Khách cũ trở thành cộng đồng thử nghiệm

Gió sớm thổi thốc qua mái hiên lợp ngói âm dương của quán cà phê Bờ Hiên, cuốn theo cái mùi ngai ngái nồng đượm của lớp bùn đất phù sa bồi lắng sau cơn dông lớn đêm qua, quyện chặt với hương cà phê phin đậm đặc đang kiên nhẫn buông từng giọt đen nhánh xuống đáy ly thủy tinh. Bàn gỗ mộc kê sát dãy lan can con tiện nhìn thẳng ra mảng nước lững lờ trôi của sông Hoài sáng nay tụ họp đầy đủ những gương mặt quen thuộc: Gia Hân với chiếc máy tính xách tay ThinkPad màu đen xước dán chi chít các thẻ ghi chú kỹ thuật đủ màu sắc, bà Lành ngồi ngay ngắn bên cạnh trong tấm áo bà ba màu tro nhạt hồ sợi phẳng phiu, Lê Minh Quân đang cẩn thận dùng tấm vải nhung lau lại từng hạt bụi ẩm li ti bám trên thấu kính máy ảnh, và cô giáo Bùi Thanh Mai – người vừa khép chiếc ô vải dù màu xanh rêu vẫn còn đọng những giọt nước mưa lấp lánh như ngọc trên lớp nẹp kim loại.

Trên màn hình chiếc máy tính bảng đặt ngay ngắn giữa bàn của cô giáo Mai, giao diện diễn đàn "Cư dân phố cổ Hội An" đang rộn ràng với những dòng thông báo đỏ rực nhảy liên tục. Đó là một cộng đồng ảo nhưng có sức nặng hữu hình vô cùng ghê gớm, quy tụ hơn ba mươi nghìn thành viên thực sự sống, hít thở và chi tiêu từng hào trong lòng di sản này. Những chủ đề thảo luận về Chợ Nhà Mình trong suốt bốn mươi tám giờ qua không còn là những lời phàn nàn vu vơ hay sự chê bai tò mò của những kẻ ngoài cuộc nữa; chúng đã được người quản trị hệ thống phân loại, gắn nhãn cẩn thận thành các bảng khảo sát trải nghiệm tiêu dùng bài bản, với hàng trăm lượt bình luận phân tích tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất của mỗi chuyến hàng.

Cô Mai đưa ngón tay thanh mảnh đẩy nhẹ gọng kính đồi mồi lên sống mũi, ánh mắt nheo lại sau tròng kính phản chiếu những vệt sáng xanh nhạt của màn hình điện tử. Ngón tay cô di chuyển dứt khoát trên bề mặt cảm ứng, nhấp chuột vào một mục quản trị đặc biệt có gắn huy hiệu ngôi sao vàng năm cánh – biểu tượng dành riêng cho các sáng lập viên và kiểm duyệt viên tối cao của diễn đàn cư dân. Cô khẽ xoay màn hình máy tính bảng một góc bốn mươi lăm độ về phía hai mẹ con bà Lành, nở một nụ cười đôn hậu nhưng phảng phất nét hóm hỉnh đầy thâm trầm:

"Có lẽ đã đến lúc tôi phải chính thức giới thiệu lại bản thân một cách nghiêm túc với hai mẹ con bà Lành rồi. Suốt mấy tháng qua, trên diễn đàn cư dân này, cái tài khoản mang tên 'Bình Minh Phố Hội' – người thường xuyên viết những bài phản ánh gay gắt nhất, người sẵn sàng chụp từng bức ảnh hóa đơn sai lệch từng nghìn lẻ, soi từng vết dập trên cuống rau muống và đòi truy đến cùng nguồn gốc xuất xứ của từng gói hàng chuyển về ngõ nhỏ... chính là tôi đây."

Gia Hân khẽ giật mình, những ngón tay đang đặt trên bàn phím chợt khựng lại giữa chừng, đôi mắt mở to nhìn người giáo viên văn nổi tiếng nghiêm nghị của trường trung học thị xã. Bà Lành thì trái lại, bà chỉ khẽ nhấp một ngụm trà mạn ấm áp, ánh mắt điềm tĩnh của người đã đi qua nửa thế kỷ thăng trầm nơi đầu sóng ngọn gió chợ đời không lộ vẻ quá đỗi ngạc nhiên; bà chỉ khẽ thở dài một tiếng thật êm, như thể một phỏng đoán mơ hồ ẩn giấu bấy lâu nay cuối cùng đã tìm được câu trả lời chuẩn xác.

Trong khi đó, Quân ngồi bên cạnh thì suýt nữa làm rơi chiếc khăn lau ống kính xuống sàn gạch tàu, hai mắt tròn xoe, chiếc miệng há hốc kinh ngạc:

"Trời đất ơi! Hóa ra tài khoản 'Bình Minh Phố Hội' khét tiếng khó tính, người từng làm dậy sóng cả ban quản trị mạng xã hội bấy lâu nay lại chính là cô Mai sao? Cháu nhớ như in hồi tuần thứ hai triển khai thử nghiệm, bài viết bóc phốt mớ nấm đông cô khô bị ngấm nước mưa, mốc trắng ở chân cuống của cô kèm theo bức ảnh chụp macro sắc nét từng sợi tơ nấm suýt chút nữa đã khiến tụi cháu bị Ban điều phối của bác Vinh thu hồi giấy phép thí điểm công nghệ đấy ạ! Đêm đó chị Hân thức trắng xóa cả đêm để truy vết lộ trình giao nhận của từng tài xế, còn cháu thì toát hết mồ hôi hột sợ sạp An Lành bị tẩy chay tập thể!"

Cô Mai bật cười giòn giã. Tiếng cười của một người phụ nữ dạy văn có hơn hai mươi năm gắn bó với từng nếp nhà rêu phong, từng mái ngói cổ kính và từng nhịp thở của người dân phố Hội nghe vừa nghiêm khắc lại vừa bao dung:

"Nếu tôi không làm dữ dội và ráo riết như vậy, liệu một cô kỹ sư trẻ mang đầy tư duy học thuật từ Hà Nội về như Hân có chịu hạ cái tôi công nghệ xuống để xỏ đôi dép tổ ong đi bộ vào từng ngõ ngách sâu hun hút không? Tôi thấy các bạn trẻ khởi nghiệp bây giờ mắc một căn bệnh rất chung: các bạn tự mãn quá sớm. Các bạn cứ nghĩ viết xong vài trăm dòng mã nguồn sạch sẽ, dựng lên một cái trang web bóng bẩy với những hiệu ứng chuyển cảnh mượt mà là đã đủ sức thay đổi được tập quán buôn bán tích lũy hàng trăm năm qua của người ta. Tôi theo dõi cái Chợ Đèn Lồng này từ hồi mẹ tôi còn quẩy gánh đi bộ từ Cẩm Kim sang lúc tờ mờ sáng. Tôi hiểu từng viên gạch lún dưới chân sạp tạp hóa bà Lành, tôi biết từng sấp lụa tơ tằm óng ả của cô Ba, từng chiếc chảo gang đúc nặng trịch của chị Diệp. Tôi gay gắt, tôi bắt bẻ từng dấu phẩy, từng đồng cước không phải vì ghét bỏ hay muốn dìm hàng một dự án của con em quê hương. Tôi làm vậy vì tôi sợ các bạn làm ẩu, làm theo phong trào tài trợ ngắn hạn, rồi khi vấp ngã các bạn sẽ phủi tay bỏ đi, để lại một đống tro tàn đổ nát và làm tổn thương niềm tin vốn đã rất mong manh, rất dễ vỡ của bà con tiểu thương lẫn những người tiêu dùng địa phương nơi này."

Cô Mai dừng lại một chút, ánh mắt ấm áp từ sau tròng kính đồi mồi chuyển thẳng sang nhìn sâu vào đáy mắt của Hân. Trong ánh nhìn ấy không còn sự dò xét, hoài nghi của một kiểm duyệt viên mạng xã hội khó tính, mà là sự tin tưởng đã được chưng cất qua những phép thử gắt gao nhất:

"Nhưng những gì các bạn đã làm trong cơn dông chiều hôm qua – cái cách các bạn bình tĩnh kích hoạt quy trình vận hành ngoại tuyến khi trạm phát sóng bị đánh sập, cái cách các bạn chia sẻ từng bóng đèn măng-sông thắp sáng cho cả dãy phố, nướng từng ổ bánh mì nóng giòn sưởi ấm cho những vị khách lạ lỡ đường vào trú mưa, và nhất là việc bà Lành đích thân đội nón mang gói nấm mới sấy củi đến tận nhà giải thích cho tôi cặn kẽ vì sao thớ nấm đợt trước bị hấp hơi nước mưa do đòn gánh của chị gánh hàng rong trượt dốc... tất cả những điều đó đã chứng minh cho tôi thấy: Chợ Nhà Mình không phải là một món đồ chơi công nghệ vô cảm được sinh ra từ phòng thí nghiệm máy lạnh. Các bạn đã thực sự trưởng thành từ bùn đất và mưa gió. Vì thế, hôm nay tôi ngồi đây không phải với tư cách một khách hàng đi đòi bồi hoàn hay một người bóc mẽ dịch vụ, mà là người đại diện cho tiếng nói chung của mạng lưới người tiêu dùng địa phương, mang đến cho các bạn những đòi hỏi thực tế nhất từ chính những người đang nuôi sống khu chợ này bằng đồng tiền mồ hôi nước mắt của họ."

Hân thở phào một hơi thật dài, lồng ngực như vừa trút bỏ được một khối đá tảng nặng nề đã đè nén suốt bao tuần lễ. Cô hạ thấp hai vai, cúi đầu thật sâu trước cô giáo cũ:

"Cháu cảm ơn cô Mai. Những nhát búa phản biện của cô hồi tuần thứ hai quả thực đau đến thấu ruột, nhưng nếu không có chúng giáng xuống đúng lúc, chắc chắn hệ thống của cháu đã vỡ vụn hoàn toàn trước những đợt sóng thử thách nghiệt ngã của thực tế vừa qua. Cháu xin lắng nghe mọi góp ý từ cô và bà con lối xóm."

Cô Mai khẽ mỉm cười hài lòng, mở chiếc cặp da đen đã sờn mép, rút ra một tập hồ sơ dày cộp được in ngay ngắn trên khổ giấy A4 từ hệ thống diễn đàn. Bản danh sách đề xuất thực tế gồm ba yêu cầu then chốt được cô đúc kết sau khi trực tiếp lấy ý kiến và khảo sát sâu trên hai trăm hộ gia đình tại khắp các phường Minh An, Cẩm Phô và Sơn Phong:

"Thứ nhất, các bạn đang thiết kế giao diện điện thoại cho những người trẻ tuổi mắt sáng, tay nhanh, quen lướt ngón tay thoăn thoắt trên màn hình phẳng. Nhưng khách hàng cốt lõi chi tiêu hằng ngày cho mâm cơm gia đình ở phố cổ này là ai? Là các bà nội trợ trung niên đầu tắt mặt tối, là các ông bà hưu trí mắt đã bắt đầu mờ đục, các khớp ngón tay đã bắt đầu run rẩy vì phong thấp khi cầm chiếc điện thoại thông minh giá rẻ. Chữ trên ứng dụng web của cháu hiện tại mảnh dẻ quá, màu sắc xám nhạt trang nhã kiểu hiện đại phương Tây nhưng độ tương phản lại cực kỳ kém dưới ánh nắng mặt trời chói chang ngoài hiên nhà hay dưới bóng râm mờ mờ của ngõ hẹp. Chúng tôi cần một chế độ hiển thị chữ to bản, độ tương phản cao tuyệt đối, các nút bấm thao tác phải to rõ và vững chãi như những tấm biển hiệu gỗ quét sơn trước quầy hàng."

Bà Lành nghe đến đó liền vỗ mạnh bàn tay chai sần xuống mặt bàn gỗ, nét mặt rạng rỡ hẳn lên như tìm được người tri âm:

"Cô giáo nói trúng ngay cái bụng tôi rồi đó Hân ơi! Mấy bữa nay tôi bấm máy quét mã vạch kêu bíp bíp thì quen tay rồi, chứ mỗi lần mở cái màn hình điện thoại lên coi tên khách với số nhà giao hàng là tôi phải quờ quạng tìm cây kính lão gài trên mép áo, nheo mắt muốn rách đuôi mắt mới thấy được mấy con số bé tí tẹo như hạt mè hạt é. Nhiều khi vội quá, nhìn số ba thành số tám, gửi gói mè rang nhầm sang nhà bà Bảy tận đầu ngõ!"

Cô Mai gật đầu tán thưởng phản ứng chân thật của bà Lành rồi tiếp tục gõ nhẹ ngón tay trỏ có vết chai phấn viết bảng lên trang giấy in:

"Thứ hai, tuyệt đối không được xóa bỏ tùy chọn thanh toán tiền mặt khi nhận hàng. Hiện nay các sàn thương mại điện tử công nghiệp lớn như Vạn Mua đang dùng mọi thủ đoạn, từ tặng phiếu giảm giá ảo đến ép buộc kỹ thuật để bắt người dùng phải liên kết tài khoản ngân hàng, cài đặt ví điện tử. Họ làm thế để họ dễ bề chiếm dụng vốn, thu thập thói quen chi tiêu cá nhân và giam tiền hoàn trả mỗi khi xảy ra sự cố. Nhưng với người dân xứ Quảng này, đồng tiền lẻ trao tay khi nhận mớ rau muống, lạng thịt ba chỉ không đơn thuần chỉ là một phương tiện thanh toán cơ học. Nó là một sự bảo chứng bằng xương bằng thịt cho việc kiểm tra tận mắt. Người ta muốn cầm mớ xà lách tươi rói lên lay lay xem rễ có còn ướt sương không, muốn bóp nhẹ ổ bánh mì xem có còn ấm giòn không rồi người ta mới thong thả móc bóp trả tiền. Bắt người già ở phố cổ này phải nạp tiền chuyển khoản trước mới cho giao hàng là các bạn đang tự tay gạt bỏ đi hơn một nửa số khách hàng trung thành nhất của chợ truyền thống."

"Cháu hoàn toàn thấu hiểu điều này ạ," Hân vội vã mở cuốn sổ tay cá nhân ghi chép cẩn thận từng lời. "Hệ thống của tụi cháu ngay từ đầu đã xác định thu tiền mặt tại chỗ là huyết mạch sống còn. Cháu và anh Ngô Thành Lộc đã thống nhất là đội ngũ tài xế tự quản luôn được trang bị những chiếc túi đeo chéo bằng vải bố chia thành nhiều ngăn nhỏ đựng đầy đủ các loại tiền lẻ mệnh giá từ một ngàn, hai ngàn đến năm ngàn đồng để thối lại cho khách đến từng hào sòng phẳng, tuyệt đối không có chuyện nợ tiền thối hay ép khách làm tròn số."

"Tốt lắm, giữ được cái gốc ấy là giữ được chữ tín," cô Mai tiếp tục nói, giọng điệu trở nên đặc biệt nghiêm cẩn. "Và điểm thứ ba, điểm này mang tính chất quyết định sự sống còn của linh hồn chợ truyền thống trước các thuật toán thao túng thị trường: chúng tôi cần một biểu đồ lịch sử minh bạch giá theo mùa vụ. Khách hàng thông thái ở Hội An này không bao giờ sợ mua đắt nếu món hàng đó thực sự ngon, thực sự chuẩn gốc gác và đúng vào thời điểm khan hiếm của trời đất. Người ta chỉ sợ bị những kẻ buôn gian bán lận 'chặt chém' mù mờ, hoặc bị các sàn thương mại điện tử lớn đánh lừa thị giác bằng những chiêu trò nâng giá gốc lên gấp ba lần rồi dán nhãn xả hàng giảm giá năm mươi phần trăm. Tiểu thương chợ mình buôn bán thuận theo đất trời: mùa mưa bão nước sông dâng cao thì rau muống cạn dập nát nên giá phải nhích lên, mùa nước lũ thì cá sông khan hiếm giá cá tràu cá diếc phải đắt, nhưng đến mùa thu hoạch đậu xanh nếp mới của vùng đất bãi bồi Điện Bàn sau rằm tháng Bảy thì giá lại hạ nhiệt mềm mại. Nếu ứng dụng của các bạn dám công khai một biểu đồ biến động giá của từng mặt hàng qua các tháng trong năm, kèm theo lời giải thích mộc mạc vì sao hôm nay đậu xanh lên giá hai ngàn đồng một ký, khách hàng sẽ tuyệt đối tin tưởng và không bao giờ rời bỏ các sạp chợ truyền thống để chạy theo những món hàng trợ giá trôi nổi không rõ nguồn gốc."

Đôi mắt Gia Hân rực sáng lên như người đi trong đêm tối nhìn thấy ngọn hải đăng. Những nếp nhăn âu lo trên vầng trán cô bỗng chốc giãn ra hoàn toàn. Đây chính là mảnh ghép còn thiếu mà cô đã trăn trở vật lộn suốt mấy tuần qua khi tìm cách đưa tri thức bản địa từ ba cuốn sổ tay nát mép của mẹ vào trong cấu trúc cơ sở dữ liệu số.

"Ý tưởng này thực sự là một cuộc cách mạng cho giao diện của chúng cháu, cô Mai ạ!" Hân thốt lên, giọng rung lên vì phấn khích. Cô nhanh tay kéo chiếc máy tính xách tay lại gần sát giữa mẹ Lành và cô giáo. "Cháu đang lưu trữ toàn bộ dữ liệu biến động giá cả trong suốt hai mươi năm buôn bán của mẹ Lành, kết hợp với lịch nông vụ chi tiết của vùng hạ lưu sông Thu Bồn. Cháu có thể lập trình cấu trúc tính năng này ngay trên máy tính lúc này. Mẹ và cô Mai ngồi sát lại đây với con, chúng ta sẽ cùng nhau tinh chỉnh từng nút bấm, từng màu sắc trực quan ngay trên màn hình luôn!"

Khoảng không gian nhỏ nhắn của quán cà phê Bờ Hiên bỗng chốc biến thành một công xưởng thiết kế trải nghiệm người dùng vô cùng độc đáo. Đó là nơi hội tụ hiếm hoi giữa ba thế hệ và ba góc nhìn đời sống: một nữ kỹ sư phần mềm trẻ tuổi nắm vững các cấu trúc mã nguồn tối ưu, một chủ sạp tạp hóa già dặn cả đời tích lũy trực giác thị trường qua từng đầu ngón tay chai sần, và một cô giáo dạy văn đại diện cho sự khắt khe, mực thước của cộng đồng người tiêu dùng phố cổ.

Hân mở trình soạn thảo mã nguồn VS Code quen thuộc, các ngón tay gõ thoăn thoắt trên bàn phím tạo nên những âm thanh lách tách giòn giã. Cô bắt đầu can thiệp trực tiếp vào các tệp cấu hình giao diện người dùng. Đầu tiên là nút chuyển đổi chế độ hiển thị chuyên biệt. Ở góc trên cùng bên phải của thanh điều hướng, Hân không dùng những biểu tượng bánh răng cài đặt phức tạp khó hiểu nữa. Thay vào đó, cô tạo ra một biểu tượng kính lúp lớn viền đậm với dòng chữ chú thích rõ ràng: "Chữ Lớn / Dễ Nhìn".

Khi kích hoạt chế độ này, toàn bộ phông chữ trên ứng dụng web lập tức phóng to lên một trăm năm mươi phần trăm. Toàn bộ các dòng chữ mảnh dẻ màu xám hiện đại bị thay thế bằng phông chữ sans-serif nét dày, đậm đà, được viền cạnh sắc nét nổi bật trên nền màu vàng kem ấm áp – gam màu đặc trưng của những mảng tường vôi cổ kính rực rỡ dưới nắng Hội An, vừa tạo cảm giác thân thuộc vừa chống lóa mắt cực tốt khi bà con sử dụng điện thoại ngoài trời nắng gắt.

"Mẹ ơi, mẹ nhìn thử vào màn hình này xem cỡ chữ như thế này đã vừa mắt mẹ chưa?" Hân đẩy nhẹ chiếc điện thoại thông minh đang chạy bản thử nghiệm sang trước mặt bà Lành.

Bà Lành không cần với tay lấy chiếc kính lão vắt trên túi áo nữa. Đôi mắt già nheo lại một thoáng rồi lập tức giãn to ra trong sự kinh ngạc:

"Ôi chao! Rõ mồn một như chữ in trên tờ lịch bloc treo tường ngày Tết rồi con ơi! Tên khách hàng: 'Bùi Thanh Mai', địa chỉ: 'Hẻm 48 Phan Chu Trinh', số tiền thanh toán: 'Một trăm ba mươi lăm ngàn đồng'. Nhìn lướt qua cái là đọc được vanh vách ngay, không còn sợ nhìn nhầm số nhà hay lẫn lộn giữa năm mươi ngàn với năm trăm ngàn nữa!"

"Chưa hết đâu mẹ, bây giờ con làm lại toàn bộ quy trình mua hàng để người già trong xóm ai cũng có thể tự mua được chỉ với ba bước chạm ngón tay," Hân hào hứng giải thích, hai bàn tay vẫn lướt đi thoăn thoắt trên bàn phím để tối giản hóa cây quyết định người dùng. "Trước đây khách muốn mua phải qua bốn, năm bước rườm rà: chọn sản phẩm, vào giỏ hàng, nhập họ tên địa chỉ chi tiết, chọn phương thức vận chuyển rồi mới bấm xác nhận. Bây giờ cháu rút gọn chỉ còn đúng ba bước chạm dứt khoát."

Hân trỏ đầu ngón tay vào màn hình mô phỏng:

"Bước thứ nhất: Chạm vào dấu cộng lớn màu xanh lá cây nằm ngay cạnh bức ảnh sản phẩm để đưa hàng vào thúng. Bước thứ hai: Chạm vào biểu tượng chiếc thúng nan ở góc dưới màn hình – hệ thống định vị nội bộ kết hợp với dữ liệu lịch sử sẽ tự động ghi nhớ vị trí ngõ hẻm quen thuộc mà khách đã lưu từ lần mua trước, không cần phải gõ lại từng chữ tên đường hay số nhà. Bước thứ ba: Chạm vào nút bấm to bản màu đỏ gạch nung in dòng chữ hoa nổi bật: 'GỬI ĐƠN VỀ SẠP — TRẢ TIỀN MẶT KHI NHẬN HÀNG'. Không cần tạo tài khoản hay ghi nhớ mật khẩu rườm rà, hệ thống chỉ gửi một mã số xác nhận gồm bốn chữ số qua tin nhắn văn bản thông thường. Khách nhập mã đó là đơn hàng lập tức được chuyển thẳng về máy in nhiệt tại sạp của mẹ và ứng dụng dẫn đường của đội xe anh Lộc."

Cô giáo Mai chăm chú quan sát từng chi tiết nhỏ trên màn hình điện thoại. Đôi ngón tay thanh mảnh của cô thử thực hiện thao tác đặt thử một đơn hàng giả định gồm hai nải chuối ngự Cẩm Hà và nửa ký đường phèn mật mía sạp An Lành. Đúng ba lần chạm nhẹ nhàng, dứt khoát trên bề mặt cảm ứng, một tiếng chuông đồng ngân vang giòn giã phát ra từ loa điện thoại, kèm theo thông báo xanh biếc xác nhận đơn hàng đã chuyển đến sạp thành công.

Cô Mai gật đầu lia lịa, nét mặt lộ rõ vẻ tán thưởng sâu sắc:

"Rất thông minh và chuẩn xác! Ba bước chạm này mộc mạc và sáng sủa vô cùng. Với giao diện này, ngay cả những cụ già bảy mươi tuổi trong ngõ nhà tôi chỉ cần hướng dẫn qua một lần là có thể tự tay đặt mua ổ bánh mì bà Tư hay chai mắm nêm sạp An Lành mỗi sáng mà không cần phải chờ con cháu đi làm về đặt hộ. Các bạn đã xóa bỏ được nỗi sợ hãi vô hình trước 'ma trận công nghệ' cho người cao tuổi."

"Còn đây là tính năng minh bạch giá và cảnh báo mùa vụ theo gợi ý của cô ạ," Hân mỉm cười, mở phân hệ hiển thị chi tiết mặt hàng nông sản.

Phía dưới mỗi sản phẩm, thay vì chỉ là một con số giá tiền đơn điệu, Hân bổ sung một thanh trượt đồ họa trực quan mô tả "Biểu đồ nhịp điệu giá theo mùa". Ví dụ, khi người dùng chạm vào mặt hàng "Đậu xanh lòng Điện Bàn", một đường cong mềm mại uốn lượn hiện ra, thể hiện mức giá biến động từ tháng Giêng đến tháng Chạp âm lịch dựa trên dữ liệu hai mươi năm qua của bà Lành. Một dải nhãn màu vàng cam nổi bật hiện lên: *'Đang vào chính vụ thu hoạch rộ — Giá tốt nhất trong năm, hạt tròn mẩy, thơm bùi'*.

Ngược lại, nếu khách bấm vào món nấm mối đầu mùa khi trời còn chưa mưa dầm, hệ thống lập tức hiển thị một hộp cảnh báo viền đỏ nhạt nhấp nháy: *'Cảnh báo nông sản trái vụ — Sản lượng tự nhiên khan hiếm, giá thành đang ở mức cao do thời tiết, khách hàng có thể cân nhắc chuyển sang nấm đông cô sấy củi sạp An Lành để tiết kiệm chi phí cho bữa cơm'*.

Bà Lành ghé sát mắt nhìn vào biểu đồ hình sin uốn lượn trên màn hình, những nếp nhăn nơi khóe mắt bà rung rinh trong niềm xúc động nghẹn ngào:

"Cả đời mẹ buôn bán, mấy cái quy luật mùa màng này chỉ nằm im trong đầu mẹ với mấy cuốn sổ tay rách nát đóng bằng dây kẽm. Giờ con đưa nó lên máy móc thành đường ngang nét dọc rõ ràng thế này, người mua nhìn vào người ta mới thấu hiểu cho nỗi vất vả của người buôn bán nhỏ. Đâu phải tiểu thương chúng tôi muốn tăng giá bừa bãi đâu; trời đất làm mưa bão ngập úng đường sá trôi hết thì giá mua tại gốc ngoài ruộng nó đội lên, chúng tôi gánh về chợ bán cũng chỉ ăn chút tiền công đội nắng đội mưa gãy cả vai mà thôi."

"Đúng là như vậy đấy bà Lành ạ," cô Mai xúc động tiếp lời, giọng cô chùng xuống đầy đồng cảm. "Sự minh bạch chân thành này chính là thứ mà các sàn thương mại điện tử công nghiệp khổng lồ không bao giờ có thể tạo ra được. Họ chỉ biết dùng thuật toán kích thích tiêu dùng mù quáng, giục giã người ta bấm mua thật nhanh bằng những chiếc đồng hồ đếm ngược nhấp nháy đầy đe dọa. Còn ở đây, Chợ Nhà Mình dạy cho người mua biết trân trọng nhịp điệu sinh sôi của đất trời, biết thấu cảm với mồ hôi nước mắt của người nông dân một nắng hai sương và người tiểu thương tần tảo."

Đúng lúc đó, tiếng bước chân thong thả cùng tiếng lạch cạch kim loại quen thuộc của chiếc khóa cặp da vang lên trên những bậc cầu thang gỗ dẫn lên quán cà phê. Lâm Đức An bước vào, mang theo vẻ mặt điềm đạm, kín đáo thường thấy nhưng trong đôi mắt sau cặp kính cận sáng ngời lên một sự phấn chấn khó giấu giếm. Anh kéo một chiếc ghế mây ngồi xuống cạnh Quân, tháo chiếc cặp da dày cộp đặt lên bàn, cẩn thận rút ra một xấp tài liệu hạch toán tài chính được đóng gáy bấm ngay ngắn:

"Xin lỗi mọi người vì tôi đến trễ mười lăm phút so với lịch hẹn. Tôi vừa hoàn tất bảng cân đối đối soát tuần thứ năm cùng Đỗ Mỹ Linh và anh Ngô Thành Lộc tại kho trung chuyển chung. Và tôi nghĩ, chúng ta đang nắm trong tay những tin tức tài chính mang tính bước ngoặt sống còn trước khi bước vào tuần thử nghiệm cuối cùng."

Cả bàn cà phê bỗng chốc rơi vào im lặng tuyệt đối. Mọi ánh mắt đều dồn về phía người giữ "chiếc phanh sắt" tài chính của toàn bộ dự án. Gia Hân nín thở, hai bàn tay giấu dưới gầm bàn vô thức nắm chặt lấy gấu áo bà ba của mẹ. Tuần thứ năm vừa qua là tuần bản lề đầy bão táp sau sự cố sập mạng viễn thông và đợt dông bão khắc nghiệt, là phép thử tối hậu quyết định xem mô hình kinh tế cộng đồng tự quản này có thực sự tự nuôi sống được chính nó hay chỉ là một ảo tưởng lãng mạn chết yểu trên trang giấy.

Lâm Đức An hắng giọng, mở tập tài liệu, dùng chiếc bút bi kim loại chỉ vào từng biểu đồ cột được vẽ chi tiết bằng mực xanh đen:

"Báo cáo sơ bộ tuần thứ năm, tôi xin phép tóm lược qua ba chỉ số định lượng sống còn sau đây:

Thứ nhất, về hành vi và độ gắn kết của người dùng: Tỷ lệ khách hàng quay lại mua sắm đều đặn từ hai lần trở lên trong tuần đã đạt con số kỷ lục: bảy mươi hai phần trăm."

"Bao nhiêu cơ ạ?" Quân buột miệng kêu lên thảng thốt, chiếc máy ảnh đặt trên đùi suýt nữa trượt xuống đất. "Bảy mươi hai phần trăm sao chú An? Em đọc các báo cáo thường niên của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, tỷ lệ khách hàng quay lại mua lần thứ hai của các sàn lớn như Shopee hay Lazada thường chỉ dao động từ hai mươi lăm đến ba mươi lăm phần trăm nếu không có các mã giảm giá khủng cơ mà!"

"Đúng vậy," Lâm Đức An mỉm cười, một nụ cười hiếm hoi nở trên gương mặt vốn luôn khắc khổ của một chuyên gia tài chính kỳ cựu. "Các sàn công nghiệp lớn giữ chân khách hàng bằng 'thuốc phiện khuyến mãi' – hễ ngừng đốt tiền trợ giá là khách hàng lập tức quay lưng biến mất sang nền tảng khác. Nhưng bảy mươi hai phần trăm khách hàng của Chợ Nhà Mình quay lại vì nhu cầu sinh tồn thực tế của đời sống hằng ngày: họ ăn hết mớ rau, dùng cạn chai nước mắm, thèm ổ bánh mì quen thuộc và họ tiếp tục bấm mua vì sự tiện lợi, an tâm và tin cậy tuyệt đối. Đây là một con số biết nói, minh chứng cho sức sống tự nhiên, tự thân của một hệ sinh thái cộng đồng."

An lật sang trang tài liệu thứ hai, gõ nhẹ đầu bút bi lên bảng chi phí vận hành:

"Thứ hai, về chi phí vận hành trên từng đơn vị đơn hàng: Nhờ sáng kiến mang tính đột phá của Gia Hân khi chuyển đổi trạm trung chuyển ki-ốt Cẩm Nam thành 'Điểm hẹn linh hoạt' đặt ngay tại quán nước mía của bà Chín, kết hợp với việc anh Lộc chia nhỏ mười lăm tài xế thành ba tổ xe thồ luồn lách cực kỳ hiệu quả qua các ngõ hẹp, chi phí vận hành bình quân trên mỗi đơn hàng đã giảm sâu ngoạn mục: từ mức bốn ngàn hai trăm đồng của tuần đầu tiên xuống còn đúng năm trăm ba mươi đồng ở tuần thứ năm này. Mức chi phí siêu nhỏ này hoàn toàn nằm gọn trong vùng an toàn tuyệt đối của biểu phí dịch vụ ba phần trăm mà chúng ta trích từ các giao dịch thành công của tiểu thương."

Lâm Đức An dừng lại một nhịp, ngước mắt nhìn thẳng vào Gia Hân. Ánh mắt nghiêm khắc, dò xét ngày nào trong căn phòng làm việc của Ban điều phối giờ đây đã hoàn toàn nhường chỗ cho sự trân trọng và nể phục chân thành:

"Và điều quan trọng nhất, điều mà tôi luôn lấy làm thước đo danh dự để phản biện dự án này từ ngày đầu: Dòng tiền thực tế của Chợ Nhà Mình trong tuần thứ năm đã chính thức ghi nhận mức thặng dư ròng dương hai triệu một trăm bốn mươi ngàn đồng. Con số này được xác lập sau khi chúng ta đã thanh toán đầy đủ phụ cấp cứng bốn triệu rưỡi cho cô bé thực tập Đỗ Mỹ Linh, năm triệu đồng tiền điều phối cho anh Lộc, trích trả dứt điểm khoản nợ tuần thứ hai năm trăm ngàn đồng cho sạp chảo gang của chị Diệp, và thanh toán sòng phẳng hóa đơn thuê máy chủ điện toán đám mây một trăm hai mươi lăm đô la Mỹ. Dự án của chúng ta không còn phải sống thoi thóp bằng từng đồng tiền túi bù lỗ của Gia Hân, cũng không cần sự bảo lãnh nợ sống của bà Lành nữa. Chúng ta đã chính thức đứng vững trên đôi chân tài chính của chính mình!"

Một tiếng thở phào tập thể vang lên giữa không gian thoáng đãng bên bờ sông Hoài. Bà Lành lặng lẽ buông chiếc chén trà xuống bàn, đưa chéo vạt áo bà ba lên chấm vội nơi khóe mắt, nơi những giọt nước mắt nghẹn ngào tích tụ suốt bao tháng ngày lo âu nay mới vỡ òa thành niềm vui thanh thản. Hân nhìn mẹ, rồi nhìn sang Quân và chú An. Cảm giác nhìn thấy những con số tài chính khô khốc chuyển từ sắc đỏ thâm hụt báo động sang màu xanh thặng dư bền vững bằng chính sức lao động sòng phẳng, minh bạch của cả một cộng đồng tiểu thương là một phần thưởng tinh thần vô giá, rực rỡ hơn bất kỳ một giải thưởng khởi nghiệp bóng bẩy nào nơi thị thành.

Cô giáo Mai khẽ gõ ngón tay lên tập tài liệu hạch toán của Lâm Đức An, ánh mắt lấp lánh niềm tự hào sâu sắc của một người dân gắn bó máu thịt với mảnh đất này:

"Một mô hình kinh tế có dòng tiền dương thực chất và sở hữu tỷ lệ khách quen bảy mươi hai phần trăm là một pháo đài bất khả xâm phạm. Nhưng để pháo đài ấy không chỉ vững chãi về mặt vật chất mà còn thực sự hòa làm một với phần hồn sâu thẳm của người dân phố cổ, tôi muốn đề xuất một bước đi tiếp theo mang tính văn hóa cộng đồng."

"Cô Mai có ý tưởng gì mới ạ?" Quân hào hứng nhoài người về phía trước, tay cầm sẵn cuốn sổ tay tác nghiệp.

"Trên diễn đàn 'Cư dân phố cổ Hội An', ban quản trị chúng tôi muốn phối hợp chính thức cùng nhóm của Hân và Quân để mở một chuyên mục đặc biệt mang tên: 'Chuyện kể bên sạp đèn lồng'. Mỗi tuần một số, chúng ta sẽ không đăng những bài viết quảng cáo thương mại khô khan theo kiểu 'hôm nay có mớ cá gì tươi, mớ rau gì hạ giá'. Thay vào đó, Quân sẽ dùng máy ảnh ghi lại những khoảnh khắc chân thực, mộc mạc nhất về con người thật, việc thật dưới mái chợ. Còn tôi, với tư cách một cô giáo dạy văn, sẽ chịu trách nhiệm chấp bút ghi lại câu chuyện nguồn gốc sản phẩm và cái tâm làm nghề của từng sạp: Chuyện vì sao chiếc chảo gang đúc thủ công Cẩm Hà của chị Diệp trước khi giao cho khách bao giờ cũng được chị tự tay tôi bằng mỡ heo ba lần trên lửa ngọn để chống gỉ sét tự nhiên; chuyện ba đời nhà bà Tư canh nhiệt độ than củi trong lò đất nung suốt từ ba giờ sáng để từng mẻ bánh mì ra lò vỏ giòn tan mà ruột không bị chai cứng; chuyện bà Lành nhớ mặt từng đứa trẻ con xóm chài nghèo để sẵn sàng mở cuốn sổ nợ cho bốc từng gói mì tôm, lạng đường trong những đêm mưa lũ ngập trắng bờ... Chúng ta sẽ đem những câu chuyện đời sống bình dị, thơm thảo ấy kết nối thẳng vào bản tin hằng ngày của cộng đồng."

Lê Minh Quân vỗ đùi đánh đét một cái, mặt mày rạng rỡ như bắt được vàng:

"Trời ơi, tuyệt vời quá cô Mai ơi! Đó chính là điều mà cháu luôn dằn vặt và trăn trở bấy lâu nay sau bài học đắt giá về việc tô hồng đời tư quá đà của cô Ba sạp vải đợt trước. Chúng cháu đã hiểu ra rằng, làm truyền thông cho chợ truyền thống không cần phải bi kịch hóa hoàn cảnh để câu kéo những giọt nước mắt thương hại rẻ tiền. Bản thân sự lao động chân chính, sự nhọc nhằn lương thiện và đạo đức gìn giữ chữ tín suốt mấy chục năm qua của các cô chú tiểu thương đã là những câu chuyện lay động lòng người sâu sắc nhất rồi!"

Cô Mai mỉm cười hiền từ, ánh mắt nhìn ra mảng xanh biếc của dòng sông Hoài đang lấp lánh nắng sớm:

"Chính xác là như vậy. Khi một người dân Hội An mở chiếc điện thoại lên đặt mua một gói hạt sen hay một chiếc chảo gang qua Chợ Nhà Mình, họ không đơn thuần chỉ mua một món hàng hóa vô danh được bọc trong những lớp xốp nilon công nghiệp từ một kho hàng xa lạ nào đó ngoài quốc lộ. Họ đang mua một phần ký ức sống động của phố cổ, mua sự an tâm tuyệt đối từ bàn tay của người láng giềng mà họ biết mặt, biết tên, biết rõ gốc tích gia đình từ đời cha đời ông. Đó chính là thứ sợi dây gắn kết hữu cơ thiêng liêng mà không một tập đoàn thương mại điện tử đa quốc gia nào, dù có đốt hàng trăm tỷ đồng tiền trợ giá hay tung ra hàng triệu mã giảm giá ảo, có thể dùng tiền bạc để mua chuộc hay bẻ gãy được."

Những lời chia sẻ gan ruột của cô giáo Mai như đúc kết trọn vẹn triết lý nhân sinh mà Gia Hân đã nhọc nhằn tìm kiếm suốt từ ngày rời bỏ tòa nhà văn phòng máy lạnh ở thủ đô để trở về ngồi bên quầy tạp hóa đơn sơ của mẹ.

Sự gắn kết hữu cơ giữa tiểu thương và cộng đồng dân cư không phải là một khẩu hiệu tiếp thị sáo rỗng, mà nó đã thực sự hóa thân thành một tấm lá chắn kiên cường bảo vệ khu Chợ Đèn Lồng trước cơn bão càn quét hung hãn của các thế lực tư bản nền tảng. Vạn Mua có thể dùng nguồn vốn đầu tư mạo hiểm khổng lồ để ép giá nông sản trong ngắn hạn, có thể dùng các thuật toán tối ưu hóa lộ trình máy bay, xe tải, nhưng họ vĩnh viễn không thể sao chép được niềm tin được bảo chứng qua hai mươi năm trong cuốn sổ nợ cũ kỹ của bà Lành; họ không thể thay thế được lời khuyên can thật thà "cái nồi này không hợp với bếp từ nhà cô đâu, đừng mua phí tiền" của chị Diệp; và họ càng không thể có được sự đồng hành đầy trách nhiệm công dân của những người tiêu dùng trí thức như cô giáo Mai.

Bà Lành thong thả đứng dậy, kéo lại vạt áo bà ba cho ngay ngắn, đưa tay chỉnh lại vành nón lá thân thương. Nụ cười rạng ngời nở trên gương mặt sạm nắng đầy những nếp nhăn nhân hậu:

"Thôi, mấy đứa nhỏ với cô giáo ngồi bàn tính công việc tiếp đi nghen. Mẹ phải lội bộ về sạp đây, giờ này tan ca buổi sáng bà con bắt đầu ghé chợ đong nếp mới với mua đậu xanh chuẩn bị làm bánh cúng rằm rồi. Hôm nay có cái biểu đồ mùa vụ trên máy con Hân soi đường, mẹ phải dặn chị Tuyết với mấy cô bên xóm Chài tranh thủ gom đậu sớm kẻo sang tuần rằm giá ngoài ruộng lại nhích lên một chút, thiệt thòi cho bà con."

Nhìn dáng mẹ thoăn thoắt bước đi qua con hẻm rợp bóng hoa giấy đỏ rực, bóng lưng gầy guộc nhưng vững chãi đổ dài trên nền gạch rêu phong dưới ánh nắng ban mai ấm áp, Hân cảm thấy một nguồn sinh lực dồi dào chưa từng thấy đang cuộn chảy trong từng mạch máu. Cô cùng Quân và cô Mai tiếp tục ngồi lại thêm gần một giờ đồng hồ, tỉ mỉ rà soát lại từng dòng chữ, từng mã màu hex, từng khoảng cách điểm ảnh trên giao diện mới, chuẩn bị cho bản phát hành chính thức bao trùm mọi thế hệ người dùng vào đầu giờ chiều hôm nay.

Mọi thứ dường như đang tiến triển vô cùng hoàn hảo và êm ả. Tuần thử nghiệm thứ năm đã khép lại với những chỉ số vượt xa cả sự kỳ vọng lạc quan nhất của Ban điều phối. Cánh cửa để ông Vinh và chính quyền thị xã chính thức phê chuẩn quy chế vận hành pháp lý lâu dài cho Chợ Nhà Mình như một mô hình điểm của tỉnh đã mở toang ngay trước mắt.

Nhưng đúng vào khoảnh khắc Hân đang gập nhẹ màn hình chiếc máy tính xách tay lại để cùng Quân quay về kho trung chuyển kiểm tra chuyến hàng rau củ buổi trưa của anh Lộc, tiếng bước chân dồn dập vang lên từ phía cầu thang.

Cánh cửa kính của quán cà phê Bờ Hiên bị đẩy mạnh ra một cách đột ngột, va vào chiếc chuông gió bằng đồng tạo nên những âm thanh leng keng chát chúa, hỗn loạn.

Đỗ Mỹ Linh bước vào.

Cô sinh viên thực tập vốn luôn năng nổ, tươi tắn, người luôn nở nụ cười rạng rỡ và tràn đầy nhựa sống của tuổi trẻ thường ngày giờ đây đứng sững lại bên bậu cửa như một pho tượng đá vỡ vụn. Hai bàn tay Linh run rẩy dữ dội, ôm chặt một tập tài liệu khổ lớn màu nâu được dán chéo bằng nhiều lớp băng keo niêm phong màu đỏ kỹ càng trước ngực. Đôi mắt Linh sưng húp, đỏ hoe vì khóc suốt một thời gian dài, bờ môi dưới bị cắn chặt đến mức rướm máu tươi, và sắc mặt cô bé tái nhợt, cắt không còn một giọt máu.

Nhận thấy sự bất thường tột độ toát ra từ từng cử chỉ hoảng loạn ấy, Quân lập tức buông chiếc máy ảnh, đứng bật dậy:

"Linh? Em làm sao thế kia? Có chuyện gì xảy ra ở kho trung chuyển à? Hay hàng hóa gặp sự cố gì?"

Linh không hề nhìn Quân. Đôi mắt ngập tràn sự hoảng loạn, sợ hãi và một nỗi ân hận tột cùng dán chặt vào gương mặt bàng hoàng của Gia Hân. Đôi chân cô bé như đeo chì, bước từng bước nặng nề, run rẩy lại gần chiếc bàn gỗ mộc. Toàn thân Linh khẽ run lên bần bật như người đang lên cơn sốt rét giữa ngày hè oi ả.

Đặt tập tài liệu niêm phong nặng trịch xuống mặt bàn gỗ ngay trước sự sững sờ của Hân, chú An và cô Mai, Linh quỵ gối xuống chiếc ghế mây, hai tay bưng lấy mặt bật khóc nức nở, những tiếng nấc nghẹn ngào xé toạc bầu không khí yên bình của buổi sớm ven sông:

"Chị Hân ơi... em... em có một chuyện từ đợt phát sóng trực tiếp đầu tiên buộc phải thú nhận với chị và mọi người trước khi nộp bản báo cáo kiểm toán này cho Ban điều phối... Nếu không nói ra tất cả sự thật lúc này, em... em sẽ cắn rứt lương tâm cả đời mất chị ơi..."