Khảo Sát Lại Bến Sông

Sân Nhà Văn hóa Phường Bến Sông rợp bóng mát cây bàng vào buổi chiều thứ Bảy, đón trọn những đợt gió mát lành từ mé sông An Hòa thổi thốc vào.

Nắng đầu mùa hè chưa quá gay gắt nhưng cũng đủ làm cho khoảng sân tráng xi măng xám xịt bốc lên thứ mùi nồng ngái quen thuộc – sự hòa trộn giữa rêu ẩm đọng ở chân tường rào, hơi nước sông phả lên và lớp phù sa khô nứt nẻ sau đợt triều cường tuần trước. Dưới tán lá bàng xòe rộng tầng tầng lớp lớp như một chiếc lọng xanh thẫm khổng lồ che chắn gần nửa khoảng sân, chiếc bàn cờ tướng đúc bằng đá hoa cương mài nhẵn thín đã ken đặc bóng áo cộc tay của các bác hưu trí quen mặt trong khu phố. Cách đó một quãng, phía dưới mái hiên lợp tôn xi măng của gian nhà văn hóa cấp bốn quét vôi vàng đã bong tróc từng mảng, dăm ba phụ huynh ngồi phe phẩy những chiếc quạt nan tre, đôi mắt khi lơ đãng nhìn ra vạt cỏ dại, khi lại dõi theo mấy đứa trẻ đang chụm đầu lật giở những cuốn truyện tranh sờn rách gáy trên chiếc bàn gỗ tạp cập kê bốn chân.

Lê An Nhiên và Trần Gia Huy hãm phanh, dừng hai chiếc xe đạp cọc cạch nép sát vào bờ giậu dâm bụt trổ hoa đỏ chót dọc cổng vào. Bước xuống xe, cả hai gần như phô bày trọn vẹn hai phong cách làm việc hoàn toàn trái ngược nhau. Huy đeo chiếc ba lô vải dù phom cứng vuông vức, cánh tay kẹp chặt chiếc máy tính bảng bọc ốp cao su chống sốc màu xám đậm cùng một tập hồ sơ nhựa kẹp ba mươi tờ phiếu khảo sát in sẵn theo mẫu chuẩn hóa; còn Nhiên chỉ mang một tập hồ sơ kẹp bằng bìa giấy xi măng thô mộc, cây bút bi mực đen thông dụng giắt ở nẹp áo và cuốn sổ tay đóng gáy lò xo bọc vải bố đã sờn mép.

Sau sự cố thất bại kỹ thuật của nguyên mẫu tủ sách chống ẩm phiên bản một hồi cuối học kỳ trước – khi lớp ván ép công nghiệp hút ẩm phồng rộp và cong vênh chỉ sau một trận mưa rào tháng Chạp – nhóm dự án Một Phần Trăm thấm thía một bài học đắt giá: mọi tính toán cơ khí, kết cấu mối hàn hay bảng cân đối ngân sách sẽ hoàn toàn trở thành những trò chơi vô nghĩa nếu không thực sự bắt rễ sâu sắc từ chính nhu cầu thường nhật của người thụ hưởng. Được sự đồng thuận của cô Thu Hà cùng toàn thể các thành viên cốt cán, hai người đã quyết định dành trọn vẹn hai buổi chiều cuối tuần để thực hiện một cuộc điều tra thực địa toàn diện và độc lập tại địa bàn Bến Sông.

"Chúng ta chia làm hai mũi tiếp cận theo đúng đề cương đã thống nhất tối qua," Huy đưa ngón trỏ đẩy nhẹ gọng kính cận viền titan lên sống mũi, ngón tay cái lướt thuần thục trên mặt kính cảm ứng để kích hoạt biểu mẫu trực tuyến được cậu thiết kế sẵn trên nền tảng số. "Tớ sẽ trực tiếp phụ trách khu vực phụ huynh và các em thiếu nhi đang tập trung ở dãy hiên đọc sách phía tây. Khu vực này tập trung vào các biến số mang tính định lượng rõ ràng: tần suất ghé thăm nhà văn hóa mỗi tuần, thời lượng đọc trung bình trên mỗi lượt, thể loại tài liệu mong muốn bổ sung theo thứ tự ưu tiên và cơ cấu độ tuổi người thụ hưởng. Mỗi bảng hỏi tớ đã thiết kế tinh gọn gồm mười hai câu, gói gọn trong thang đo Likert năm mức độ, kiểm soát thời gian hoàn thành dưới ba phút cho mỗi người để tránh gây phiền hà."

Nhiên phóng tầm mắt nhìn sang góc sân bên kia, nơi tiếng lách cách giòn giã của những quân cờ tướng tiện bằng gỗ xà cừ thỉnh thoảng lại nện chan chát xuống mặt đá hoa cương, kèm theo tiếng xuýt xoa, bình phẩm rôm rả của các cụ già. Cô khẽ gật đầu, kéo lại chiếc quai túi vải đang trễ trên vai: "Vậy tớ sẽ qua bàn cờ tướng và khu vực ghế đá sinh hoạt của các bác lớn tuổi. Nhóm này tuyệt đối không thể áp dụng phương pháp phát phiếu hay đưa màn hình cảm ứng để bấm chọn đâu Huy à. Nếu đưa cho các bác một bảng hỏi chi chít những ô tích trắc nghiệm, phần lớn các bác sẽ gật đầu cho qua chuyện để giữ phép lịch sự, hoặc từ chối ngay từ đầu vì ngại mắt mờ không đọc nổi cỡ chữ mười một. Tớ sẽ ngồi lại trò chuyện trực tiếp, lắng nghe xem hằng ngày các bác thực sự cần gì ở không gian này."

Huy khẽ nhíu mày lại, vẻ mặt lộ rõ nét băn khoăn theo thói quen phản xạ của một học sinh chuyên toán luôn đặt sự chuẩn hóa dữ liệu lên bàn cân hàng đầu: "Nhưng nếu cậu không dùng một bộ câu hỏi chuẩn hóa có khung đối chiếu cố định, nguồn dữ liệu thu thập về sẽ cực kỳ tản mạn, rất khó để mã hóa và đưa vào ma trận phân tích định lượng sau này. Cậu dự định lượng hóa những câu trả lời mở, những câu chuyện phiếm bên bàn cờ như thế nào để chuyển đổi thành các thông số kỹ thuật cho bản vẽ cơ khí?"

"Không phải bất cứ điều gì thực sự có ý nghĩa trong đời sống cũng có thể nhồi nhét vừa vặn vào năm mức độ của thang đo Likert đâu," Nhiên mỉm cười điềm tĩnh, giọng nói nhẹ nhàng nhưng chắc nịch. "Cứ thực hiện phần việc của mỗi người theo đúng cách mình thấy phù hợp nhất, rồi tối nay chúng ta ngồi lại đối chiếu chéo. Cậu sẽ thấy, đôi khi chính những con số quá ngay ngắn lại che lấp mất điều mà con người ta đang thực sự khát khao nhất."

Huy không tranh luận thêm để tránh làm mất thời gian thực địa quý giá. Cậu khẽ gật đầu chào Nhiên rồi sải bước dứt khoát về phía dãy ghế đá đặt dọc hành lang hiên nhà văn hóa, nơi có ba người mẹ trẻ đang ngồi vừa phe phẩy quạt, vừa canh chừng mấy đứa con nhỏ đang lăn lê bên kệ sách cũ. Với tác phong chuẩn mực, tác phong nhanh nhẹn và vẻ ngoài nghiêm túc của một cán bộ lớp, Huy dừng lại ở khoảng cách vừa đủ lịch sự, cúi đầu chào rồi tự giới thiệu ngắn gọn mục đích khảo sát của nhóm học sinh trường Trung học phổ thông Minh Tiến. Cậu xin phép được dành ba phút quý báu của mỗi phụ huynh để ghi nhận ý kiến đóng góp cho việc nâng cấp không gian sinh hoạt cộng đồng.

Ngón tay Huy thoăn thoắt chấm chọn trên màn hình máy tính bảng mượt mà: "Dạ, phiền chị cho biết mức độ thường xuyên đưa các cháu nhỏ đến sinh hoạt tại đây trong tuần? Mức một: dưới một lần một tuần; mức hai: từ hai đến ba lần; mức ba: hằng ngày? Thể loại sách mà gia đình ưu tiên mong muốn bổ sung cho các cháu: Sách kỹ năng sống, sách tham khảo bổ trợ kiến thức học đường, hay truyện tranh danh nhân lịch sử? Xin chị đánh giá thang điểm từ một đến năm cho độ an toàn và độ bền của hệ thống giá kệ hiện tại..."

Những người mẹ trả lời một cách nhã nhặn, giọng điệu vừa phải, nhưng ánh mắt họ vẫn không ngừng đảo qua đảo lại để trông chừng lũ trẻ đang rượt đuổi nhau vòng quanh bồn hoa mười giờ. Các con số, các mức độ đánh giá nhảy đều đặn, tuần tự vào từng cột dữ liệu trên bảng tính điện tử của Huy: sạch sẽ, rành mạch, chuẩn hóa tuyệt đối và có thể lập tức chuyển đổi thành những biểu đồ tròn trực quan chỉ sau vài cú chạm ngón tay.

Cùng lúc đó, ở góc sân rợp bóng mát dưới túp lọng xanh của cây bàng cổ thụ, An Nhiên lại chọn cho mình một lối tiếp cận hoàn toàn khác biệt. Cô không vội vã rút tập hồ sơ kẹp giấy xi măng hay cầm sẵn cây bút bi trên tay. Nhiên chậm rãi bước lại gần chiếc bàn đá, nép người đứng lặng lẽ ở phía cuối hướng gió để không vô tình che khuất ánh sáng tự nhiên hay cản luồng gió sông đang thổi mát rượi vào bàn cờ của các cụ già.

Cô kiên nhẫn đứng quan sát trọn vẹn màn rượt đuổi nghẹt thở giữa hai bác cao tuổi đang căng thẳng đối đầu trong một thế cờ tàn xe pháo mã. Không gian xung quanh im phăng phắc, chỉ có tiếng rít thuốc lào giòn giã và tiếng gió xào xạc qua kẽ lá bàng. Mãi cho đến khi ván cờ phân định thắng bại bằng một tiếng đập quân dứt khoát xuống mặt đá cùng tràng cười xòa sảng khoái của những người đứng xem, Nhiên mới nhẹ nhàng tiến lên nửa bước, lễ phép cúi đầu chào bác Thành – người đàn ông trạc sáu mươi lăm tuổi với nước da rám nắng, vừa là người trông coi nhà văn hóa kiêm tổ trưởng tổ dân phố số bốn – cùng các bác trong ban chủ nhiệm câu lạc bộ cờ tướng.

"Cháu chào bác Thành, cháu chào các bác ạ. Cháu là An Nhiên, học sinh bên nhóm dự án hôm trước có xin phép ủy ban phường cho chúng cháu xuống khảo sát lại hiện trạng góc đọc sách cộng đồng ạ."

"À, cô bé trường Minh Tiến đấy à!" Bác Thành gõ nhẹ chiếc điếu cày vào gốc bàng cho rụng tàn thuốc, nheo đôi mắt có đuôi chân chim sâu hoắm nhìn Nhiên bằng ánh mắt đôn hậu. "Mấy đứa chúng mày vẫn chưa chịu bỏ cuộc đấy à? Bác tưởng sau cái bận cái tủ gỗ dán bị ẩm mốc, cong queo hết cả mép hồi trước Tết Nguyên đán là lũ học sinh thành phố chúng mày nản lòng giải tán hết rồi chứ?"

"Dạ thưa bác, chúng cháu làm lại thiết kế mới rồi ạ. Lần này chúng cháu tính toán kỹ hơn về khung sắt chịu lực và vật liệu chống ẩm, nhưng trước khi bắt tay vào gia công, chúng cháu muốn sang đây hỏi han thật kỹ xem các bác, các chú thường ngày ra đây sinh hoạt thực sự cần góc đọc này phục vụ việc gì thiết thực nhất ạ." Nhiên kéo chiếc ghế đẩu bằng gỗ con con đặt ở góc sân lại gần, ngồi xuống cách bác Thành một khoảng vừa phải, mở cuốn sổ tay bọc vải thô đặt lên đùi nhưng vẫn giữ đầu bút bi nằm yên trên trang giấy trắng. "Dạo này cháu thấy ở góc hiên, ngoài mấy tờ báo in hằng ngày như báo Nhân Dân với Hà Nội Mới ra, các bác có nhu cầu đọc thêm tài liệu chuyên đề hay sách chuyên khảo gì lưu trữ ở tủ không ạ?"

Bác Thành khẽ lắc đầu, thở dài một hơi sườn sượt rồi thò tay vào túi chiếc áo sơ mi cộc tay đã bạc màu, rút ra một chiếc kính lão đã gãy mất một bên gọng, phần nối được quấn chằng chịt bằng mấy vòng băng dính điện màu đen: "Đọc gì nổi nữa hở cháu ơi. Giờ cái tuổi này mắt mũi kèm nhèm cả rồi, cái bóng đèn tuýp lắp trên trần góc đọc sách thì chập cha chập chờn, lúc sáng lúc tối. Sách chuyên khảo hay mấy cuốn bách khoa tri thức dày cộp của các cháu mang về toàn chữ li ti như đàn kiến bò, nhìn vào một lúc là hoa mắt chóng mặt, nhức hết cả thái dương. Người già chúng tôi sáng sớm ra đây chủ yếu pha ấm chè mạn, ngồi nhâm nhi chén nước, lật giở mấy trang báo ngày điểm qua tin tức thời sự trong nước, chiều mát thì tụ tập làm dăm ba ván cờ cho khuây khỏa đầu óc. Chứ còn mấy cuốn sách dày cả gang tay để góc kia, nói thật lòng là quanh năm suốt tháng chỉ béo cho gián với mối gặm nhấm thôi."

Một bác cao tuổi khác ngồi ở phía đối diện bàn cờ, tay vẫn mân mê quân pháo gỗ mòn vẹt mép sơn, nghe thấy vậy liền ngẩng lên chen ngang, giọng nói lộ rõ vẻ bực bội xen lẫn bất lực: "Bác nói thật với cháu gái nhé, cái tủ sách mà tụi cháu định quyên góp làm to đẹp, bề thế đến mấy thì người già ở cái bến sông này cũng chẳng mấy ai đụng tới đâu. Giờ chúng tôi cần nhất trần đời là... có đứa nào sáng dạ, nhanh nhẹn mà phải thật kiên nhẫn, ngồi chỉ cho bọn già này cách dùng cái của nợ này này!"

Vừa dứt lời, bác thọc tay vào túi quần bà ba lôi ra một chiếc điện thoại thông minh đời cũ, lớp kính cường lực dán ngoài đã nứt rạn chằng chịt như mạng nhện sau nhiều lần đánh rơi. Bác đưa ngón tay trỏ thô ráp, chai sần và nứt nẻ sau mấy chục năm lao động chân tay ấn mạnh vào màn hình cảm ứng. Bàn phím ảo nhảy loạn xạ, rồi một khung thông báo viền đỏ lòe hiện lên chắn ngang màn hình, báo lỗi mất kết nối máy chủ.

"Đấy, cháu xem hộ bác xem nó ra làm sao! Con gái bác nó cài cho cái ứng dụng bảo hiểm y tế số với tài khoản định danh điện tử mức hai gì đấy, nó bảo từ nay đi khám chữa bệnh định kỳ không cần mang theo cái thẻ giấy ép plastic cũ nữa, cứ chìa cái màn hình này ra là xong. Thế mà đầu tuần trước bác cuốc bộ ra trạm y tế phường, đứng lóng ngóng bấm mãi nó không tài nào hiện lên cái mã vạch để người ta quét. Chữ hiển thị trên cái màn hình này thì bé tí teo, bác vừa bấm vào mục tra cứu hồ sơ thì nó lại văng sang cái trang khác bắt nhập mã OTP gửi qua tin nhắn. Mắt mờ tay run, bác bấm chậm quá hạn ba mươi giây, ấn sai ba lần liên tiếp thế là máy nó khóa tiệt luôn tài khoản. Con cái trong nhà thì đi làm ăn từ sáng sớm tinh mơ đến tối mịt mới về, bước chân về đến cửa là mệt mỏi rã rời, mình mở miệng hỏi han nhờ vả thì chúng nó lại gắt nhặng xị lên, bảo 'sao bố cứ lẩm cẩm, có mấy cái nút bấm mà học mãi không xong'. Già rồi, đầu óc đâu có nhanh nhạy như tụi trẻ các cháu. Cầm cái điện thoại thông minh trên tay mà ngón tay cứ run bần bật, chỉ sợ bấm nhầm vào cái nút lạ nào đấy là nó trừ sạch bách mấy đồng tiền lương hưu còm cõi trong thẻ ngân hàng!"

Nhiên ngồi lắng nghe chăm chú, đôi mắt ánh lên sự thấu cảm sâu sắc. Từng lời giãi bày vụng về, mộc mạc nhưng chất chứa biết bao nỗi hoang mang, sợ hãi rất thật trước làn sóng chuyển đổi số vũ bão của những con người đã đi qua gần trọn cuộc đời lao động được cô ghi chép cẩn thận vào từng trang sổ tay. Đó không phải là những con số phần trăm khô khốc, vô hồn, mà là những lát cắt sinh động đến nhói lòng: về kích thước cỡ chữ mặc định trên giao diện người dùng, về độ trễ khó chịu của hệ thống máy chủ công cộng, về nỗi ám ảnh mang tên mã xác thực hai lớp, và trên hết là cảm giác tủi thân, bất lực của những người già khi thấy mình đang dần trở thành những kẻ đứng bên lề của một xã hội đang vận hành bằng công nghệ số.

Giữa lúc câu chuyện bên bàn cờ đang rôm rả, tiếng xích líp xe đạp kêu lách cách quen thuộc bỗng vang lên từ phía cổng sắt hoa văn của nhà văn hóa. Nguyễn Minh Khang đang gò lưng đẩy chiếc xe đạp mini cà tàng bước qua rãnh thoát nước. Trên lưng cậu là chiếc ba lô dù nặng trịch, hai bên tay lái móc lủng lẳng bốn chai nước khoáng loại một lít rưỡi ướp lạnh mua từ quán tạp hóa đầu cầu, còn kẹp chặt dưới nách là xấp giấy nháp A4 đã qua sử dụng một mặt được cố định ngay ngắn trên một tấm bìa các-tông cứng.

Sau đợt kỷ luật nội bộ hết sức nghiêm khắc hồi cuối học kỳ một do hành vi gian dối tiến độ thi công và tự ý đưa ra những lời hứa hẹn tài trợ vượt quá thẩm quyền của nhóm dự án, Khang đã hoàn toàn lột xác. Không còn bóng dáng của một "điều phối viên trưởng" thích vung tay chém gió, ưa chuộng những thuật ngữ đao to búa lớn hay hào hứng vẽ ra những viễn cảnh dự án hàng chục triệu đồng đầy ảo tưởng, Khang của hiện tại trầm tĩnh, ít nói và cẩn trọng hơn trong từng hành động nhỏ nhất. Cậu tự nguyện nhận vai trò thành viên hỗ trợ lao động thuần túy và làm quan sát viên hiện trường, luôn tuân thủ nghiêm ngặt từng ranh giới công việc đã được tập thể phân công.

Khang cẩn thận dựng chiếc xe đạp ngay ngắn vào góc gốc bàng, kéo vạt áo lau vội những giọt mồ hôi đang túa ra trên trán rồi ôm hai chai nước mát lạnh bước lại gần bàn đá. Cậu cúi người, nhẹ nhàng đặt hai chai nước cùng mấy chiếc cốc nhựa dùng một lần xuống góc bàn của nhóm bác Thành: "Cháu gửi các bác nước khoáng mát ạ, trời chiều hôm nay oi quá, các bác uống cho đỡ khát cổ."

Bác Thành ngẩng đầu lên, nhận ra ngay gương mặt quen thuộc: "À, cậu Khang! Sao rồi cháu, dự án góc đọc sách đợt này tiến hành đến đâu rồi? Thế lần này có mang máy tính xách tay hay màn hình chiếu sang đây để mở lớp dạy mấy lão già này bấm điện thoại thông minh không đấy?"

Nếu là Khang của mấy tháng về trước, cậu học sinh này chắc chắn sẽ lập tức vỗ ngực, hào sảng cam đoan bằng những lời lẽ chắc nịch: "Dạ các bác cứ yên tâm tuyệt đối, ngay tuần sau cháu sẽ cho chở dàn máy chiếu với máy tính bảng sang đây, mở lớp tập huấn kỹ năng số miễn phí liên tục cả tháng cho bà con luôn ạ!" Nhưng vào lúc này, Khang chỉ khẽ mỉm cười nhã nhặn, hai bàn tay đan vào nhau giữ ngay ngắn trước bụng, giọng nói hạ thấp, chân thành và vô cùng chừng mực:

"Dạ thưa bác Thành, thưa các bác, hôm nay bạn Nhiên và bạn Huy sang đây để khảo sát lại nhu cầu thực tế của bà con lối xóm. Cháu chỉ đi theo để hỗ trợ công tác hậu cần và ghi chép nhật ký hiện trường thôi ạ. Những ý kiến đóng góp rất xác đáng của các bác về khó khăn khi sử dụng các phần mềm hành chính công và bảo hiểm xã hội, bạn Nhiên đang ghi chép lại rất tường tận từng chi tiết. Chiều tối nay chúng cháu sẽ mang toàn bộ dữ liệu thực địa này về báo cáo lại với cô giáo cố vấn chuyên môn, đồng thời họp bàn kỹ lưỡng với nhóm phụ trách kỹ thuật để xem xét nguồn lực và khả năng thực tế của nhóm học sinh chúng cháu có thể đáp ứng được đến đâu. Chỉ khi nào có một kế hoạch chi tiết, khả thi và được nhà trường cùng ban đại diện tổ dân phố chính thức phê duyệt, chúng cháu mới dám thông báo rộng rãi để các bác không bị lỡ dở công việc ạ."

Nhiên ngước nhìn Khang, ánh mắt thoáng nét ngạc nhiên trước sự chừng mực đến bất ngờ của cậu bạn cùng lớp, rồi nhanh chóng chuyển thành một ánh nhìn ấm áp, đầy sự ghi nhận. Khang đã thực sự học được cách lùi lại phía sau, không còn cố biến mình thành tâm điểm của sự chú ý, không còn hấp tấp đem những lời hứa hẹn suông ra để đổi lấy sự thiện cảm nhất thời của người đối diện. Cậu lùi lại hai bước, lặng lẽ ngồi xuống mép bậc thềm xi măng râm mát bên hiên, mở cuốn sổ nhật ký công tác bìa cứng ra và nắn nót ghi lại mốc thời gian cùng những gạch đầu dòng ngắn gọn: *15 giờ 40 phút: Ghi nhận 8 ý kiến của nhóm người cao tuổi về rào cản ứng dụng số. Tình trạng chung: thị lực giảm sút, tâm lý lo sợ thao tác nhầm làm mất tiền, thiếu tài liệu hướng dẫn trực quan bằng chữ in lớn.*

Bóng chiều buông dần xuống khúc quanh của bến sông. Khi mặt trời bắt đầu lặn sau những rặng dừa nước rậm rạp phía bờ đối ngạn, nhuộm một vệt hoàng hôn đỏ quạch trải dài trên mặt nước sông An Hòa dập dềnh sóng vỗ, nhóm khảo sát ba người mới thu dọn đồ đạc, dắt xe rời khỏi khoảng sân nhà văn hóa để đạp xe quay trở lại trường.

***

Tám giờ tối cùng ngày, tại phòng tự học chung của Thư viện Cánh Buồm.

Ngọn đèn trần tỏa ánh sáng trắng dịu mắt xuống mặt bàn lớn ghép bằng gỗ ép công nghiệp. Không gian tĩnh lặng, chỉ có tiếng quạt thông gió chạy rì rầm trên vách tường và tiếng gõ phím lách tách dứt khoát của Trần Gia Huy. Huy cắm sợi cáp chuyển đổi nối máy tính bảng vào chiếc màn hình phụ hai mươi mốt inch đặt giữa bàn, mở sẵn một bảng tính Google Sheets với những cột dữ liệu, hàm tính toán và biểu đồ phân bổ đã được phân chia ranh giới vô cùng tinh tươm. Ở phía đối diện, Nhiên cẩn thận trải xấp giấy ghi chép thực địa viết tay bằng mực đen, những dòng chữ nắn nót, chi chít ghi chú bên lề lưu lại từng câu nói, từng cảm xúc của những cư dân nơi xóm bến sông nghèo.

"Chúng ta bắt đầu bằng việc đối chiếu khối dữ liệu định lượng trước," Huy nói, tay xoay nhẹ chân đế màn hình phụ về phía Nhiên và Khang để mọi người cùng tiện theo dõi. "Tổng dung lượng mẫu khảo sát chiều nay thu về là bốn mươi hai người. Trong đó, nhóm phụ huynh và học sinh thiếu nhi chiếm tỷ trọng bốn mươi phần trăm, nhóm người cao tuổi và hưu trí chiếm sáu mươi phần trăm còn lại. Đối với biến số độc lập mang tên 'nhu cầu đọc sách giấy chuyên khảo và bách khoa toàn thư': tỷ lệ phụ huynh lựa chọn mức độ 'rất cần' chỉ đạt vỏn vẹn tám phẩy ba phần trăm. Phần lớn phụ huynh được hỏi đều chia sẻ rằng họ chỉ có nhu cầu tìm kiếm truyện tranh đạo đức, truyện tranh tương tác và một số đầu sách kỹ năng mềm ngắn gọn cho lứa tuổi tiểu học. Đáng chú ý nhất là ở nhóm người cao tuổi, tỷ lệ người có nhu cầu đọc sách chuyên khảo thực tế bằng đúng con số không."

Huy dừng lại một nhịp, đưa đầu bút cảm ứng gõ nhẹ từng tiếng dứt khoát lên mặt bàn gỗ: "Các con số thống kê này chỉ ra một sự thật rõ ràng: toàn bộ giả định thiết kế ban đầu của chúng ta về việc đóng bốn hệ kệ sách ba tầng bằng gỗ pallet kết hợp khung sắt V2.0 chạy dọc theo toàn bộ bức tường phía đông của nhà văn hóa là hoàn toàn sai lầm. Nếu tiếp tục cố chấp thi công đủ bốn hệ kệ lớn như kế hoạch cũ, chúng ta sẽ lãng phí ít nhất sáu mươi phần trăm dung tích lưu trữ thực tế, đồng thời lại vô tình tạo ra những góc chết tù đọng, hút ẩm mốc y hệt như vết xe đổ của nguyên mẫu phiên bản một hồi năm ngoái."

Nhiên lật giở từng trang trong cuốn sổ tay bọc vải thô của mình, đặt song song các trang nhật ký phỏng vấn ngay bên cạnh những cột số liệu của Huy: "Những dữ liệu định tính mà tớ ghi nhận được củng cố hoàn toàn chính xác cho kết luận của cậu. Các bác hưu trí bên bàn cờ nói thẳng thừng rằng chữ in trong các cuốn sách dày quá nhỏ, hệ thống chiếu sáng ở góc đọc không đủ tiêu chuẩn, và căn bệnh thoái hóa khớp cùng chứng đau lưng khiến người già không thể ngồi im trên ghế gỗ quá mười lăm phút. Nhưng điều quan trọng hơn nằm ở mặt bên kia của vấn đề, điều mà những ô tích chọn trắc nghiệm không thể hiện hết được: Trong tổng số ba mươi người cao tuổi mà tớ trò chuyện sâu suốt hai buổi chiều qua, có tới hai mươi hai người – tương đương hơn bảy mươi ba phần trăm – bày tỏ một nỗi sợ hãi, bất lực và lo lắng tột cùng trước việc sử dụng chiếc điện thoại thông minh."

Nhiên dùng đầu ngón tay chỉ vào từng gạch đầu dòng chi tiết được ghi chép cẩn thận: "Họ không hề có nhu cầu đối với một kệ sách đồ sộ hay những cuốn sách kinh điển trang trọng. Nhu cầu bức thiết hằng ngày của họ là tra cứu hồ sơ thẻ bảo hiểm y tế điện tử, nộp tiền điện nước trực tuyến để không phải cuốc bộ giữa trời trưa nắng gắt ra tận bưu điện trung tâm, và thực hiện thủ tục định danh số mức hai để không bị gián đoạn khoản tiền lương hưu hằng tháng. Rào cản lớn nhất của họ tập trung ở ba điểm cốt tử: Thứ nhất, giao diện các ứng dụng dịch vụ công liên tục cập nhật và thay đổi vị trí nút bấm, trong khi cỡ chữ mặc định thì quá bé so với mắt người già. Thứ hai, tâm lý sợ hãi bị lừa đảo qua không gian mạng; họ sợ chỉ cần chạm nhầm vào một đường link hay ấn nhầm một nút xác nhận là toàn bộ tiền tích cóp trong tài khoản sẽ bốc hơi. Thứ ba, con cháu trong gia đình không có đủ thời gian và sự kiên nhẫn để ngồi chỉ dẫn từng thao tác nhỏ. Các bác cần một người ngồi ngay bên cạnh, cầm tay chỉ việc, hướng dẫn từng thao tác với tốc độ thật chậm rãi; và đặc biệt, họ cần một cuốn tài liệu hướng dẫn in trên giấy thật lớn, có ảnh chụp màn hình minh họa từng bước để mỗi khi quên có thể tự lật ra xem lại."

Huy ngồi lặng đi một lúc lâu trước những trang ghi chép dày đặc của Nhiên. Cậu ngước mắt nhìn lại bảng tính điện tử trên màn hình phụ. Trong cấu trúc bảng hỏi của cậu chiều nay, cột "nhu cầu tiếp cận dịch vụ số" chỉ được cậu xếp vào nhóm câu hỏi phụ ngoài lề với thang đo năm mức độ đơn giản, và điểm số trung bình hiển thị chỉ là 3.8 – một con số thống kê trông có vẻ mờ nhạt và hoàn toàn không mang nhiều trọng lượng nếu không được soi chiếu qua những câu chuyện người thật việc thật mà Nhiên vừa thuật lại. Bằng tư duy số học thuần túy, cậu đã đo lường được tần suất ghé thăm, nhưng chính sự kiên nhẫn lắng nghe của Nhiên mới bóc tách được bản chất của nguyên nhân nằm sâu bên dưới những tần suất ấy.

"Nếu chiều nay tớ chỉ khăng khăng dựa vào kết quả từ ba mươi tờ phiếu trắc nghiệm chuẩn hóa," Huy chậm rãi mở lời, giọng nói không giấu nổi sự khâm phục chân thành, "tớ sẽ chỉ đưa ra một kết luận vô thưởng vô phạt là 'cắt giảm một nửa số lượng kệ gỗ' rồi đóng tập báo cáo lại. Tớ đã hoàn toàn mù tịt trước một thực tế hiển nhiên rằng nhu cầu văn hóa cốt lõi của người dân ở Bến Sông đã dịch chuyển căn bản từ việc 'đọc sách thụ động' sang 'tiếp cận tri thức số chủ động'. Phương pháp phỏng vấn sâu và sự đồng cảm của cậu đã chạm đúng vào mạch ngầm thực tế, vượt trội hơn hẳn cách tiếp cận số học thuần túy của tớ."

Nhiên khẽ mỉm cười, lắc đầu phản hồi: "Không hẳn thế đâu Huy. Nếu không có bộ số liệu định lượng chuẩn xác và bài bản của cậu về cơ cấu mẫu, về tỷ lệ phân bổ độ tuổi và tần suất sinh hoạt, thì toàn bộ những mẩu chuyện tớ ghi lại chiều nay cũng chỉ dừng lại ở mức độ cảm tính cá nhân. Khi ra bảo vệ trước Hội đồng Học sinh và cô Thu Hà, chúng ta sẽ rất khó thuyết phục mọi người phê duyệt việc chuyển hướng mục tiêu nếu không có những con số biết nói làm điểm tựa vững chắc. Cả hai phương pháp này phải tựa vào nhau thì bức tranh thực tế mới trọn vẹn được."

Khang ngồi ở góc bàn bên cạnh, nãy giờ vẫn cặm cụi ghi chép đầy đủ nội dung thảo luận vào biên bản cuộc họp, lúc này mới ngẩng lên, khẽ cất lời hỏi với giọng điệu hết sức thận trọng: "Vậy... còn phần mộc và cơ khí ở ô số ba của Lâm và Nam thì sao? Bản vẽ V2.0 của hai bạn ấy đã hoàn thiện chi tiết đến từng mối hàn và chuẩn bị đưa vào công đoạn cắt sắt rồi."

Huy lập tức kéo tập bản vẽ cơ khí khổ A3 đặt trên mép bàn lại gần, đôi mắt sáng lên vẻ dứt khoát của một người luôn sẵn sàng hành động dựa trên những dữ liệu thực tế đáng tin cậy: "Chúng ta buộc phải tinh giản quy mô cơ khí ngay từ tối nay, không thể chần chừ. Thay vì thi công bốn hệ kệ sách cồng kềnh ngốn đứt bốn trăm nghìn đồng tiền vốn mồi ban đầu và vét sạch toàn bộ hạn mức tín dụng giấy tại tiệm photocopy Mực Xanh, chúng ta sẽ đề xuất tổ cơ khí rút gọn quy mô lại: chỉ đóng duy nhất một kệ sách module hai tầng nhỏ gọn, tập trung xử lý mối hàn thật kín và sơn chống gỉ thật chuẩn để chứa truyện thiếu nhi cùng các tờ báo in thời sự hằng ngày."

Cậu ngẩng lên, nhìn thẳng vào mắt Nhiên để tìm kiếm sự đồng thuận: "Toàn bộ nguồn lực vật tư dôi dư từ khung sắt, cùng với hạn mức quy đổi giấy vụn mà nhóm Một Phần Trăm đã vất vả ký kết thỏa thuận với chú Phúc ve chai, sẽ được lập tức chuyển hướng sang hai hạng mục hoàn toàn mới. Thứ nhất: thiết kế, biên tập và in ấn 'Cẩm nang Hướng dẫn Dịch vụ Công và Kỹ năng Số Dành Cho Người Cao Tuổi'. Toàn bộ tập cẩm nang này phải được in trên khổ giấy lớn A4, độ tương phản cao với nền trắng chữ đen cỡ mười tám trở lên, từng thao tác kỹ thuật đều phải có ảnh chụp màn hình thực tế kèm mũi tên chỉ dẫn màu đỏ thật trực quan, bên ngoài bọc màng nhựa mỏng chống ẩm. Thứ hai: phối hợp với bác Thành tổ chức các buổi hướng dẫn trực tiếp theo hình thức 'một kèm một' vào mỗi sáng thứ Bảy và Chủ nhật tại chính khoảng sân Nhà Văn hóa Bến Sông."

Nụ cười rạng rỡ bừng sáng trên gương mặt An Nhiên: "Ý tưởng đó quá tuyệt vời, Huy à. Đối với người cao tuổi, việc học kỹ năng công nghệ mới đòi hỏi sự lặp đi lặp lại rất nhiều lần. Cuốn cẩm nang in bằng giấy sẽ đóng vai trò như một vật bảo chứng trực quan, một điểm tựa thân thuộc để các bác có thể mang về nhà lật xem từng trang, tự ôn lại các bước sau khi đã được chúng ta hướng dẫn trực tiếp trên màn hình. Đó chính là sự kết hợp hài hòa nhất giữa phương tiện giấy truyền thống và mục tiêu chuyển đổi số."

Huy mỉm cười, mở lại cửa sổ bảng tính Google Sheets trên máy tính bảng rồi đặt hai bàn tay lên bàn phím cơ. Không một chút do dự hay tiếc nuối những tính toán cơ học cũ kỹ, cậu rê chuột, chọn trọn vẹn ô dữ liệu ghi "Dự toán đóng 4 kệ sách lớn – Chi phí ước tính 900.000 đồng" – dòng số liệu từng là giả định kiểm toán cứng nhắc mà cậu bảo vệ suốt nhiều tuần qua.

Huy chủ động gạch bỏ một hàng số liệu giả định trong bảng tính của mình, thay bằng ghi chú thực tế từ lời của một bác tổ trưởng dân phố: *"Cư dân cần người hướng dẫn ứng dụng số hơn là kệ gỗ; quy mô mộc giảm còn 01 module, dồn kinh phí in 50 cuốn cẩm nang chữ lớn."*