Thử Nghiệm Trước Thất Bại

Hội trường Nhà Văn hóa Phường Bến Sông lúc hai giờ chiều thứ Năm vắng lặng, chỉ có tiếng quạt trần quay đều đều trong không khí oi bức.

Gió từ mép sông An Hòa thổi thốc qua rặng dừa nước, luồn qua mấy khung cửa sổ chớp gỗ tróc sơn, mang theo hơi nước ngai ngái lẫn mùi bùn phơi nắng gay gắt giữa con nước ròng. Thế nhưng, chút gió sông ấy chẳng xua bớt được cái ngột ngạt đang đè nặng lên gian phòng rộng gần trăm mét vuông. Căn phòng nhuốm màu thời gian với nền gạch hoa kiểu cũ đã mòn vẹt ở những lối đi chung, trần nhà cao nhưng hấp hơi nóng hầm hập từ mái tôn dốc đứng phả xuống.

Trên bục chính, chiếc máy chiếu cũ kỹ mượn từ phòng thiết bị của trường Minh Tiến đã được lắp đặt ngay ngắn trên chiếc bàn con phủ khăn trải bàn vải nhung đỏ. Quạt tản nhiệt của máy chiếu rù rù thổi ra một luồng khí nóng bỏng, hắt lên tấm phông bạt trắng đã ngả màu cháo lòng một slide mở đầu trang nhã, viền xanh lá mạ: *“Hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh và dịch vụ công trực tuyến cho người cao tuổi”*.

Dưới sàn, bốn dãy bàn gỗ dài được các bạn học sinh kê lại ngay ngắn tựa như một lớp học kiểu mẫu. Mặt bàn lau chùi sạch bóng, không còn một hạt bụi vương lại từ những buổi họp tổ dân phố tuần trước. Trên từng vị trí ngồi, năm mươi cuốn cẩm nang khổ A4 in chữ to vừa lấy từ tiệm in Mực Xanh về trưa nay được xếp vuông vức, thẳng tắp từng mép giấy. Mỗi cuốn cẩm nang đều đi kèm một chai nước lọc ướp lạnh đã bắt đầu rịn những giọt sương li ti ra vỏ nhựa, cùng một chiếc bút bi xanh nắp cài ngay ngắn trên trang bìa. Từng chi tiết nhỏ nhặt nhất đều toát lên sự chu tất, háo hức và nỗ lực chuẩn bị ròng rã suốt mấy ngày đêm của nhóm dự án.

Thế nhưng, chiếc đồng hồ tròn vỏ nhựa treo trên mảng tường cạnh tấm bảng khẩu hiệu đã nhích qua hai giờ mười lăm phút. Kim phút nhảy thêm một nấc khô khốc, kèm theo một tiếng tặc nhỏ vang lên giữa bốn bề thinh lặng.

Ngoài bậc thềm xi măng dẫn ra khoảng sân rộng, ngoại trừ tiếng ve sầu ran rát không ngớt trên những tán xà cừ cổ thụ và tiếng một vài chiếc xe máy thỉnh thoảng xé gió chạy vội qua con đê bao ngoài bờ sông, tuyệt nhiên không hề có thêm một bóng người nào bước vào.

Cả hội trường thênh thang lúc này chỉ có vỏn vẹn ba vị khách cao tuổi ngồi rải rác.

Bác Sáu, người cựu chiến binh xóm Chài quanh năm gắn bó với con nước và những chuyến đò dọc, ngồi đơn độc ở góc đầu tiên của hàng ghế thứ nhất. Bác mặc chiếc áo cộc tay màu cỏ úa đã sờn mép cổ, đôi bàn tay gân guốc với những khớp ngón tay to bè đặt chiếc kính lão gọng đồi mồi đã xước mờ lên mặt bàn gỗ trầy xước. Cách đó một dãy ghế trống trải, bà Hai Huệ, người phụ nữ bán sạp tạp hóa nhỏ ở ngay đầu dốc dẫn xuống bến sông, ngồi nép mình vào sát mép bàn. Bàn tay chai sần vì bưng bê hàng xén vẫn khư khư cầm chiếc nón lá rách vành dùng để che cái nắng chang chang lúc băng qua xóm. Người thứ ba ngồi ở dãy bàn phía sau là bác Hòa, cán bộ hưu trí mẫn cán của tổ dân phố số 4. Bác ngồi ngay ngắn, đôi mắt sau cặp kính cận dày cộp ánh lên vẻ kiên nhẫn, bàn tay run run lần giở trong túi áo sơ mi bạc màu để rút ra chiếc điện thoại thông minh giá rẻ đã sứt mẻ góc viền nhựa.

Mấy bạn tình nguyện viên thuộc chi đoàn 10A3 đứng nép dọc theo bức tường phía sau bắt đầu bồn chồn đổi chân. Những ánh mắt lo lắng, hoang mang liếc nhìn nhau, rồi lại hướng về phía cửa ra vào trống huơ trống hoác. Một bạn gái trong nhóm hậu cần khẽ cắn môi, thì thầm với bạn bên cạnh bằng giọng xót xa, không giấu nổi sự hụt hẫng: “Tụi mình photo tận năm mươi cuốn cẩm nang dày cộp, chia nhau kê sẵn ba mươi cái ghế ngồi… Chẳng lẽ công sức chuẩn bị cả tuần nay hôm nay hỏng hết rồi sao?”

Khang đứng lặng bên mép bục giảng viên, ánh mắt bao quát toàn bộ không gian thênh thang đang bị sự im lặng nuốt chửng. Một cảm giác hụt hẫng buốt nhói xộc lên nơi lồng ngực, đắng ngắt nơi cuống họng. Cảm giác này quá đỗi quen thuộc—nó gợi nhắc lại những buổi sinh hoạt câu lạc bộ thất bại, những lần kế hoạch bị đổ bể vụn vỡ ở học kỳ trước, khi thực tế tàn nhẫn dội một gáo nước lạnh vào những ảo tưởng màu hồng của cậu.

Thế nhưng, khác hẳn với sự hoảng loạn, bối rối hay tâm lý muốn tìm ngay một lý do khách quan để thoái thác trách nhiệm như những ngày xưa cũ, Khang chậm rãi khép các ngón tay lại, siết nhẹ thành nắm đấm bên hông. Cậu nhắm mắt lại một nhịp, hít một hơi thật sâu để lồng ngực căng tràn bầu không khí oi nồng mùi vôi vữa và hơi bùn sông, ép nhịp tim mình đập chậm lại. Khi mở mắt ra, ánh nhìn của cậu đã lấy lại được sự định tĩnh cần thiết.

Khang quay sang nhìn Lê An Nhiên. Cô bạn lớp phó học tập đang đứng bên chiếc bàn lễ tân nhỏ kê cạnh cửa ra vào, đôi bàn tay thanh mảnh đang lật giở xấp danh sách điểm danh trắng tinh, chưa có lấy một chữ ký hay dấu tích nào ngoài ba cái tên đầu tiên.

“Nhiên này,” Khang bước từng bước chậm rãi xuống bậc tam cấp phủ thảm đỏ đã bạc màu, giọng trầm và giữ ở âm lượng vừa đủ để không làm kinh động ba bác lớn tuổi đang ngồi phía trên. “Tụi mình dừng lại một chút, kiểm tra lại toàn bộ các bước chuẩn bị xem đang vướng ở khâu nào.”

Nhiên ngẩng đầu lên. Dưới mái tóc đen buộc gọn sau gáy, gương mặt cô lộ rõ vẻ mệt mỏi sau những ngày cùng nhóm biên soạn cẩm nang thâu đêm, nơi khóe trán đã rịn ra vài giọt mồ hôi li ti. Dẫu vậy, ánh mắt Nhiên vẫn giữ được sự sắc sảo, điềm tĩnh lạ lùng—bản lĩnh của một người luôn nhìn nhận mọi biến cố dưới lăng kính của dữ liệu và nguyên nhân cốt lõi.

Nhiên mở cuốn sổ tay ghi chép thực địa bìa da đen, lật giở đến trang nhật ký lập kế hoạch cho Bến Sông. Cây bút bi bấm nhẹ một tiếng giòn tan, ngòi bút chỉ thẳng vào dòng thời gian được đánh dấu đậm bằng mực dạ quang màu vàng chanh: “Nguyên nhân thứ nhất nằm ở khung giờ. Tụi mình đã chọn hai giờ chiều giữa tuần. Đối với học sinh tụi mình, hai giờ chiều là thời điểm bắt đầu các tiết học ngoại khóa hoặc sinh hoạt câu lạc bộ rất thuận tiện. Nhưng đối với thói quen sinh hoạt của người lớn tuổi ở vùng ven Bến Sông này, đây lại là thời điểm tối kỵ nhất trong ngày. Từ một giờ đến hai giờ rưỡi trưa là cữ nghỉ lưng tránh nắng gắt của các cụ già sau bữa cơm. Nắng đầu hè ở mép sông rọi thẳng vào ngõ, người già đi ra đường giờ này rất dễ bị tăng huyết áp hay sốc nhiệt. Chưa kể…”

Nhiên dừng lại một nhịp, ngón tay trỏ gõ nhẹ lên mặt giấy, mắt hướng ra rặng xà cừ đang oằn mình dưới nắng: “…khoảng ba giờ đến ba giờ rưỡi chiều, phần lớn các bác trong xóm đều phải dắt chiếc xe đạp mini ra khỏi cổng để đi đón cháu ở trường tiểu học và trường mầm non Bến Sông. Tụi mình xếp lịch từ hai giờ đến bốn giờ chiều, vô tình ép họ vào một khung giờ hoàn toàn xung đột với nhịp sống gia đình thường nhật.”

Khang nhìn ra ngoài khoảng sân bê tông đang bốc lên những làn sóng nhiệt mờ ảo, khẽ gật đầu, trong lòng dấy lên một nỗi chua xót lẫn tự trách: “Đúng thật. Lúc họp ban điều phối ở trường, tụi mình chỉ nhìn chằm chằm vào thời khóa biểu rảnh rỗi của các thành viên lớp 10A3 mà áp đặt cho cả một cộng đồng dân cư. Tụi mình đã quên mất nhịp sinh học và đời sống thực tế của người dân. Còn kênh thông báo thì sao? Tụi mình in ấn nhiều như thế cơ mà?”

“Kênh thông báo thậm chí còn là một sai lầm mang tính hệ thống lớn hơn nữa,” Nhiên lật sang trang sau, nơi có kẹp một tờ rơi mẫu in chữ đen trên nền giấy A5 trắng muốt. “Bảo và các bạn trong nhóm truyền thông đi dán hai mươi tờ thông báo ở bảng tin cổng Ủy ban Phường và bảng tin trước sân Nhà Văn hóa này. Nhưng Khang nghĩ xem, người cao tuổi quanh đây hiếm khi nào đi bộ ra tận cổng ủy ban nếu như gia đình họ không có việc hành chính đột xuất cần chứng thực giấy tờ. Bảng tin của nhà văn hóa thì lại đặt nép ở một góc khuất sát chân tường rào, chữ in khổ nhỏ, trời nắng rọi chói chang thì mắt người già làm sao dừng lại đọc cho nổi? Toàn bộ thông tin về buổi hướng dẫn này hoàn toàn bị chặn lại ở rìa ngoài, không thể lọt sâu vào các con ngõ quanh co của Khu dân cư Xóm Cầu—nơi mà phần đông người già sinh sống.”

Một lỗi sai rành rành từ khâu khảo sát thực tế sơ sài và phương thức truyền thông cơ sở áp đặt, quan liêu.

Nếu là Khang của những tháng đầu năm lớp Mười, đứng trước tình cảnh trớ trêu và tẽn tò này, có lẽ cậu đã đỏ mặt tía tai vì xấu hổ. Cậu sẽ quay sang cáu gắt, trách móc nhóm của Quốc Bảo dán tờ rơi qua quýt, hoặc buông một tiếng thở dài thườn thượt rồi để mặc cho buổi sinh hoạt trôi qua trong gượng gạo, qua loa cho xong chuyện. Nhưng ký ức về vết nứt toác trên mặt gỗ của tủ sách V1.0 hồi đầu năm, cùng những buổi chiều mồ hôi đầm đìa cạo từng mảng gỉ sắt trong xưởng thực hành cơ khí cùng Đỗ Đức Lâm, đã tôi luyện nên một Khang hoàn toàn khác. Cậu đã thấm thía một bài học sâu sắc của người làm kỹ thuật và điều hành: trốn tránh hay đổ lỗi không bao giờ hàn gắn được một mối nối hỏng; thừa nhận sai sót một cách sòng phẳng chính là bước đầu tiên để tiến bộ thêm một phần trăm mỗi ngày.

Khang xoay người lại, hướng ánh mắt về phía nhóm tình nguyện viên lớp 10A3 đang đứng tụm lại một góc với vẻ mặt tiu nghỉu. Cậu bước tới gần hơn, cất giọng trầm ấm nhưng dứt khoát, từng lời phát ra rõ ràng và truyền cảm: “Mọi người nghe tớ nói này! Hôm nay số lượng người đến không đông như dự tính của chúng ta, lỗi hoàn toàn nằm ở khâu chọn khung giờ và lựa chọn kênh phát tin của tớ và ban điều phối. Hoàn toàn không phải do khâu chuẩn bị tài liệu hay hậu cần của các cậu chưa tốt. Các cậu đã làm rất tuyệt vời từ sáng đến giờ. Nhưng hãy nhìn lên hàng ghế đầu xem: ba bác đã vượt qua cái nắng gắt hai giờ trưa để lặn lội đến đây chính là ba người thực sự tin tưởng và cần đến chúng ta nhất. Chúng ta đã chuẩn bị cẩm nang chu đáo, đã có máy chiếu, vậy thì hôm nay, chúng ta lập tức chuyển đổi phương án: không thuyết trình hội trường chung chung từ trên bục nữa, mà chuyển thẳng sang chế độ kèm cặp một - một!”

Lời động viên chân thành và quyết đoán của Khang như một làn gió mát thổi tan đi bầu không khí ủ dột, bức bối đang đè nặng. Những bờ vai đang rũ xuống của các bạn học sinh bỗng chốc thẳng lại, ánh mắt bớt đi vẻ hoang mang, lúng túng.

“Đúng rồi đó các bạn,” An Nhiên mỉm cười nhẹ nhõm, tiếp lời Khang với phong thái mạch lạc thường ngày. “Mục tiêu tối thượng của dự án chúng ta khi về Bến Sông là giải quyết nhu cầu có thật của người dân, chứ không phải chạy theo số lượng hào nhoáng để chụp vài tấm ảnh gửi lên đoàn trường báo cáo thành tích. Có ba người, chúng ta sẽ phục vụ chu đáo, tận tâm trọn vẹn cho cả ba người. Làm thật tốt từ những mắt xích nhỏ nhất.”

Nói là làm, Khang bắt tay vào phân công nhiệm vụ ngay tại chỗ. Cậu bảo các bạn cất bớt máy chiếu để tiết kiệm điện và giảm bớt hơi nóng trong phòng, chỉ giữ lại một màn hình mẫu nếu cần tra cứu chung. Bản thân Khang cùng một bạn nam trong nhóm nhẹ nhàng kéo hai chiếc ghế gỗ lại gần bàn của bác Sáu.

Người lính già xóm Chài lúc này đang lúng túng gãi đầu gãi tai. Trước mặt bác là chiếc điện thoại cảm ứng đời cũ, mặt kính cường lực giá rẻ dán bên ngoài đã nứt nẻ chằng chịt như mạng nhện sau những lần va đập khi đi đò. Bác cứ cầm máy lên rồi lại đặt xuống, ngón tay run run ngập ngừng không dám chạm mạnh vào màn hình.

“Bác Sáu ơi, cháu ngồi cạnh bác nhé,” Khang kéo ghế ngồi xuống sát bên, lễ phép nghiêng đầu hỏi chuyện. “Hằng ngày dùng máy này, bác hay gặp khó khăn gì nhất ạ?”

Bác Sáu giật mình, rồi nở một nụ cười ngượng nghịu, để lộ những nếp nhăn sâu hoắm in hằn nơi khóe mắt và đuôi mắt sạm đen vì nắng gió sông nước: “Khổ lắm cháu ơi, nói ra thì ngượng với tụi trẻ các cháu. Mắt bác một bên bị cườm khô từ hồi năm ngoái, nhìn vào cái màn hình bóng lộn này chữ nghĩa nó cứ bé tí ti như đàn kiến bò trên mặt kính. Mỗi lần con gái đi làm trên thành phố gửi tin nhắn dặn dò, hay bên phường nhắn thông báo nộp tiền điện, tiền rác, bác phải duỗi thẳng cánh tay ra xa tít mù tắp, nheo mắt lại, nghiêng qua nghiêng lại mãi mới đọc được chữ được chữ mất. Nhiều khi bực mình vì mắt mũi kém, bác quẳng luôn cái máy lên nóc tủ lạnh cả ngày chẳng buồn ngó tới.”

“Dạ, chuyện này giải quyết dễ lắm bác ơi, bác đưa máy đây cháu chỉ cho bác một mẹo nhỏ, bảo đảm từ chiều nay bác đọc tin nhắn không cần phải nheo mắt hay đưa máy ra xa nữa đâu ạ,” Khang cười hiền, giọng từ tốn, ấm áp.

Cậu đón lấy chiếc máy từ tay người cựu chiến binh, nhưng không vội vàng giật lấy bấm thoăn thoắt cho xong việc như cách người trẻ hay làm hộ người già. Khang đặt chiếc điện thoại nằm ngay ngắn trên mặt bàn, giữa tầm nhìn của bác Sáu. Cậu nhẹ nhàng đưa một ngón tay trỏ chỉ vào biểu tượng hình bánh răng cưa màu xám nằm ở góc màn hình.

“Bác nhìn thấy cái hình tròn có răng cưa như bánh xe đạp này không ạ? Đây là mục Cài đặt của máy. Bác dùng ngón tay ấn nhẹ vào đúng chỗ này giúp cháu một lần xem sao.”

Bác Sáu nuốt khan một cái, cẩn thận lau ngón tay cái thô ráp, chai sần vào gấu quần bộ đội rồi mới dám chạm vào màn hình. Do lực bấm quá mạnh và ngón tay run, lần đầu tiên bác ấn trượt sang biểu tượng đồng hồ bên cạnh. Khang không hề giục giã, cậu kiên nhẫn bấm phím quay lại, khích lệ: “Không sao đâu bác, màn hình cảm ứng chỉ cần chạm nhẹ một cái là nó nhận rồi ạ. Bác thử lại lần nữa xem, đúng rồi, chạm nhẹ thôi ạ.”

Lần này, ngón tay bác Sáu chạm trúng. Màn hình Cài đặt mở ra một danh sách dài dằng dặc các mục chọn. Bác Sáu lại hơi hoảng, toan rụt tay lại, nhưng Khang đã kịp thời chỉ dẫn: “Bác đừng lo, bác kéo từ từ danh sách này lên giúp cháu, tìm đến dòng chữ có ghi *Màn hình và độ sáng* ạ.”

Dưới sự kiên nhẫn của Khang, từng thao tác mở dần ra. Cậu hướng dẫn bác Sáu tìm đến mục *Kích thước phông chữ*. Trên màn hình hiện ra một thanh trượt nằm ngang với một nút tròn nhỏ nằm ở nấc thứ hai từ trái sang—mức hiển thị mặc định siêu nhỏ của nhà sản xuất.

“Bây giờ, bác đặt ngón tay vào cái nút tròn này, giữ nhẹ rồi kéo từ từ nó trượt sang hết cỡ phía bên tay phải giúp cháu xem có gì thay đổi không nhé.”

Bác Sáu nín thở, cẩn thận đặt ngón tay lên thanh trượt và kéo sang phải.

Ngay tức khắc, một điều kỳ diệu đối với người lính già diễn ra ngay trước mắt: toàn bộ những dòng chữ chú thích trên màn hình bỗng nhiên giãn nở to dần ra, nét chữ đậm lên, từng nét móc, dấu phẩy, dấu sắc đều hiện lên sừng sững, rõ ràng gấp ba lần bình thường. Bác Sáu chớp chớp đôi mắt kèm nhèm, ngả hẳn lưng ra sau thành ghế gỗ, hai bàn tay đập mạnh vào đùi rồi thốt lên một tiếng đầy kinh ngạc, giọng sang sảng: “Ối chà chà! Rõ mồn một rồi này các cháu ơi! Chữ nó to đùng thế này thì mắt kèm nhèm một bên như bác đọc ngon ơ, cần gì phải nheo mắt với đưa ra xa nữa! Hóa ra trong cái máy này nó có cái nút chỉnh tài tình thế mà bao lâu nay bác không hề hay biết, cứ ngỡ người ta bán cho mình cái máy thế nào là phải cắn răng xài y như vậy!”

Nụ cười hồn hậu cùng ánh mắt rạng ngời của người lính già xóm Chài như thắp sáng một góc hội trường oi ả, xua tan hoàn toàn cái cảm giác nặng nề, ảm đạm lúc đầu giờ chiều. Đứng bên cạnh chứng kiến, Khang cảm thấy một niềm hạnh phúc giản dị, nguyên sơ len lỏi, thấm sâu vào từng thớ thịt. Đó là thứ hạnh phúc hoàn toàn khác biệt so với cảm giác thỏa mãn khi nhận được những lời khen suông hay những tràng pháo tay rầm rộ trên sân khấu trường học; nó là niềm vui thuần khiết khi nhìn thấy một khó khăn đời thường, một rào cản vô hình của một con người bằng xương bằng thịt vừa được chính tay mình kiên nhẫn tháo gỡ.

Ở phía dãy bàn bên kia, An Nhiên cùng Mai Chi đang ngồi quây quần bên cạnh bà Hai Huệ và bác Hòa. Cả hai vị khách cao tuổi này đều đang mang trong mình một nỗi trăn trở, lo âu rất phổ biến của những người bước vào tuổi xế chiều: việc cài đặt, đăng nhập và sử dụng ứng dụng bảo hiểm y tế điện tử VssID trên điện thoại di động.

“Bác khổ sở vì cái này mấy tháng nay rồi cháu à,” bác Hòa thở dài sườn sượt, tay run run mở chiếc ví da cũ kỹ lấy ra cuốn sổ khám bệnh bằng giấy đã quăn queo, sờn rách bốn góc mép. “Mỗi lần bác bắt xe buýt lên bệnh viện tuyến quận để khám cái khớp gối với lấy thuốc huyết áp, các cô y tá ở bàn tiếp đón cứ nhắc nhở bảo phải xuất trình căn cước công dân gắn chíp hoặc mở thẻ bảo hiểm y tế trên điện thoại thông minh để quét mã vạch cho nhanh, đỡ phải nhập tay. Bác về nhà, bảo thằng cháu nội học cấp hai cài hộ cái phần mềm VssID gì đó. Nó cầm máy bấm nhoay nhoáy một hồi rồi bảo xong rồi ông nội ơi. Nhưng hỡi ôi, đến tháng sau bác đi khám bệnh một mình, đứng lơ ngơ trước sảnh bệnh viện mở máy ra thì màn hình nó tối thui, chẳng biết bấm vào ngóc ngách nào để nó hiện cái thẻ xanh có cái mã vạch vuông vuông lên. Đằng sau người ta xếp hàng đông đúc, các cô nhân viên cứ giục mau lên bác ơi, bác cuống quá, tay chân run lẩy bẩy, toát hết mồ hôi hột, cuối cùng lại phải lủi thủi rút cuốn sổ giấy với thẻ giấy rách mép ra nộp…”

Bà Hai Huệ ngồi bên cạnh nghe vậy liền gật đầu lia lịa, tay vỗ bành bạch vào chiếc nón lá rách: “Tôi cũng y chang như ông Hòa đây này cô bé ơi! Mấy bữa nay nghe đài, nghe tivi nói trên mạng lừa đảo dữ dội lắm, có người mất trắng cả mấy chục triệu tiền dưỡng già chỉ vì bấm lung tung. Cho nên mỗi lần thấy cái điện thoại nó nhảy lên mấy cái bảng thông báo bắt cập nhật hay bắt điền số này số kia là tôi khiếp vía, chỉ sợ lỡ tay bấm nhầm một cái là người ta rút sạch số tiền lương hưu còm cõi trong thẻ của mình, nên tôi để mặc nó luôn, chẳng dám rớ vào!”

Nghe những lời giãi bày chân thật và đầy âu lo ấy, An Nhiên không hề tỏ ra nôn nóng. Cô nhẹ nhàng lật mở cuốn cẩm nang khổ A4 in màu do nhóm biên soạn, đặt ngay ngắn ở vị trí trung tâm giữa hai bác. Khác hẳn với những tài liệu kỹ thuật khô khan ngập ngụa thuật ngữ chuyên môn thường thấy, cuốn cẩm nang của học sinh Minh Tiến được thiết kế vô cùng trực quan: từng trang sách là một ảnh chụp màn hình điện thoại thực tế với tỷ lệ lớn, các bước thao tác được đánh số thứ tự từ 1 đến 4 kèm theo những mũi tên chỉ dẫn màu đỏ viền đậm, chỉ rõ rành rọt: bước một bấm vào đâu, bước hai nhập dãy số nào, và bước ba bấm vào ô chữ *Thẻ BHYT* có hình chiếc thẻ màu xanh quen thuộc.

“Bác Hòa và bà Huệ cứ hoàn toàn yên tâm ạ,” Nhiên ôn tồn giải thích, giọng nói truyền cảm và rõ ràng từng từ ngữ. “Ứng dụng VssID này là ứng dụng chính thống của cơ quan Bảo hiểm xã hội Việt Nam phát hành, chỉ có một chức năng duy nhất là lưu trữ thông tin thẻ bảo hiểm và lịch sử đi khám bệnh của các bác để thay thế cho cuốn sổ giấy thôi ạ. Ứng dụng này hoàn toàn không có chức năng thanh toán hay liên kết rút tiền từ tài khoản ngân hàng của bà Huệ, nên bà cứ yên tâm tuyệt đối, không có ai rút được một đồng nào của bà qua đây đâu ạ. Bây giờ, cháu và bạn Mai Chi sẽ ngồi sát bên cạnh, bác Hòa và bà Huệ sẽ tự tay cầm điện thoại của mình và bấm từng bước một theo đúng các hình vẽ mũi tên trong cuốn cẩm nang này nhé.”

Nhiên kéo ghế lại gần bác Hòa, kiên nhẫn hướng dẫn bác từng thao tác một. Nhận thấy ngón tay bác Hòa run rẩy và trí nhớ của người già rất khó để ghi nhớ một chuỗi mật khẩu phức tạp gồm cả chữ in hoa, chữ thường và ký tự đặc biệt, Nhiên đã chỉ cho bác cách bật tính năng đăng nhập bằng dấu vân tay.

“Mỗi lần mở máy ra, bác chỉ cần áp ngón tay trỏ vào nút nguồn này một cái thôi, không cần phải nhớ mật khẩu chữ nghĩa đau đầu nữa bác nhé,” Nhiên hướng dẫn.

Ở phía bên kia bàn, Mai Chi ân cần cầm tay bà Hai Huệ, chỉ cho bà nhận diện biểu tượng chiếc thẻ màu xanh nước biển nằm nổi bật ở góc dưới màn hình. Khi bà Huệ rụt rè ấn ngón tay vào biểu tượng ấy, chỉ một giây sau, hình ảnh chiếc thẻ bảo hiểm y tế điện tử với họ tên, mã số thẻ cùng một mã QR vuông vức, sắc nét hiện lên trọn vẹn giữa màn hình sáng rõ.

Bà Hai Huệ mở tròn xoe hai mắt, rồi bỗng reo lên như một đứa trẻ vừa tự tay giải được một câu đố hóc búa: “Hiện rồi! Hiện lên rồi này các cô cháu ơi! Đúng cái mã vạch vuông vuông này rồi! Đi khám bệnh chỉ cần mở cái này ra chìa cho bác sĩ quét tít một cái là xong đúng không cô bé?”

“Dạ đúng một trăm phần trăm rồi đó bà!” Mai Chi cười rạng rỡ, rút chiếc bút dạ quang màu vàng trong túi áo ra, cẩn thận viền lại cái khung tròn quanh hình minh họa chiếc thẻ trong cuốn cẩm nang cho bà Huệ. “Bà cứ giữ cuốn cẩm nang này mang về nhà cất đầu giường nhé. Ở trang bìa cuối cùng, cháu có ghi sẵn số điện thoại bàn và số di động của nhóm tụi cháu. Bữa nào bà đi khám mà lỡ quên mất cách bấm, bà cứ nhờ người gọi vào số này, tụi cháu sẽ chỉ lại cho bà từng li từng tí!”

Ở một góc phía cuối hội trường, Phạm Thảo Vy lặng lẽ quan sát toàn bộ diễn biến đang diễn ra qua ống kính của chiếc máy ảnh kỹ thuật số nhỏ gọn cầm trên tay. Sau sự cố đáng tiếc và bài học đắt giá về đạo đức tác nghiệp ở học kỳ một, Vy đã thấm thía sâu sắc những lời chỉ bảo nghiêm khắc của cô giáo Thu Hà. Giờ đây, cô không còn là một phóng viên học đường bốc đồng, săn tìm những bức ảnh giật gân hay vội vã chĩa ống thu âm vào người khác một cách tùy tiện mà không xin phép.

Đợi cho bà Huệ và bác Hòa đã thuần thục các thao tác trên máy, vui vẻ uống từng ngụm nước trà xanh mát lạnh, Thảo Vy mới nhẹ nhàng bước đến bên cạnh bàn. Cô đứng thẳng lưng, cúi đầu chào thật lễ phép, xuất trình chiếc thẻ học sinh Minh Tiến đeo trước ngực cùng một tờ phiếu ghi nhận khảo sát được đóng khung cẩn thận: “Dạ thưa bác Hòa và bà Huệ, con là Thảo Vy, thành viên phụ trách mảng truyền thông và khảo sát thực địa của dự án học sinh trường Minh Tiến ạ. Tụi con đang tiến hành ghi nhận lại những cảm nhận, trải nghiệm và những khó khăn thực tế nhất của các bác khi tiếp xúc với các ứng dụng trên điện thoại thông minh, để nhóm có thể chỉnh sửa và hoàn thiện cuốn cẩm nang này ngày càng dễ hiểu hơn cho người cao tuổi. Nếu được hai bác và bà cho phép, con xin phép được trò chuyện và ghi chép lại một vài ý kiến chân thực của các bác trong khoảng năm phút được không ạ?”

Bác Hòa đẩy gọng kính lão lên sống mũi, nhìn cô nữ sinh ăn nói chừng mực, đàng hoàng, có trước có sau, liền nở nụ cười đôn hậu và gật đầu niềm nở: “Được chứ cháu gái, có gì khó khăn cứ hỏi, người già chúng tôi biết gì nói nấy, nói thật lòng cho các cháu nghe mà sửa.”

Thảo Vy mỉm cười biết ơn rồi kéo chiếc ghế nhựa ngồi xuống đối diện. Cô đặt cuốn sổ tay bìa cứng lên đầu gối, mở nắp cây bút bi mực đen, hoàn toàn không sử dụng bất kỳ thiết bị ghi âm lén lút nào như trước kia, mà chuẩn bị lắng nghe và ghi chép cẩn trọng từng lời nói bằng nét chữ nắn nót.

“Dạ, bác Hòa cho con hỏi, khi thao tác trên các ứng dụng dịch vụ công trực tuyến hay bảo hiểm, điều gì làm bác cảm thấy lúng túng, ức chế và dễ nản lòng nhất ạ?”

Bác Hòa trầm ngâm suy nghĩ trong giây lát, ngón tay gõ nhẹ lên mặt bàn gỗ rồi chậm rãi phân tích: “Cái khó nhất đối với cánh già chúng tôi là cái giao diện phần mềm nó nhồi nhét nhiều chữ nhỏ quá, lại toàn dùng những cái biểu tượng kỳ cục mà chúng tôi không hiểu nghĩa. Bọn trẻ các cháu nhìn thấy ba cái gạch ngang là biết ngay đó là chỗ bấm thực đơn, nhìn thấy cái hình tròn có cái cán chĩa ra là biết tìm kiếm, chứ tụi già này nhìn vào chỉ thấy hoa cả mắt, bấm bừa thì sợ nó hỏng máy. Rồi lại thêm cái vụ mã OTP gửi về tin nhắn điện thoại nữa cháu ạ. Nó cho có đúng sáu mươi giây để nhập. Khổ nỗi, mắt bác mờ, tay lại chậm, vừa thoát cái ứng dụng này ra để mở hộp thư tin nhắn đọc số, quay ngược trở lại thì màn hình nó đã báo đỏ lòm là hết hạn, bắt làm lại từ đầu. Lần thứ nhất hỏng, lần thứ hai hỏng, đến lần thứ ba là huyết áp nó tăng vùn vụt, bác bực mình bác dẹp luôn, không thèm dùng nữa!”

Bà Hai Huệ lúc này cũng nhiệt tình ghé sát lại góp lời: “Còn về cái chuyện giờ giấc tụi cháu tổ chức nữa này cháu gái ơi. Người già chúng tôi sáng sớm tập thể dục dưỡng sinh ngoài bờ sông xong, tầm bảy giờ đến tám giờ sáng là cái lúc rảnh rang nhất, đầu óc còn minh mẫn, mắt mũi còn sáng sủa. Chứ buổi chiều nắng chang chang hầm hập thế này, người già huyết áp lên xuống thất thường, lại phải lo đi chợ, nấu nồi cơm chiều, rồi đạp xe đi đón mấy đứa cháu nhỏ tan trường, có cho vàng người ta cũng chẳng muốn lặn lội đi đâu xa. Nếu các cháu mà chuyển lịch sang tổ chức vào sáng Chủ nhật, tầm tám giờ sáng các cụ đi tập dưỡng sinh về kéo nhau ghé qua đây thì đông vui phải biết, hội trường này có khi còn không đủ chỗ ngồi ấy chứ!”

Từng câu, từng chữ mộc mạc, thẳng thắn của hai vị khách cao tuổi được Thảo Vy cẩn thận lắng nghe, chắt lọc và ghi chép chi tiết vào trang sổ khảo sát: *Nút bấm trên giao diện quá nhỏ; các biểu tượng thiếu nhãn chữ chú thích rõ ràng; thời gian đếm ngược của mã OTP quá ngắn tạo áp lực tâm lý căng thẳng; khung giờ sinh hoạt phù hợp nhất với người cao tuổi Bến Sông là sáng Chủ nhật (8h00 - 10h00)*.

Đây chính là những dữ liệu định tính sống động, đắt giá và chân thực nhất từ thực tế đời sống—những thứ mà không một bảng câu hỏi trắc nghiệm Google Form hào nhoáng nào trên mạng internet có thể thu thập được. Nhìn những dòng chữ mực đen thẳng tắp trên trang giấy trắng, Vy khẽ mỉm cười nhẹ nhõm. Cô cảm nhận sâu sắc sự trưởng thành của chính bản thân mình: giá trị của người làm truyền thông không nằm ở những bức ảnh màu mè giật gân, mà nằm ở sự tôn trọng sự thật và phẩm giá của những con người đang đối thoại cùng mình.

Trong lúc đó, ở phía góc cửa hông dẫn ra hành lang, Bùi Quốc Bảo đứng bồn chồn, hai bàn tay thỉnh thoảng lại gõ nhịp liên hồi lên đùi. Bản tính nhanh nhẹn, giàu năng lượng và thói quen giải quyết vấn đề dứt khoát của một vận động viên bóng rổ không cho phép Bảo đứng yên một chỗ nhìn buổi sinh hoạt kết thúc trong sự lãng phí tài liệu. Cậu đã nghe trọn vẹn câu chuyện về khung giờ và thói quen sinh hoạt xóm giềng mà bà Huệ vừa chia sẻ.

Ánh mắt Bảo chợt dừng lại ở căn phòng thường trực của Ban quản lý Nhà Văn hóa nằm đối diện bên kia sân. Qua ô cửa kính, cậu thấy ánh đèn tuýp bên trong vẫn sáng rõ, và bóng dáng quen thuộc của bác Thành tổ trưởng đang ngồi bên bàn làm việc.

Bảo vỗ mạnh vào vai Khang, ghé tai nói nhỏ: “Khang, cậu ở lại đây cùng Nhiên hỗ trợ bác Sáu và bà Huệ cho thật chu đáo nhé. Tớ nghĩ ra cách này rồi, để tớ chạy sang gặp ngay bác Thành tổ trưởng dân phố!”

Không đợi Khang kịp lên tiếng can ngăn hay hỏi lại, Bảo đã thoăn thoắt sải những bước chân dài, băng qua khoảng sân bê tông bỏng rát dưới nắng trưa, hướng thẳng về phía phòng thường trực. Cậu đứng trước cánh cửa gỗ, đưa tay gõ ba tiếng dứt khoát, lễ phép rồi mới đẩy cửa bước vào.

Bác Thành, tổ trưởng tổ dân phố số 4 kiêm người phụ trách trông coi Nhà Văn hóa Bến Sông, đang cặm cụi lật giở cuốn sổ ghi chép thu chi tiền điện và quỹ an ninh trật tự của xóm. Nghe tiếng gõ cửa, người cựu chiến binh già với mái tóc hoa râm ngẩng đầu lên. Thấy cậu học trò cao lớn của trường Minh Tiến bước vào với vầng trán lấm tấm mồ hôi, bác Thành cất giọng vừa ngạc nhiên vừa có chút châm chọc: “Ủa, Bảo đó hả cháu? Buổi hướng dẫn công nghệ gì đó bên hội trường sao rồi? Bác ngồi bên này nhìn sang thấy vắng hoe như chùa Bà Đanh thế kia?”

Bảo kéo chiếc ghế nhựa ngồi xuống đối diện bàn làm việc của bác, gãi đầu cười xòa một cách thật thà, nhưng ánh mắt và nét mặt thì lộ rõ vẻ nghiêm túc, không hề né tránh: “Dạ thưa bác Thành, hôm nay tụi cháu nhận một bài học nhớ đời ạ. Tụi cháu chủ quan, non kinh nghiệm quá, tự ý chọn cái giờ hai giờ chiều giữa tuần nên các bác, các bà trong xóm bận nghỉ trưa với đi đón cháu nhỏ tan học, không ai đi được. Mấy chục tờ thông báo tụi cháu dán ở cổng ủy ban với bảng tin ngoài sân cũng không tiếp cận được bà con trong Khu dân cư Xóm Cầu.”

Bác Thành bật cười khà khà, với tay lấy chiếc bình thủy rót cho Bảo một ly nước chè xanh om đặc, khói bốc lên thơm ngát: “Đấy, bác đã bảo các cô cậu học trò từ hôm đầu tuần rồi mà không chịu nghe. Các cháu cứ nằng nặc đòi làm ngay chiều thứ Năm cho nó khớp với cái bảng kế hoạch dự án của trường. Nhịp sống của người già ở cái đất Bến Sông này nó khác xa với cái nhịp sống trên trường lớp hay trên mạng của bọn trẻ các cháu nhiều lắm.”

“Dạ vâng, tụi cháu nhận lỗi hoàn toàn về sự chủ quan này ạ,” Bảo đón lấy ly nước chè, uống một ngụm lớn rồi đặt xuống bàn. Cậu hơi nghiêng người về phía trước, ánh mắt rực sáng lên ngọn lửa của sự quyết tâm: “Nhưng mà bác Thành ơi, cẩm nang tụi cháu đã dày công biên soạn và in ấn rất đẹp, chữ to rõ ràng, hình vẽ chi tiết lắm ạ. Nãy giờ các bạn cháu ngồi kèm một - một cho bác Sáu, bác Hòa với bà Hai Huệ, các bác ấy mừng rỡ và nắm bắt thao tác rất nhanh. Tụi cháu không muốn bỏ cuộc đâu ạ. Tụi cháu muốn xin phép bác cho tụi cháu điều chỉnh lại toàn bộ kế hoạch, dời buổi học chính thức sang sáng Chủ nhật tuần này, từ tám giờ đến mười giờ sáng. Và… cháu muốn tha thiết xin bác một đặc ân hỗ trợ ạ!”

Bác Thành nhíu đôi lông mày rậm rạp, ánh mắt hóm hỉnh nhìn xoáy vào cậu thiếu niên: “Đặc ân gì nào? Lại tính xin thêm kinh phí hay nhờ bác chi tiền in ấn tờ rơi mới à?”

“Dạ không dám đâu ạ!” Bảo xua tay rối rít, nét mặt đầy quả quyết. “Toàn bộ vật tư cẩm nang tụi cháu đã tự cân đối và chuẩn bị đủ năm mươi bộ rồi. Điều cháu muốn xin bác là sự hỗ trợ về kênh thông tin của địa phương ạ. Bác cho phép tụi cháu phối hợp với tổ phát thanh của phường, gửi một mẩu thông báo thật ngắn gọn, chừng hai phút thôi, để phát trên hệ thống loa truyền thanh của xóm vào hai khung giờ: chiều thứ Bảy và sáng sớm Chủ nhật. Bác biết đấy, cái hệ thống loa phường của mình thì tiếng vang xa tận từng ngóc ngách sâu nhất của Xóm Cầu. Các cụ, các bà sáng sớm đi chợ hay đi tập thể dục nghe tiếng loa nhắc nhở, chắc chắn sẽ rủ nhau đến dự đông đủ ạ!”

Nghe những lời trình bày gãy gọn, thẳng thắn và nhìn thấy tinh thần dám làm, dám nhận trách nhiệm đến cùng của cậu học trò trẻ tuổi, bác Thành khẽ gật gù, ánh mắt lộ rõ vẻ tán thưởng chân thành.

Là một người lính đã từng đi qua chiến tranh và có hàng chục năm làm công tác cơ sở ở địa phương, bác Thành hiểu rất rõ: người lớn tuổi không bao giờ hẹp hòi hay bài xích việc người trẻ mắc sai lầm; điều duy nhất khiến người ta phiền lòng là những kẻ kiêu ngạo, giấu dốt hoặc vừa gặp một chút trở ngại ban đầu đã vội vã buông xuôi, bỏ mặc tất cả. Thái độ cầu thị, thẳng thắn nhận lỗi và phản ứng linh hoạt, quyết liệt của Bùi Quốc Bảo lúc này đã hoàn toàn thuyết phục được người cán bộ hưu trí già.

Bác Thành đứng dậy, mở ngăn kéo bàn làm việc, lấy ra chiếc micro nối với hệ thống tăng âm phát thanh nội bộ của khu phố, rồi bước tới vỗ thật mạnh vào bả vai rắn rỏi của Bảo: “Khá lắm cậu em! Biết mình sai ở đâu và biết đứng lên sửa sai ngay tại trận thế này mới là bản lĩnh của thanh niên đĩnh đạc. Được rồi, bác đồng ý! Chiều thứ Bảy này, cháu mang cái bản thảo thông báo hai phút ấy sang đây, bác sẽ đích thân duyệt từng câu chữ cho nó đúng phong cách của địa phương rồi cho phát lên loa xóm. Còn bây giờ, đi sang bên hội trường với bác xem các bạn cháu làm ăn thế nào rồi.”

Hai bác cháu rảo bước quay trở lại gian phòng lớn. Lúc này, buổi hướng dẫn thực hành cho ba vị khách đặc biệt đầu tiên cũng vừa khép lại trong không khí vô cùng ấm áp, rộn rã tiếng cười nói thân tình.

Bác Sáu cựu chiến binh xóm Chài hào hứng tự tay tắt rồi mở lại màn hình điện thoại, khoe với mọi người cỡ chữ mới to rõ mồn một trên màn hình mà không cần phải đeo kính lão; trong khi đó, bà Hai Huệ và bác Hòa thì vô cùng tự tin, tự tay cầm chiếc điện thoại của mình thao tác mở ứng dụng VssID và quét mã thẻ bảo hiểm một cách dứt khoát, không cần nhờ đến sự trợ giúp của Nhiên hay Chi thêm một lần nào nữa. Cả ba bác đều ôm khư khư cuốn cẩm nang bìa xanh trước ngực, tấm tắc khen ngợi các cô cậu học trò Minh Tiến sao mà chu đáo, kiên nhẫn và lễ phép đến thế.

Khang, Nhiên cùng các bạn tình nguyện viên bước ra tận cổng sắt lớn của Nhà Văn hóa để tiễn ba vị khách lớn tuổi ra về. Bác Thành đứng tựa lưng vào hàng hiên râm mát, im lặng quan sát hình ảnh Khang và Nhiên sau đó cẩn thận quay vào trong, cùng các bạn thu dọn từng sợi dây cáp máy chiếu, cất gọn năm mươi chai nước và gấp từng chiếc ghế gỗ xếp ngay ngắn vào góc tường.

Khang lau vội mồ hôi trên trán, bước lại gần chiếc bàn trực của bác Thành, cúi đầu chào thật lễ phép: “Dạ thưa bác Thành, hôm nay nhóm chúng cháu làm phiền bác và nhà văn hóa nhiều quá ạ. Số lượng bà con đến dự thực tế đã không đạt được như những gì chúng cháu đã cam kết trên bản đề án ban đầu gửi Ủy ban Phường…”

Bác Thành mỉm cười đôn hậu, nụ cười làm giãn ra những vết chân chim trên gương mặt sạm màu sương gió. Bác đưa tay vỗ nhẹ lên vai Khang một cái đầy khích lệ: “Chuyện bình thường thôi mà cháu. Bác sống ở đời ngần này tuổi, bác lạ gì. Người bắt tay vào làm việc thực tế thì phải có những lúc va vấp, trầy vi tróc vảy thế này mới khôn ra và trưởng thành lên được chứ. Cái đáng quý nhất hôm nay là các cháu không hề bỏ mặc ba người kia, mà phục vụ họ bằng cả cái tâm và sự kiên nhẫn tuyệt vời. Bác đứng ngoài này quan sát hết cả đấy. Cứ yên tâm đi, kế hoạch dời sang sáng Chủ nhật và dùng loa truyền thanh do thằng Bảo đề xuất là cực kỳ chí lý và trúng tâm lý bà con rồi. Sáng Chủ nhật tuần này, nhóm các cháu cứ đến sớm từ bảy giờ rưỡi, mở toang cửa hội trường ra. Bác sẽ đích thân ngồi bên máy phát thanh, mở loa phường réo từng nhà một cho các cháu!”