, đại diện nhóm tiểu thương do chị Diệp đứng đầu, đại diện đội giao nhận của anh Lộc và các chủ sạp hạt nhân. Kể từ giờ phút này, con chỉ xin được làm một người kỹ sư tình nguyện của chợ, lo việc bảo trì máy móc, sửa chữa lỗi mạng và viết tiếp các tính năng phục vụ bà con theo đúng mệnh lệnh của Hội đồng. Nền tảng này một khi đã mang tên Chợ Nhà Mình, thì nó phải thực sự thuộc về bà con Chợ Đèn Lồng!”

Cả gian phòng họp Ban điều phối như vỡ òa trong một chấn động cảm xúc mãnh liệt. Tiếng vỗ tay vang dội như sấm rền làm rung rinh cả những thanh gỗ chấn song cổ kính. Chú Bảy mây tre đứng bật dậy vỗ tay nhiệt liệt, hai mắt sáng ngời; mấy cô bán hàng khô xúm lại lau nước mắt mừng rỡ; còn bà Lành ngồi lặng lẽ ở hàng ghế đầu, hai bờ vai gầy khẽ run lên theo từng nhịp thở, những giọt nước mắt hạnh phúc lăn dài trên gò má sạm đen nhiều nếp nhăn. Phía sau lưng hàng ghế, Quân lặng lẽ giơ chiếc máy ảnh cơ lên, bấm máy ghi lại khoảnh khắc Hân đứng ngay ngắn trên bục phát biểu, mái tóc bay nhẹ trong luồng gió quạt trần dưới ánh nắng chiều vàng óng ả hắt qua khung cửa sổ.

Ông Đặng Quốc Vinh từ từ đứng dậy. Khuôn mặt nghiêm nghị, khắc khổ thường ngày của vị Trưởng ban điều phối giãn ra thành một nụ cười ấm áp hiếm thấy. Ông cầm cây thước gỗ lim gõ dứt khoát ba tiếng xuống mặt bàn, lập lại trật tự cho hội trường:

“Bà con trật tự! Toàn thể chúng ta đã lắng nghe rành rẽ từng báo cáo, nghe rõ từng điều khoản quy chế tự quản của tiểu thương và lời cam kết bàn giao của cháu Hân. Bây giờ, theo đúng nguyên tắc dân chủ của Chợ Đèn Lồng, chúng ta bước vào phần việc quan trọng nhất: Bỏ phiếu kín!”

Tổ kiểm phiếu lâm thời gồm chú Bảy mây tre đan và cô giáo Mai — đại diện cho mạng lưới người tiêu dùng phố cổ — nhanh chóng đi dọc các dãy bàn, phát tận tay cho mỗi chủ sạp một lá phiếu bằng giấy cacton dày có đóng dấu mộc đỏ của Ban điều phối. Trên mỗi lá phiếu in sẵn hai ô vuông rõ ràng: ĐỒNG Ý và KHÔNG ĐỒNG Ý.

Căn phòng họp lập tức rơi vào một bầu không khí trang nghiêm chưa từng thấy. Không ai nói với ai một lời, từng chủ sạp cẩn thận cầm cây bút bi nắn nót gạch dấu chéo dứt khoát vào ô lựa chọn của mình, rồi gấp đôi tờ giấy lại che kín nét mực.

Tiếng bước chân chậm rãi, hơi khập khiễng của bà Lành bước lên đầu tiên. Bà nâng niu lá phiếu trên tay, khẽ khấn thầm điều gì đó rồi thả nó lọt qua khe chiếc hòm gỗ gõ mít. Tiếp theo là chị Trương Ngọc Diệp, gương mặt kiên định không chút đắn đo, thả lá phiếu xuống dứt khoát. Rồi lần lượt đến bà Tư bánh mì với bàn tay còn vương mùi bột nướng than hoa, cô Ba sạp vải thoang thoảng hương lụa mới dệt, chú Bảy với những vết chai sần thô ráp của nghề đan lát mây tre... Từng lá phiếu rơi xuống đáy hòm gỗ phát ra những tiếng “cạch” khô giòn, vang vọng như những nhát búa đóng chặt vào nền móng vững chắc của một khởi đầu mới.

Đúng mười lăm phút sau, hòm phiếu được mở niêm phong công khai ngay tại bàn chủ tọa dưới sự chứng kiến sát sao của toàn thể tiểu thương.

Cô giáo Mai đứng thẳng, tay cầm từng lá phiếu giơ cao lên ngang mặt cho cả hội trường cùng nhìn thấy, cất giọng đọc to, dõng dạc từng chữ:

“Đồng ý!”

“Đồng ý!”

“Đồng ý!”

Tiếng đếm nhịp nhàng vang lên giữa bầu không khí hồi hộp đến nghẹt thở. Mười phiếu... hai mươi phiếu... ba mươi phiếu... Tiếng reo khẽ bắt đầu xuất hiện ở các góc phòng. Cho đến khi lá phiếu cuối cùng được mở ra, cô Mai quay mặt về phía toàn thể hội trường, nở nụ cười rạng rỡ:

“Phiếu thứ bốn mươi hai: Đồng ý! Kết quả kiểm phiếu: Bốn mươi hai trên bốn mươi hai phiếu thuận. Nhất trí tuyệt đối một trăm phần trăm!”

Tiếng hò reo lập tức bùng nổ, vang dội khắp gian phòng họp lợp ngói âm dương. Mấy cô bán bánh bèo, chả cá ôm chầm lấy nhau khóc cười lẫn lộn; chị Diệp bật cười sảng khoái chạy lại vỗ bôm bốp vào vai anh Lộc tài xế; Đỗ Mỹ Linh nghẹn ngào khóc nấc lên từng hồi, trút bỏ được hoàn toàn gánh nặng tội lỗi đè nặng lên ngực áo suốt bao ngày qua.

Ông Đặng Quốc Vinh mỉm cười kín đáo — một nụ cười thanh thản đúng như dấu chữ “V” bằng bút chì mà ông đã lặng lẽ đánh dấu vào trang sổ kiểm tra ngoài cửa kho sáng nay. Ông mở nắp chiếc bút máy Trường Sơn vỏ thép cổ kính, đặt ngòi bút xuống trang văn bản pháp lý đang mở sẵn, nắn nót ký tên bằng nét mực xanh đậm nét rồi đóng dấu mộc đỏ tươi của Ban điều phối lên dòng chữ cuối cùng:

“Thay mặt Ban điều phối Chợ Đèn Lồng, tôi ký quyết định: Chính thức công nhận nền tảng Chợ Nhà Mình là mô hình chợ số hóa tự quản hợp pháp và duy nhất của Chợ Đèn Lồng. Giao toàn bộ quyền giám sát, biểu quyết quy chế hoạt động cho Hội đồng đại diện tiểu thương kể từ mười lăm giờ ba mươi phút ngày hôm nay!”

Tiếng pháo tay và tiếng nói cười râm ran kéo dài mãi không dứt khi phiên họp bế mạc. Mọi người nán lại quanh chiếc bàn dài, bắt tay nhau thật chặt, rôm rả bàn tán về lịch phân ca livestream tuần tới, về cách thức mở rộng thêm gian hàng số cho các sạp nông sản khô và đồ lưu niệm thủ công mỹ nghệ.

Khi dòng người bắt đầu tản dần ra các ngõ chợ để chuẩn bị cho buổi chợ đêm sắp sửa lên đèn, bà Lành lặng lẽ lách qua đám đông bước đến bên cạnh Hân. Bà không nói một lời khen ngợi to tát hay hoa mỹ nào, chỉ đưa bàn tay gầy guộc, thô ráp nắm lấy cổ tay con gái, khẽ giật giật mấy cái quen thuộc:

“Xong việc chợ rồi con. Đi về quầy với mẹ.”

Hai mẹ con rảo bước bên nhau qua những lối đi lát đá xanh nghiêng nghiêng của Chợ Đèn Lồng. Nắng chiều muộn đã ngả sang màu vàng mật ong óng ả, dát lên những mái ngói âm dương phủ đầy rêu phong và những chiếc lồng đèn lụa đỏ bắt đầu được người ta thắp sáng sớm dọc hai bên lối đi. Hương trầm thơm bảng lảng từ bàn thờ đình chợ quyện chặt vào mùi quế khâu, thảo quả và vị béo ngậy của nồi nước lèo mì Quảng bốc khói nghi ngút, tạo nên một không gian bình yên, ấm cúng và thân thương đến nao lòng.

Về đến quầy Tạp hóa An Lành, bà Lành với tay kéo chiếc ghế đẩu bằng gỗ thấp quen thuộc ra cho Hân ngồi. Chiếc rương gỗ mít sơn then cổ kính vẫn nằm yên vị dưới gầm phản gỗ, nơi lưu giữ những cuốn sổ nợ đã nuôi Hân ăn học khôn lớn suốt bao năm tháng nhọc nhằn.

Bà Lành thong thả tháo chiếc kính lão viễn thị dắt ở ve áo xuống, đeo ngay ngắn lên sống mũi. Trước sự ngạc nhiên tột độ của con gái, chiều nay bà không hề với tay lấy cuốn sổ nợ bìa da sờn rách như mọi ngày, mà chủ động vươn tay cầm lấy chiếc máy tính bảng bọc ốp cao su đen dày đang đặt ngay ngắn trên mặt bàn cân hàng.

Bà đưa ngón tay bấm vào nút nguồn bên hông máy. Màn hình sáng bừng lên với giao diện ba nút bấm lớn trực quan được thiết kế mang tông màu vàng nghệ và đỏ thẫm của tường vôi phố Hội: “BÁN TẠI QUẦY”, “NHẬP HÀNG MỚI” và “KIỂM KHO”.

Bà Lành kéo chiếc ghế gỗ lại sát cạnh con gái, ngón tay trỏ thô ráp có móng tay ám màu lá chuối khẽ chạm nhẹ vào mặt kính cảm ứng. Đoạn, bà ngẩng lên nhìn Hân, ánh mắt tràn đầy vẻ dịu dàng, tin cậy và bao dung:

“Hân nè. Đợt rằm tháng Bảy tới đây, bạn hàng ruột dưới Điện Bàn chuyển lên cho quầy mình mấy tạ đậu xanh vỏ với nếp hương Tam Kỳ để phục vụ bà con nấu chè cúng. Con ngồi đây chỉ thêm cho mẹ cái thao tác... kiểm kê hàng nhập trực tuyến trên cái máy này coi. Mẹ thấy thằng Lộc nó cầm máy quét mã vạch kêu ‘tít tít’ mấy cái là xong xuôi nhanh gọn quá. Mẹ tính đợt ni mẹ tự nhập kho trên máy luôn cho quen tay, khỏi đợi con phải thức đêm thức hôm ngồi làm giùm mẹ nữa.”

Hân nhìn sâu vào đôi mắt ấm áp của mẹ, rồi nhìn xuống ngón tay bà đang kiên nhẫn đặt trên màn hình số hóa. Một cảm xúc nghẹn ngào, ấm nóng dâng tràn lên khóe mắt cô cay xè. Cô dịch sát lại gần hơn, vòng tay ôm lấy bờ vai gầy guộc của mẹ, bật ra tiếng cười khẽ trong veo:

“Dạ, dễ ợt hà mẹ. Mẹ bấm vô cái nút vàng cam ni nè, rồi con chỉ mẹ cách lia ống kính camera qua cái tem mã vạch dán trên bao hàng...”

Hai mẹ con chụm đầu bên nhau dưới ánh đèn quả ớt màu vàng dịu ấm áp của gian hàng nhỏ, tiếng chuông đồng gắn trên hiên nhà khẽ reo lên từng nhịp “leng keng” trong trẻo báo hiệu một đơn hàng mới từ phố cổ vừa cập bến hệ thống.

Thế nhưng, ngay giữa khoảnh khắc bình yên và lắng đọng của khu chợ vừa chính thức hợp thức hóa mô hình tự quản, ở phía bên kia bờ sông Hoài, chiến dịch “Bão giá mùa thu” của Vạn Mua bất ngờ phủ kín các bảng quảng cáo điện tử LED khổng lồ quanh các tuyến đường dẫn vào phố cổ với thông điệp miễn phí giao hàng toàn diện, chực chờ thử thách sức bền của khu chợ vừa hợp thức hóa.