Sáu tuần đối chứng

Tập phong bì niêm phong đặt xuống mặt bàn gỗ phát ra một tiếng khô khốc, đanh gọn giữa bầu không khí quánh đặc hơi sương sớm. Trước ánh mắt ngỡ ngàng của Hân, Mỹ Linh run rẩy rút ra xấp hóa đơn dịch vụ tăng tương tác trực tuyến, hai bàn tay chắp lại rồi lại buông ra, đôi mắt đỏ hoe mọng nước vì cả một đêm thức trắng.

Gió từ dòng sông Hoài lùa qua chấn song con tiện gỗ của quán cà phê Bờ Hiên, làm mép những tờ hóa đơn in nhiệt mỏng dính khẽ lay động, phát ra những tiếng sột soạt rợn ngợp. Những dòng chữ in kim lem nhem, tím tái dưới ánh ban mai đang dần rọi xiên qua kẽ lá bàng: “Gói 10.000 mắt xem ảo đa luồng”, “Gói 500 bình luận tạo mồi thuật toán theo kịch bản”, “Gói đẩy xu hướng cục bộ khu vực miền Trung”. Từng con số, từng dòng mã giao dịch hiển thị trần trụi. Tổng cộng ngót nghét bốn triệu hai trăm nghìn đồng, chia nhỏ thành sáu lần thanh toán qua ví điện tử cá nhân mang tên Đỗ Mỹ Linh trong suốt ba tuần đầu tiên, đúng vào cái giai đoạn nền tảng Chợ Nhà Mình chập chững phát sóng những phiên chợ thử nghiệm vụng về nhất.

Mỹ Linh ngồi sụp xuống mép chiếc ghế mây cũ, hai bả vai gầy guộc run lên bần bật như người trúng gió độc. Nước mắt lã chã rơi xuống mu bàn tay đang siết chặt lấy gấu áo sơ mi sờn chỉ:

“Em xin lỗi... Em thật sự xin lỗi chị Hân, chú An, anh Quân... Toàn bộ số lượt xem năm trăm, bảy trăm người cùng lúc dạo cô Ba bán lụa Mã Châu đợt đầu, rồi cả những phiên trưa của xe bánh mì... một phần ba trong số đó là do em tự bỏ tiền túi ra mua. Em gom hết tiền tiêu vặt bố mẹ cho với tiền làm thêm gia sư tháng trước để nạp vào hệ thống máy chủ ảo. Em sợ lắm... Lúc đó nhìn bên Vạn Mua họ livestream rầm rộ, mắt xem lúc nào cũng cả ngàn người, tung voucher giảm giá ầm ầm khắp các ngõ chợ. Nhìn lại mình, những buổi phát sóng đầu lẹt đẹt vài chục người quen xem, em sợ chiến dịch ra mắt thất bại thì dự án bị dẹp bỏ. Em sợ khóa luận tốt nghiệp của em không có số liệu đẹp, sợ bao nhiêu công sức của chị, của cô Ba, của bà Lành đổ sông đổ biển... Em ngu ngốc nghĩ chỉ cần tạo mồi một chút để kích thích thuật toán mạng xã hội nhận diện luồng, ai ngờ...”

Tiếng nấc của cô gái trẻ nghẹn lại giữa không gian tĩnh lặng đến ngột ngạt của căn gác gỗ.

Lê Minh Quân sững sờ buông chiếc nắp ống kính máy ảnh xuống mặt bàn, bàn tay lơ lửng giữa không trung. Mắt anh mở to, nhìn chằm chằm vào xấp hóa đơn in nhiệt đang quăn mép rồi lại quay sang nhìn sững Hân, môi mấp máy nhưng không thốt ra được lời nào. Lâm Đức An vẫn ngồi thẳng lưng như một pho tượng tạc bằng gỗ lim già, gương mặt vuông chữ điền với những nếp nhăn sâu hoắm không lộ chút biến sắc, chỉ có ngón tay trỏ khẽ gõ nhịp đều đặn, khô khốc trên bìa cuốn sổ ghi chép tài chính cá nhân bọc vải xanh.

Trong lồng ngực Gia Hân, một ngọn lửa giận dữ bùng lên dữ dội, thiêu đốt lồng ngực. Máu dồn ngược lên thái dương khiến hai bên màng nhĩ cô lùng bùng như có tiếng cối xay đá. Bao nhiêu ngày đêm thức trắng ngồi viết lại từng dòng mã nguồn cho bộ lọc định tuyến ngõ hẻm, bao nhiêu buổi trưa dầm mưa cùng mẹ và tài xế Lộc đi đo đạc từng khúc cua, từng bậc thềm nhà cổ để tính bán kính quay đầu xe ba gác, bao nhiêu nhọc nhằn để xây dựng từng chút một niềm tin mong manh nơi chị Diệp, chú Bảy... hóa ra lại bị phủ lên một lớp phấn son dối trá bằng chính tiền túi của cô thực tập sinh mà cô tin tưởng giao cho quyền quản trị kênh.

Sự việc này nếu vỡ lở ra ngoài, nếu Hồ Khánh Vy hay Ban điều phối của ông Vinh phát hiện trước cuộc họp chiều nay, nền tảng Chợ Nhà Mình sẽ lập tức bị gán mác gian lận số liệu, thổi phồng năng lực, phá hủy hoàn toàn chữ Tín mà mọi người đang chắt chiu từng giọt mồ hôi để gây dựng giữa lòng phố Hội.

Hân siết chặt hai nắm tay dưới gầm bàn, móng tay cắm sâu vào lòng bàn tay đến mức rát buốt để ghìm lại cơn thịnh nộ đang chực trào ra thành những lời mắng mỏ cay nghiệt nhất. Lời trách móc đã lên đến cuống họng. Cô muốn đứng phắt dậy, ném xấp hóa đơn ấy vào mặt Linh và yêu cầu cô rời khỏi dự án ngay lập tức.

Nhưng rồi, một mùi gỗ ẩm mục thoảng qua cùng hương cà phê rang mộc đăng đắng phảng phất trong làn gió bến sông kéo cô dừng lại bên bờ vực của sự bộc phát.

Hân chợt nhớ lại hình ảnh của chính mình sáu tháng trước tại Hà Nội. Ngày ấy, cô cũng từng ngồi trong một căn phòng họp kính bóng loáng của công ty công nghệ lớn, giấu nhẹm đi những dòng lỗi bảo mật và độ trễ chết người của hệ thống cốt lõi chỉ vì nỗi sợ thất bại, nỗi ám ảnh phải chứng tỏ bản thân trước hội đồng quản trị và các nhà đầu tư mạo hiểm. Sự kiêu ngạo, thói giấu dốt và áp lực phải tạo ra những biểu đồ tăng trưởng dốc đứng hình cánh cung đã biến cô thành một kẻ độc đoán, bưng bít sai sót cho đến ngày cơ thể sụp đổ hoàn toàn trên nền gạch men lạnh ngắt của hành lang bệnh viện Bạch Mai.

Mỹ Linh lúc này chẳng phải cũng đang chới với trong chính cái bẫy tâm lý tai hại, nông nổi và ngây thơ đó hay sao? Đuổi việc một cô bé sinh viên hai mươi hai tuổi rất dễ, chỉ cần một câu nói cạn tình, một cái xua tay lạnh lùng là xong; nhưng rũ bỏ một con người không làm cho số liệu sạch hơn, không thể chuộc lại tổn thất, và càng không thể dạy cho bất kỳ ai bài học về sự trung thực nghiệt ngã trong kinh doanh.

“Linh, ngẩng mặt lên.” Giọng Hân vang lên, trầm thấp, không hề gắt gỏng nhưng sắc lạnh như nhát kéo cắt vải của cô Ba lụa Mã Châu.

Mỹ Linh run rẩy ngước đôi mắt đỏ hoe, đầm đìa nước mắt, đôi môi tái nhợt nhìn người phụ trách của mình.

“Chị rất giận.” Hân nói thẳng, từng lời rành rọt như đóng đinh vào mặt bàn gỗ. “Chị giận vì em đã coi thường công sức thức khuya dậy sớm của tất cả mọi người ở đây. Em nghĩ mấy con số hiển thị ảo trên màn hình điện thoại có thể nuôi sống được sạp rau của bà Lành, quầy chảo của chị Diệp sao? Khách hàng thật ở Hội An họ mua vì bó rau tươi còn đẫm sương, vì cân nếp dẻo thơm, vì chữ tín của từng người bán, chứ không một ai trên cõi đời này bỏ tiền túi ra mua một món hàng chỉ vì thấy cái video phát sóng có một nghìn con bot đang chạy bình luận tự động. Nhưng chị sẽ không sa thải em.”

Linh ngơ ngác, lồng ngực phập phồng, đôi môi mấp máy không thốt nên lời, ánh mắt nửa bàng hoàng nửa như không dám tin vào tai mình.

“Không sa thải không có nghĩa là em được tha thứ dễ dàng, hay lỗi lầm này được xóa bỏ.” Hân đứng dậy, bước tới gần, thu lấy xấp hóa đơn dịch vụ ảo trên bàn kẹp gọn gàng vào chiếc kẹp tài liệu bằng sắt. “Chị yêu cầu em phải tự mình đối mặt với bãi chiến trường do chính em tạo ra. Ngay bây giờ, em và chú An sẽ ngồi lại, truy lục toàn bộ lịch sử thanh toán này. Bóc tách từng địa chỉ IP, từng đợt tương tác mồi, từng bình luận giả ra khỏi hệ thống đo lường của sáu tuần thử nghiệm vừa qua. Chúng ta phải lập lại một bảng dữ liệu kiểm toán hoàn toàn sạch. Một con số thật dù xấu xí, dù thấp đến mức nào, cũng có giá trị gấp vạn lần một con số ảo lấp lánh nhưng rỗng tuếch. Em có dám làm không?”

Mỹ Linh quệt vội dòng nước mắt nơi khóe mi, gật đầu lia lịa như một đứa trẻ vừa tìm thấy phao cứu sinh giữa dòng nước xoáy:

“Dạ được... Em làm được! Em lưu lại toàn bộ mã giao dịch, thời gian nạp tiền và danh sách các tài khoản ảo trong tài khoản dịch vụ của bên trung gian. Em xin nhận mọi hình thức kỷ luật, trừ toàn bộ tiền phụ cấp hàng tháng của em cũng được, miễn là cho em cơ hội làm sạch lại hệ thống!”

Lâm Đức An lúc này mới nâng gọng kính lão đồi mồi, khẽ gật đầu tán thành một cách dứt khoát. Ông rút chiếc bút chì gỗ cài trên ve áo sơ mi xám, mở cuốn sổ kiểm toán ra trang giấy kẻ ô li còn thơm mùi giấy bãi bằng:

“Thái độ nhận lỗi dũng cảm trước giờ bỏ phiếu là điều đáng ghi nhận, nhưng kiểm toán quản trị không làm việc bằng sự mủi lòng. Con số là con số, trắng là trắng, đen là đen. Hân nói rất đúng, nếu chúng ta đem một báo cáo có lẫn dù chỉ 5% số liệu rác lên bàn Ban điều phối vào đầu giờ chiều nay, chúng ta sẽ tự tay trao cây gậy cho đối thủ đánh gãy lưng mình. Quân, cháu mang máy tính xách tay và thiết bị lưu trữ nhật ký máy chủ qua đây. Chúng ta bắt đầu làm việc ngay tại bàn này, không lãng phí một phút nào nữa.”

Suốt ba tiếng đồng hồ tiếp theo, căn phòng nhỏ trên gác hai của quán cà phê Bờ Hiên chìm trong một bầu không khí làm việc căng thẳng và tập trung cao độ đến mức nghe rõ cả tiếng muỗi vo ve dưới gầm bàn. Tiếng lách cách gõ phím liên hồi của Hân và Quân hòa lẫn tiếng thước kẻ gỗ miết roát roạt trên giấy kẻ ô li của chú An, tạo nên một nhịp điệu dồn dập như chạy đua với bóng nắng đang dần thu ngắn lại ngoài mép ngói.

Lê Minh Quân phụ trách phần trích xuất nhật ký kỹ thuật từ máy chủ mini cục bộ đặt ở kho chung. Anh cắm cáp kết nối, mở giao diện dòng lệnh màu đen kịt, đối chiếu từng mốc thời gian phát sóng với danh sách hàng ngàn địa chỉ IP truy cập đồng thời. Bằng kinh nghiệm xử lý mạng và truyền thông số tích lũy qua những năm làm việc tự do, Quân nhanh chóng thiết lập một bộ lọc nhận diện thuật toán: những tài khoản có hành vi xem dưới ba giây nhưng liên tục gửi yêu cầu làm mới trang, những chuỗi tài khoản có cấu trúc tên vô nghĩa gắn đuôi số tự động sinh ra từ các trại máy chủ ảo ở nước ngoài, và đặc biệt là cụm bình luận lặp đi lặp lại những câu khen ngợi chung chung vô thưởng vô phạt như “Shop uy tín quá”, “Giao nhanh nhé shop”, “Hàng đẹp tuyệt vời”... đều bị Quân thẳng tay quét sạch, đưa vào tệp cách ly.

“Tổng cộng có bốn nghìn hai trăm lượt truy cập ảo phân bổ rải rác trong mười buổi phát sóng của bốn tuần đầu,” Quân thở phào một hơi dài, đẩy chiếc kính bảo hộ lên trán sau khi chạy xong đoạn mã thanh lọc cuối cùng. Những giọt mồ hôi đọng trên sống mũi anh rơi xuống mặt bàn phím. “Từ tuần thứ năm, khi chúng ta chuyển sang cơ chế quản trị phân quyền và áp dụng kịch bản thực tế của chị Diệp với các điểm hẹn ngoại vi của anh Lộc, tỷ lệ này tự động tụt về 0 vì Linh không còn dám can thiệp dòng tiền vào nữa.”

Mỹ Linh cặm cụi ngồi bên cạnh chú An, mắt dán chặt vào từng dòng sao kê, vừa nhập từng dòng chi phí đối soát vừa đối chiếu với dữ liệu chuyển khoản ngân hàng thực tế từ cổng thanh toán trung gian. Bàn tay cô gái trẻ run run nhưng không còn né tránh, từng dòng tiền giả lập bị cô tự tay gạch bỏ bằng mực đỏ. Khi chiếc máy tính tính toán xong hàng số cuối cùng, chú An cẩn thận dùng bút chì vạch hai đường song song bên dưới cột tổng kết — dấu hiệu của một bảng cân đối kế toán đã hoàn toàn khép sổ.

Cả nhóm nín thở, ghé đầu vào màn hình đối chứng hiển thị hai biểu đồ so sánh. Một bức tranh kinh doanh chân thực, trần trụi nhưng sáng rõ đến kinh ngạc hiện ra trước mắt:

Khi bóc tách toàn bộ lớp tương tác ảo ra khỏi hệ thống đo lường, tổng lượt xem tích lũy của toàn bộ các phiên livestream trong sáu tuần thử nghiệm sụt giảm gần 40% — chính xác là giảm 38,2%, từ con số hào nhoáng mười tám nghìn lượt xem tụt xuống còn mười một nghìn một trăm hai mươi lượt xem thực tế. Một cú rơi tự do về mặt chỉ số truyền thông có thể khiến bất kỳ nhà quản trị mạng xã hội chạy theo phong trào nào cũng phải thót tim và hoảng loạn.

Thế nhưng, những chỉ số kinh tế sống còn nằm bên dưới lớp vỏ bọc ấy lại khiến đôi mắt nghiêm nghị của chú An ánh lên vẻ hài lòng hiếm thấy:

Tỷ lệ hoàn đơn thực tế của toàn bộ hệ thống sau sáu tuần đã giảm mạnh xuống mức kinh ngạc: dưới 3%, cụ thể là 2,8%. Đây là một con số không tưởng đối với bất kỳ nền tảng thương mại điện tử nào hiện nay, nơi tỷ lệ hoàn hủy trung bình của ngành hàng tiêu dùng nhanh và thực phẩm tươi sống thường xuyên dao động từ 15% đến 25%, thậm chí có những đợt bão đơn ảo lên tới 40%.

Lý do của sự kỳ diệu ấy vô cùng giản dị: mười một nghìn một trăm hai mươi người xem thực chất đó đều là người thật việc thật. Họ là bà con xóm giềng quanh khu phố cổ, là cư dân trong các ngõ ngách sâu hun hút của khối phố An Hội, là phụ huynh học sinh trường tiểu học Nguyễn Du do cô giáo Mai kết nối, hoặc là những du khách quen từng ghé sạp mua lụa, mua bánh đập những mùa trước. Họ theo dõi phiên chợ vì nhu cầu mua sắm thực sự của gia đình, họ nghe tiểu thương tư vấn cặn kẽ từng món hàng thật thà, và họ nhận hàng từ chính bàn tay rám nắng của những tài xế quen mặt như anh Lộc xe ôm đầu ngõ.

Đặc biệt nhất, lợi nhuận ròng của toàn bộ mười tám sạp tham gia giai đoạn mở rộng thử nghiệm đều tăng trưởng dương một cách vững chắc. Không còn tình trạng bán khống phá giá để giật đơn, không còn việc tiểu thương phải tự cắn răng chịu lỗ để bù trừ cho những mã giảm giá ảo do sàn tự ý tung ra, và tỷ lệ giao hàng đúng hẹn của Tổ tài xế tự quản đạt tới 91% — một kỳ tích thực sự trong điều kiện đường phố Hội An cấm xe máy theo giờ và thời tiết chuyển mùa ẩm ướt thất thường.

“Các cháu nhìn thấy chưa?” Chú An gõ đầu bút chì gỗ lên bảng số liệu đối chứng, giọng ông trầm ấm vang lên giữa căn phòng. “Lượt xem giảm gần bốn mươi phần trăm nhưng dòng tiền chảy vào túi tiểu thương lại tăng lên thực chất, và tiền quỹ dự phòng rủi ro 3% vẫn đạt thặng dư dương hơn hai triệu một trăm ngàn đồng. Đây mới chính là sức khỏe nội tại của một khu chợ truyền thống bước lên mạng. Cái mà các cháu cần bảo vệ trước Ban điều phối và hội đồng tiểu thương chiều nay không phải là sự nổi tiếng ảo diệu, không phải là những tiếng tung hô trên không gian mạng, mà chính là năng lực tự nuôi sống chính mình của từng sạp hàng, từng phận người bám chợ.”

Hân nhìn bảng số liệu sạch bóng những vết gợn dối trá, lồng ngực cô như trút bỏ được một khối đá tảng ngàn cân đè nặng suốt mấy tuần qua. Cô quay sang nhìn Linh, ánh mắt đã dịu lại nhưng vẫn giữ trọn vẻ nghiêm cẩn:

“In bản đối chứng này ra ba bản cứng. Một bản lưu hồ sơ nội bộ, hai bản mang ngay sang kho chung để rà soát bước cuối cùng với mẹ và chị Diệp.”

Mười một giờ trưa, cái nắng hanh hao của ngày chớm thu rải đều trên những mái ngói âm dương xám rêu dọc đường bờ kè sông Hoài. Mặt nước sông lấp lánh như dát bạc, phản chiếu bóng những con thuyền gỗ chở đầy rau củ từ miệt sông Thu Bồn đổ về bến chợ. Bước chân của nhóm Hân rảo nhanh qua những con ngõ lát gạch nghiêng, hướng về phía gian kho cũ nằm sát bờ sông ở cuối chợ.

Khác hẳn với cảnh tượng ngổn ngang, chộn rộn và đầy lo âu của những ngày đầu bắt tay vào thử nghiệm, gian kho lúc này toát lên một trật tự ngăn nắp, thuần thục của một trạm trung chuyển chuyên nghiệp thu nhỏ. Mùi thơm nồng của mộc nhĩ khô, mùi tinh dầu sả chanh từ các gói hàng xua muỗi hòa quyện cùng mùi bìa carton mới tạo nên một bầu không khí lao động ấm áp, rộn ràng.

Trên chiếc bàn gỗ dài đóng bằng các tấm pallet tận dụng, bà Lành và chị Trương Ngọc Diệp đang ngồi sát bên nhau dưới ánh sáng của ngọn đèn tuýp vàng. Trước mặt hai người phụ nữ là những chồng hóa đơn bán lẻ được kẹp gỗ ngay ngắn, những cuộn băng keo dán màu vàng cam, và một tệp danh mục dày cộp được đóng gáy cẩn thận bằng bìa cứng màu xanh lá mạ.

“Chị Diệp này, cái khoản túi giấy xi măng có màng chống ẩm đựng bột ngũ cốc sạp con bé Thảo, đợt trước tính hai ngàn một cái là chưa sát đâu nghen,” giọng bà Lành chậm rãi, ngón tay trỏ đeo chiếc nhẫn vàng 24k đã mòn vẹt chỉ vào một dòng tính toán chi phí bao bì. “Hôm qua tui với chị Tư đạp xe sang tận lò giấy thủ công bên Cẩm Hà đặt mua sỉ theo thiên, trả tiền mặt một lần, tính ra có một ngàn ba trăm đồng một cái hà. Trừ đầu trừ đuôi mỗi đơn tiết kiệm được bảy trăm đồng, gom lại cả tuần cho mười tám sạp là đỡ được một khoản tiền rau tiền mắm cho tụi nhỏ đóng gói rồi đó.”

Chị Diệp đẩy nhẹ cặp kính trắng gọng kim loại trên sống mũi, tay thoăn thoắt bấm máy tính bỏ túi hiệu Casio phát ra những tiếng lách cách giòn giã, rồi cầm cây bút bi đỏ sửa lại con số trên biểu mẫu đối soát:

“Dạ, em nghe bác Lành. Chỗ này em chỉnh lại liền, đưa mức giá bao bì chuẩn hóa này vào mục điều khoản bảo vệ sạp nhỏ luôn. Mấy hôm nay em ngồi rà soát lại toàn bộ mười tám sạp, từ quầy đậu phụng thím Sáu đến sạp mây tre đan của chú Bảy. Chuyện đóng gói giờ ai nấy đều răm rắp theo chuẩn, không ai dám làm ẩu nữa đâu: đồ sành sứ, đồ gang thì bọc hai lớp bìa carton lót rơm nếp ép chặt; đồ khô thì ép nhiệt túi zip kèm gói hút ẩm đóng dấu ngày kiểm kho; còn đồ tươi sống thì hẹn giờ giao đúng khung ba mươi phút, quá giờ là tài xế phải báo ngay về tổng đài mini.”

Nhìn thấy Hân, Quân, chú An và Linh bước vào cửa kho, chị Diệp ngẩng lên, nụ cười rạng rỡ làm gương mặt vốn dĩ sắc sảo, có phần đanh đá của chị trở nên đằm thắm lạ thường. Chị vỗ tay thật mạnh lên tập hồ sơ đóng bìa cẩn thận trên bàn:

“Đến đúng lúc lắm mấy đứa! Chị với bác Lành vừa rà soát xong dòng chi phí bao bì cuối cùng của tuần thứ sáu. Nhìn này Hân, vào đây xem cái này!”

Chị Diệp xoay màn hình chiếc điện thoại thông minh Samsung cũ kỹ đã nứt một góc kính của mình về phía Hân. Trên màn hình giao diện quản trị sạp hàng với ba nút bấm lớn màu sắc tương phản mà Hân thiết kế riêng cho người lớn tuổi, cả mười tám ô trạng thái đại diện cho mười tám sạp đều đang hiển thị màu xanh lá cây đậm với chữ “CÒN HÀNG” hoặc màu vàng cam “SẮP HẾT”, kèm theo mốc thời gian cập nhật cách đây chưa đầy ba mươi phút.

“Từ sáng đến giờ, cả mười tám sạp họ tự kiểm tra giá kệ rồi tự lấy ngón tay bấm cập nhật trên máy của họ hết trơn rồi nghen con,” bà Lành cười, ánh mắt lấp lánh niềm tự hào không giấu giếm nhìn con gái mình. “Không cần con Hân phải chạy đôn chạy đáo nhắc nhở từng câu, cũng hổng cần con bé Linh phải gọi điện hối thúc cháy máy như mấy tuần đầu nữa. Con Diệp nó vừa đi một vòng chợ sớm, chỉ cho thím Sáu cách sửa số lượng tô bánh bèo còn lại trước giờ trưa. Mọi người quen tay rồi, giờ đi đâu cũng thấy mấy bả lôi cái điện thoại ra dòm dòm ngó ngó, xem cái máy như cuốn sổ tay bán hàng bỏ túi vậy đó.”

Hân bước lại gần, đặt bàn tay mình lên mặt bàn gỗ pallet mát lạnh. Nhìn những nét chữ nắn nót, cẩn thận của mẹ ghi chép từng đồng chi phí bao bì tiết kiệm được, nhìn tập tài liệu quy chuẩn bảo vệ tiểu thương mà chính chị Diệp — người từng gay gắt xé toạc thông báo thử nghiệm và kịch liệt đòi tẩy chay dự án cách đây hơn một tháng — tự tay soạn thảo kỹ lưỡng từng điều khoản rút lui an toàn, lòng Hân dâng lên một niềm xúc động khó tả, làm sống mũi cô cay cay.

Hóa ra, công nghệ thực chất chưa bao giờ là những dòng mã nguồn kiêu ngạo chạy ngầm trên những cụm máy chủ đám mây xa xôi ở thung lũng Silicon hay Singapore. Nó chỉ thực sự sống, thực sự có linh hồn và giá trị nhân văn khi được nhào nặn qua bàn tay lao động chai sần của những người phụ nữ cả đời bám chợ, trở thành công cụ bảo vệ chén cơm manh áo của họ trước những cơn bão biến động khốc liệt của thời cuộc kinh tế thị trường.

Chú An kéo chiếc ghế đẩu gỗ ngồi xuống cạnh bàn, đặt tập tài liệu kiểm toán vừa hoàn thành lên ngay cạnh tập hồ sơ đóng bìa xanh của chị Diệp:

“Chị Diệp, bác Lành, chúng tôi vừa xử lý xong một vấn đề nội bộ nghiêm trọng. Trước khi mang hồ sơ này ra cuộc họp toàn thể tiểu thương và Ban điều phối lúc hai giờ chiều nay, nhóm nòng cốt chúng ta cần phải thống nhất dứt khoát một quyết định có tính sống còn.”

Bầu không khí trong gian kho bỗng chốc chùng xuống. Tiếng quạt trần quay cọt kẹt trên trần tôn nghe rõ mồn một. Bà Lành thu tay lại khỏi xấp hóa đơn, ánh mắt tinh tường của một người buôn bán lâu năm từng nếm trải bao phen dâu bể lập tức nhận ra vẻ bồn chồn bất an, đôi mắt sưng mọng ứ nước của Mỹ Linh và vẻ mặt đăm chiêu, trĩu nặng của Hân.

Hân không hề né tránh hay vòng vo. Cô đứng thẳng lưng, đối diện với mẹ và chị Diệp, chậm rãi thuật lại toàn bộ sự việc Mỹ Linh đã bỏ tiền túi mua lượt xem và tương tác ảo trong những tuần đầu tiên, cũng như quá trình nhóm vừa bóc tách, thanh lọc dữ liệu suốt ba tiếng đồng hồ qua để khôi phục lại bảng số liệu thực chất của sáu tuần thử nghiệm.

Nghe xong câu chuyện, chị Diệp khẽ thở dài một hơi, đưa mắt nhìn Linh đang cúi gằm mặt tội nghiệp, hai ngón tay cái cứ xoắn chặt vào nhau. Trái với nỗi lo sợ thầm kín của Hân rằng chị Diệp sẽ nổi cơn lôi đình, đập bàn quát tháo như cái dạo chị nghi ngờ bị ăn chặn tiền hàng, người phụ nữ bán đồ kim khí chỉ khẽ lắc đầu, giọng nói mang theo sự thấu hiểu sâu sắc của một người từng nếm mùi cay đắng khi hợp tác với các sàn thương mại điện tử lớn:

“Con bé dại dột quá... Nhưng mà nghĩ đi nghĩ lại, chị hiểu cái cảm giác lo sợ đó của em. Ngày trước khi chị cả tin ký gửi đồ gia dụng kim khí lên sàn Vạn Mua, nhìn cái bảng quản trị điện tử nó báo lượt truy cập ảo hàng ngàn người, đơn hàng nhảy liên tục, chị cũng sướng rơn cả người, tưởng phen này mình đổi đời, sắp làm giàu đến nơi rồi. Đến cuối tháng nhận bảng sao kê đối soát, bị trừ ngược tiền triệu tiền phí dịch vụ, phí lưu kho, phí hoàn đơn vô lý, chị mới vỡ mộng cay đắng. Cái trò số ảo đó nó giống như ma túy của dân kinh doanh online vậy, dính vào là nghiện, là tự huyễn hoặc, tự lừa dối chính mình mà không hay biết.”

Chị Diệp ngừng lại một nhịp, nhìn sang chú An rồi lại nhìn thẳng vào mắt Hân, giọng chị đanh lại, mang đầy vẻ toan tính thực tế của một người buôn bán lăn lộn nơi thương trường:

“Nhưng mà bây giờ vấn đề là chiều nay họp chợ bỏ phiếu sống còn rồi. Bên phe ủng hộ Vạn Mua và mấy người tiểu thương còn đang lưỡng lự chắc chắn sẽ đem kính lúp ra soi mói từng dấu chấm dấu phẩy trong báo cáo của mình. Nếu chúng ta ỉm đi chuyện này, chỉ nộp duy nhất cái bảng số liệu sạch cuối cùng thì ai biết đấy là đâu? Báo cáo sáu tuần sạch này nhìn vào quá đẹp, quá thuyết phục rồi: tỷ lệ hoàn đơn dưới 3%, giao hàng đúng hẹn 91%, mười tám sạp đều có lãi ròng cầm về tay. Tội gì phải vạch áo cho người xem lưng, lôi cái chuyện con Linh dại dột mua tương tác ảo từ hồi xửa hồi xưa của tháng trước ra làm gì? Nói ra cho thiên hạ dị nghị, rồi Ban điều phối của ông Vinh họ lại vin vào cái cớ gian lận ban đầu đó để làm khó dễ, gạt phăng dự án đi thì sao?”

Lời đề nghị của chị Diệp vang lên như một câu hỏi thực tế đến gai người. Đó là một sự cám dỗ ghê gớm đối với bất kỳ ai đang ở thế ngàn cân treo sợi tóc.

Chỉ cần một cái gật đầu đồng thuận của Hân, bí mật nông nổi của Mỹ Linh sẽ mãi mãi nằm lại trong xấp hóa đơn in nhiệt được niêm phong kín kẽ kia. Báo cáo thành tích nộp lên bàn Ban điều phối sẽ long lanh, hoàn hảo không tì vết trước mắt ông Đặng Quốc Vinh và hơn bốn mươi hộ tiểu thương đang thấp thỏm chờ đợi. Cơ hội để Chợ Nhà Mình được cấp phép hoạt động chính thức, trở thành mô hình điểm của thành phố sẽ cầm chắc một trăm phần trăm trong tay.

Thế nhưng, Hân lắc đầu. Một cái lắc đầu dứt khoát, điềm tĩnh và không một chút do dự.

“Không được đâu chị Diệp.” Hân nhìn thẳng vào mắt người phụ nữ bán đồ kim khí, rồi quay sang nhìn vào mắt mẹ mình. “Chúng ta xây dựng Chợ Nhà Mình suốt sáu tuần qua dựa trên nền tảng gì? Không phải dựa trên những dòng thuật toán siêu việt, càng không phải dựa trên những túi tiền trợ giá vô tận của các tập đoàn tài phiệt. Chúng ta đứng vững được đến ngày hôm nay, kéo được mười tám sạp hàng ngồi lại với nhau là nhờ sự THẬT THÀ. Chị Diệp bán cái chảo gang, chị nói thẳng với khách dùng bếp từ là cái này không bắt từ được đâu, đừng có mua tốn tiền. Mẹ bán gói nấm khô, mẹ chỉ rõ cho khách gói nào bị ngấm chút ẩm đầu mùa không bán, giữ lại ăn, chỉ bán nấm rừng Kon Tum chuẩn đét. Anh Lộc đi giao hàng, ngõ ngập nước anh lội bộ mang vào, đến trễ anh thật thà xin lỗi chứ không nói dối để quỵt cước, quỵt trách nhiệm. Tất cả những thứ đó, từng chút một, đã tạo nên cái hồn cốt, cái chữ Tín của khu chợ này.”

Giọng Hân vang lên ấm áp nhưng đanh thép, từng lời như truyền thêm sinh khí cho gian kho cũ:

“Nếu chiều nay, chúng ta giấu nhẹm chuyện số liệu ảo để làm đẹp hồ sơ, để giành lấy lá phiếu phê duyệt bằng một sự dối trá êm đẹp, thì chúng ta có khác gì cái bẫy phí ẩn, bẫy đơn ảo mà Vạn Mua đã giăng ra để lừa gạt bà con tiểu thương suốt thời gian qua không? Sớm muộn gì, sự dối trá cũng sẽ mục ruỗng từ bên trong và nuốt chửng chúng ta. Em muốn, và nhóm chúng ta bắt buộc phải công khai minh bạch toàn bộ sai lệch này. Chúng ta sẽ dán hai bảng số liệu đối chứng song song cạnh nhau: cột bên trái là dữ liệu thô ban đầu có lẫn tương tác ảo, cột bên phải là dữ liệu thực chứng sạch sau khi kiểm toán độc lập. Chúng ta dũng cảm nhận lỗi về sự thiếu sót trong giám sát truyền thông thời gian đầu, nhưng đồng thời chứng minh bằng con số thực tế không thể chối cãi rằng: ngay cả khi tước bỏ toàn bộ lớp vỏ bọc ảo đó đi, mười tám sạp hàng của Chợ Đèn Lồng vẫn sống khỏe, sống tốt và tạo ra dòng lợi nhuận ròng có thật bằng chính mồ hôi nước mắt của mình!”

Bà Lành nãy giờ vẫn ngồi im lặng lắng nghe từng lời của con gái. Trên gương mặt sạm nắng in hằn những nếp nhăn vất vả của mẹ, một nụ cười bao dung khẽ nở. Bà đưa bàn tay thô ráp, chai sần vì mấy chục năm bưng thúng gánh gồng nắm lấy bàn tay đang run rẩy của Mỹ Linh, vỗ nhè nhẹ:

“Con Hân nó nói trúng cái bụng tui rồi đó Diệp à. Cả một đời tui bám cái chợ này nuôi con, tui sợ nhất là buôn gian bán lận, nói một đằng làm một nẻo. Mất tiền mất bạc thì mình chịu khó cày cuốc kiếm lại được, chứ mất cái bụng tin của bạn hàng chợ búa, của bà con chòm xóm là coi như hết đường làm ăn, ngẩng mặt nhìn ai không nổi. Cứ nói thật hết với bà con. Khuyết điểm của mình ở đâu thì mình đứng ra mình nhận, sửa được thì người ta thương, người ta thông cảm cho; chứ cứ che che giấu giấu, đến lúc lòi đuôi ra thì nhục nhã ê chề lắm con ơi.”

Chị Diệp nhìn bà Lành, rồi nhìn vào ánh mắt kiên định, sáng ngời của Hân và vẻ hối lỗi chân thành, phục thiện của Mỹ Linh. Chị hít một hơi thật sâu, rồi bật cười thành tiếng — một điệu cười giòn tan xua tan hết mọi nghi ngại đang đè nặng. Chị rút phắt chiếc bút dạ lông màu đen trên bàn, vung tay:

“Được rồi! Hai mẹ con nhà này đúng là chung một dòng máu, cứng đầu y như nhau! Đã vậy thì bà con mình chơi bài ngửa luôn, sợ gì sứt đầu mẻ trán! Chị sẽ tự tay viết thêm một điều khoản lớn trong bản kiến nghị của đại diện tiểu thương: ‘Cam kết minh bạch dữ liệu vận hành tuyệt đối’. Đứa nào làm sai đứa đó chịu kiểm điểm trước toàn chợ, nhưng thành quả lao động mồ hôi nước mắt thật của mười tám sạp suốt sáu tuần qua thì không một ai, kể cả ông Vinh hay sàn Vạn Mua, có quyền phủ nhận!”

Một giờ ba mươi phút chiều.

Bên ngoài gian kho chung giáp bờ sông Hoài, cái nắng trưa rực rỡ và chói chang chiếu rọi lên vách tường gạch cũ kỹ phủ đầy rêu phong. Lê Minh Quân cùng anh Lộc tài xế vừa dùng búa đóng chặt những chiếc đinh mười phân găm nẹp tre giữ hai tấm bảng giấy khổ A0 lớn lên khoảng tường trung tâm sát cổng ra vào của kho — vị trí đắc địa nhất mà mọi tiểu thương đi từ cổng chợ chính xuống bến thuyền bốc dỡ hàng hóa đều bắt buộc phải đi ngang qua.

Một tấm bảng mang dòng tiêu đề viết bằng mực đỏ nổi bật: “BẢNG ĐỐI CHỨNG DỮ LIỆU THỰC CHỨNG SÁU TUẦN THỬ NGHIỆM”. Từng dòng chỉ số được kẻ vẽ bằng thước và bút dạ rõ ràng, so sánh chi tiết, tỉ mỉ giữa số liệu thô ban đầu và số liệu sau kiểm toán độc lập: lượt xem giảm 38,2%, nhưng lượng đơn hàng thực tế hoàn thành tăng 145%, tỷ lệ hoàn trả chỉ dừng ở mức 2,8%, doanh thu ròng của mười tám sạp đạt mức thặng dư trung bình một triệu tám trăm ngàn đồng mỗi sạp sau khi đã trừ toàn bộ chi phí bao bì, vận chuyển và trích nộp đủ 3% cho quỹ dự phòng rủi ro. Ngay bên dưới bảng số liệu là dòng chữ viết tay ngay ngắn, nắn nót của Mỹ Linh: “Bản tự kiểm điểm và giải trình công khai về sai lệch tương tác kỹ thuật trong giai đoạn khởi động dự án”.

Tấm bảng lớn bên cạnh là bản kiến nghị và quy chuẩn vận hành của chị Diệp và bà Lành, niêm yết công khai bảng giá chuẩn hóa bao bì túi giấy Cẩm Hà, quy trình kiểm kho tự chủ ba nút bấm của mười tám sạp, cùng danh sách chữ ký cam kết vận hành độc lập, tự nguyện của toàn thể các hộ kinh doanh tham gia thử nghiệm.

Mấy cô bán rau muống, rau thơm xóm Chài gánh đôi bồ đi ngang qua dừng chân lại; chú Bảy sạp mây tre đan tay vẫn còn cầm chiếc nan nứa; rồi cả bà Tư bánh mì vừa dọn xong mẻ hàng trưa nóng hổi cũng lũ lượt kéo đến đứng vây quanh bảng tin. Họ xì xào bàn tán, nghiêng đầu chỉ trỏ vào từng con số.

Không hề có những tiếng la ó phẫn nộ hay ánh mắt nghi ngờ cay nghiệt; chỉ có những cái gật đầu tâm đắc, những nụ cười rạng rỡ khi từng tiểu thương nhìn thấy chính cái tên sạp thân thương của mình, số tiền lời thực tế sau từng buổi chợ của mình được ghi nhận rành rọt, sòng phẳng và minh bạch đến từng đồng bạc lẻ. Họ nhận ra sự chân thành tuyệt đối của những người trẻ tuổi dám làm, dám nhận sai và dám bảo vệ lẽ phải.

Cách đó không xa, dưới bóng râm mát rượi của cây lộc vừng cổ thụ ven sông đang buông những chuỗi hoa đỏ li ti xuống bến nước, ông Đặng Quốc Vinh đã đứng lặng lẽ từ bao giờ.

Vị Trưởng ban điều phối Chợ Đèn Lồng vẫn mặc chiếc áo sơ mi cộc tay màu cỏ úa quen thuộc đã bạc màu ở cầu vai, chiếc cặp da cũ sờn kẹp bên nách, dáng đứng thẳng thớm, nghiêm cẩn và cô độc như một người lính già đứng gác thời bình. Đôi mắt sắc sảo, từng trải ẩn sau cặp kính lão của ông không hề nhìn vào đám đông tiểu thương đang ồn ào bàn tán trước sân kho, mà dán chặt vào hai tấm bảng số liệu đối chứng vừa được đóng chặt lên tường vôi.

Ông Vinh đứng yên bất động suốt gần mười phút đồng hồ giữa làn gió sông lồng lộng. Ánh mắt ông lướt chầm chậm qua từng con số phần trăm sụt giảm lượt xem, dừng lại rất lâu ở con số tỷ lệ hoàn đơn 2,8%, rồi đọc kỹ từng dòng giải trình nhận lỗi mộc mạc, không né tránh trách nhiệm của cô sinh viên thực tập Đỗ Mỹ Linh.

Một thoáng rung động khẽ lướt qua gò má gầy gò của người đàn ông nổi tiếng là sắt đá và bảo thủ nhất khu chợ cổ này. Khẽ nhếch mép tạo thành một nụ cười kín đáo nơi khóe miệng — một nụ cười mà suốt nhiều năm qua hiếm có tiểu thương nào nhìn thấy, ông Vinh rút từ túi ngực chiếc áo màu cỏ úa ra một cây bút chì gỗ nhỏ đã gọt mòn vẹt cùng cuốn sổ tay bìa da đen quen thuộc.

Bằng một động tác dứt khoát, điềm tĩnh và dứt khoát, ông đánh một dấu chữ “V” sắc nét vào cạnh dòng chữ “Chợ Nhà Mình — Thẩm định tính khả thi và trung thực tài chính” trong trang sổ họp chợ ghi kín những ghi chú kiểm tra của mình.

Không nói một lời, không làm kinh động đến đám đông tiểu thương đang rôm rả phía trước, ông Vinh kẹp lại cuốn sổ, quay gót, thong thả rảo bước về phía nhà đình chợ cổ kính nằm uy nghi ở trung tâm khu phố.

Gia Hân đứng bên khung cửa gỗ của gian kho, dõi mắt nhìn theo bóng lưng vững chãi, hơi còng của người đàn ông đứng đầu khu chợ. Một cảm giác thanh thản kỳ lạ lan tỏa khắp lồng ngực cô. Cô quay lại nhìn những người đồng đội của mình: Quân đang kiểm tra lại lần cuối chiếc máy chiếu mini và dây cáp nối; chú An cẩn thận xếp các bản in kiểm toán sạch vào cặp tài liệu; chị Diệp đang kéo vạt áo, chỉnh lại cổ áo sơ mi cho Mỹ Linh như một người chị cả trong gia đình; còn mẹ cô — bà Lành — đang mỉm cười dịu dàng trao cho con gái chiếc nón lá thân thương đã che mưa che nắng suốt bao mùa chợ.

Một luồng gió mát lành từ dòng sông Hoài thổi thốc qua bến nước, cuốn theo hương thơm ngát của hoa ngọc lan đầu mùa từ khu vườn cổ gần đó và vị mặn mòi quen thuộc của đất trời phố Hội. Đã đến lúc bước vào trận đánh quyết định cuối cùng để bảo vệ thành quả lao động chân chính, bảo vệ linh hồn của khu chợ truyền thống này.

Chuông đồng hồ trên gác nóc đình chợ điểm đúng hai giờ chiều, từng tiếng ngân vang trầm hùng lan tỏa khắp các mái ngói rêu phong. Cánh cửa gỗ lim nặng nề của phòng họp Ban điều phối mở toang trước ánh nhìn chăm chú, kỳ vọng của hơn bốn mươi tiểu thương Chợ Đèn Lồng đang tề tựu đông đủ.