Gánh xôi sớm và cô thủ thư

Tiếng chổi tre quét lá khô xào xạc nơi đầu ngõ hòa cùng tiếng rao trầm bổng, quen thuộc của bà Năm Sương khi bóng tối của con kiệt An Cựu còn chưa kịp tan biến.

Gió bấc cuối đông ràn rạt luồn qua khe liếp cửa chái bếp, mang theo hơi ẩm nằng nặng của dòng nước sông An Cựu cận kề. Mới bốn giờ sáng, vòm trời Huế vẫn trĩu nặng một màu chàm đen đặc quánh như thể màn đêm chẳng bao giờ chịu nhường lối cho rạng đông. My quấn chặt chiếc khăn len xám quanh cổ, kéo sụp chiếc mũ len trùm kín hai vành tai rồi khẽ khàng khép cánh cổng gỗ có giàn thiên lý già đang rủ từng chùm sương lạnh. Cô bước nhanh ra đầu kiệt, gót giày vải chạm trên nền đá dăm lạo xạo.

Dưới ánh đèn đường vàng vọt hắt qua tán bàng trụi lá khẳng khiu, sạp xôi của bà Năm Sương đã đỏ lửa từ bao giờ. Một chiếc bếp lò dã chiến nung bằng đất sét đượm than hoa tỏa ra vầng sáng màu cam ấm áp, bóng bà Năm đổ dài trên bức tường gạch rêu phong của ngôi nhà đối diện. Đôi bàn tay gầy guộc, nổi rõ những đường gân xanh của bà thoăn thoắt gắp từng thanh củi đước khô xếp vào miệng lò, tàn lửa bay lấp lánh như bầy đom đóm trong đêm đông buốt giá.

"Răng bữa ni thức sớm dữ rứa con?" Bà Năm ngẩng đầu lên, nheo mắt cười khi thấy bóng dáng My bước tới mép hiên sạp. Hơi thở bà phả ra một làn khói mỏng manh, tan nhanh vào ngọn gió lạnh cắt da. "Nghe cu Thiện hắn nói mi tính làm món xôi đậu xanh trong sổ của mệ Lành phải không? Đồ xôi đãi bạn đọc sách hay tính đem đi mô?"

"Dạ, con làm món thứ mười một trong sổ của bà nội," My kéo chiếc ghế đẩu gỗ thấp ngồi ghé xuống cạnh bệ than ấm, xoa hai bàn tay buốt cóng vào nhau, đón lấy luồng nhiệt thơm nồng mùi củi lửa. "Bà nội con ghi món ni dành riêng cho cô Châu ở thư viện phường. Nhưng con nấu xôi ở nhà bao bận đều hỏng cả. Toàn bị hai tật: hoặc là khô mặt sượng hạt, hoặc là nhão nhoét dính bết như cháo đặc. Con sang xin bà chỉ cho con kỹ thuật đồ xôi hai lửa như bà vẫn làm mỗi sớm."

Bà Năm Sương bật cười giòn tan. Tiếng cười sảng khoái, đôn hậu xua tan sự tịch mịch, u uẩn của con hẻm nhỏ lúc rạng đông. Bà với tay kéo chiếc thau nhôm lớn chứa đầy nếp cái hoa vàng đã được ngâm nước suối trong vắt từ chiều hôm trước ra đặt ngay ngắn trước mặt My.

"Đồ xôi đậu xanh tưởng dễ mà khó bậc nhất trần đời đó con gái," bà Năm vỗ vỗ vào vành thau nhôm, phát ra tiếng kêu boong boong trầm đục. "Người ngoài nhìn vô cứ ngỡ trút nếp vô chõ rồi nhóm lửa hầm hơi là xong, chớ mô có biết hạt nếp xứ mình nó đỏng đảnh như gái cấm cung. Nếp ni là nếp cái hoa vàng hạt tròn mẩy, ngâm vừa đủ tám tiếng đồng hồ trong nước lạnh cho ngậm no hơi ẩm. Ngâm thiếu một khắc thì hạt đanh, ngâm thừa một canh thì chua bột. Bước đầu tiên là vo gạo, mi thọc hai tay vô làm thử coi bà coi tay nghề tới mô rồi."

My xắn cao hai ống tay áo len, hít một hơi sâu rồi nhúng bàn tay vào thau nước lạnh buốt. Cảm giác buốt giá xuyên qua da thịt khiến cô khẽ rùng mình. Theo thói quen nhanh ẩu, gấp gáp của những năm tháng sống vội vã nơi công sở máy lạnh, cô toan bóp mạnh nắm nếp để chà xát cho mau sạch cám. Nhưng những ngón tay cô vừa siết lại thì bà Năm đã lấy đầu chiếc đũa bếp bằng tre già gõ nhẹ lên mu bàn tay cô.

"Ấy! Chớ có bóp nghiến bóp nghiến như rứa! Mi làm rứa là gãy hết mày gạo, nát vụn hạt nếp trần đời rồi! Nếp ngâm no nước rồi giòn lắm, vỡ hạt là khi đồ lên nhựa nếp ứa ra làm bết dính cả chõ, xôi mất đi cái dáng hạt ngọc." Bà Năm khẽ cúi người, nhúng bàn tay gầy guộc đầy vết chai sạn vào thau nước làm mẫu. Những ngón tay bà mở rộng, khẽ luồn sâu xuống đáy thau rồi xoay tròn thật êm ả theo một chiều duy nhất. Từng hạt nếp tròn căng va chạm nhẹ nhàng vào nhau dưới làn nước trong leo lẻo, phát ra âm thanh lào xào êm tai như tiếng cát mịn trôi dưới lòng suối cạn. "Nhìn bà nè. Đôi bàn tay chỉ việc lùa nhẹ, đãi thật khéo cho trôi hết lớp cám chua đọng lại sau đêm ngâm. Vo ba lần nước trong, rồi đổ ra rổ tre cho ráo kiệt nước. Phải ráo thiệt ráo, hạt nếp se mặt lại thì mới ăn mỡ, ăn hơi."

My chăm chú nhìn từng chuyển động nhịp nhàng, thuần thục của bà Năm rồi tự tay làm lại. Cô thả lỏng khớp cổ tay, không còn dùng sức ghì siết mà nhẹ nhàng luồn mười đầu ngón tay nâng niu từng vốc nếp cái hoa vàng. Dưới sự kiên nhẫn chỉ bảo của người thợ xôi già, thau nếp được đãi sạch bong, từng hạt đều đặn tăm tắp, trắng nõn nà và vẹn nguyên không một vết nứt vỡ.

Trong lúc đợi nếp ráo kiệt nước trên chiếc rổ tre kê cao trên miệng chậu, bà Năm dỡ vung một chiếc nồi đồng nhỏ đang đặt trên góc lò than hồng. Bên trong là đậu xanh tiêu lòng vàng đã cà sạch vỏ, được ngâm nở và hấp chín tới từ lúc ba giờ sáng. Những hạt đậu vàng tươi tắn, bở bung như những cánh hoa tí hon, tỏa ra mùi thơm bùi ngọt nguyên sơ của hạt mầm đồng nội.

"Đậu xanh ni, mệ Lành mi ngày xưa kỹ tính số một," bà Năm nheo mắt nhìn vào lòng nồi đồng, giọng chùng xuống đầy vẻ hoài niệm. "Mệ lựa từng hạt đậu tiêu giống cũ, hạt nhỏ xíu mà ruột vàng ruộm, thơm lựng, không thèm dùng loại đậu hạt to xốp vỏ trôi nổi ngoài chợ. Đậu hấp chín rồi, lấy một nửa đem giã nhuyễn lúc còn nóng hổi trong cối đá, hòa với chút xíu muối hạt Thuận An và vài muỗng nước luộc gà béo ngậy để làm nước cốt đậu xanh rưới mặt. Còn một nửa để nguyên hạt, đợi nếp ráo thì trộn đều tay vào."

Bà Năm trao cho My chiếc chày gỗ nhỏ để cô tự tay giã phần đậu xanh nóng hổi. Tiếng chày nện đều đặn xuống lòng cối sành, đậu xanh tơi xốp nhanh chóng quyện lại thành một khối mịn màng như bột hoàng tinh. My hòa thêm chút nước luộc gà vàng óng mà bà Năm đã chuẩn bị sẵn, cùng vài hạt muối trắng giã nhỏ. Thứ hỗn hợp ấy sánh lại, màu vàng mỡ gà, thơm nức mùi bùi béo tự nhiên.

Sau đó, bà Năm chỉ cho My cách dùng hai bàn tay xốc nhẹ thau nếp cùng nửa phần đậu xanh hạt nguyên còn lại. Từng hạt đậu vàng ruộm chen lẫn giữa những hạt nếp trắng muốt như những đốm nắng sớm len lỏi qua từng đám mây mỏng. Bà hướng dẫn cô bắc chiếc chõ gang đúc dày dặn lên bếp lửa. Nước bên dưới đáy nồi đã sôi sùng sục, phả từng luồng hơi nóng rẫy qua các lỗ thông hơi hình hoa thị dưới đáy chõ.

"Lửa một bắt đầu từ đây," bà Năm nghiêm giọng dặn dò, ánh mắt bà rực lên trong ánh lửa bập bùng. "Trút nếp vào chõ không được nén chặt, phải bốc từng vốc thả nhẹ từ ngoài mép chõ vào trong, chừa một khoảng trống thông hơi ngay chính giữa chõ như miệng giếng để hơi nước bốc lên đều khắp. Đậy kín vung bằng tấm vải ẩm, đồ đúng hai mươi lăm phút."

My đứng bên lò than, chăm chú nhìn từng làn khói trắng bắt đầu len qua mép nắp vung nhôm sáng bóng. Hơi ấm từ chõ xôi bốc lên mang theo hương nếp thơm ngọt dịu dàng, xua đi cái buốt giá của sương sớm đang đọng từng giọt trên cành bàng đầu kiệt. Tiếng nước sôi lục bục bên dưới đáy chõ như nhịp đập bền bỉ của đời sống xóm nhỏ khi thành phố vẫn còn đang chìm trong giấc ngủ say.

Khi đồng hồ trên cổ tay My chỉ đúng bốn giờ ba mươi lăm phút, bà Năm gật đầu: "Được rồi con, dỡ xôi lượt đầu ra!"

Chiếc vung nhôm vừa mở, một luồng hơi nóng nghi ngút bốc lên mù mịt, thơm lừng khắp gian chái sạp. My nhanh tay lót chiếc khăn sạch, cẩn thận bưng chõ xôi trút toàn bộ ra chiếc mẹt tre rộng đã được lau sạch bóng. Hạt nếp lúc này mới chín tới tầm sáu mươi phần trăm, hơi ngả màu trong suốt như hổ phách non, nhưng bên trong lõi vẫn còn giữ lại một chút nhân đanh nhẹ.

Bà Năm trao cho My chiếc đũa cả bằng tre già và bát sứ đựng hỗn hợp mỡ gà thắng vàng ươm quyện cùng nước cốt đậu xanh sền sệt đánh nhuyễn ban nãy.

"Rưới đều tay lên! Đây chính là cái tinh túy của xôi hai lửa mà mệ Lành mi viết trong sổ đó," bà Năm giục. "Rưới chút mỡ gà để hạt nếp ngậm béo ngậm bóng, rưới nước cốt đậu xanh để vị ngọt bùi thấm sâu tận ruột hạt gạo. Dùng đũa cả xới tơi ra, tãi thật mỏng trên mặt mẹt cho xôi nguội bớt và bay bớt hơi nước thừa. Khi hạt nếp nguội se lại, nó sẽ tự động hút ngược mỡ gà và tinh chất đậu xanh vào trong lòng nó. Chờ mười lăm phút rồi mới đồ lại lượt hai."

My nhẹ nhàng đảo đôi đũa cả, rưới từng muỗng mỡ gà óng ả sóng sánh. Hạt nếp gặp mỡ gà và nước cốt đậu xanh liền trở nên căng mọng, lớp vỏ bóng bẩy phản chiếu ánh đèn vàng lấp lánh như những hạt ngọc trời rơi xuống trần gian. Mùi mỡ gà thơm ngậy quyện với mùi đậu xanh béo bùi và hương nếp non tạo nên một phong vị mộc mạc mà quyến rũ đến nao lòng.

Sau khi mẻ xôi trên mẹt tre đã hạ nhiệt và se mặt, My cẩn thận trút ngược toàn bộ trở lại vào chõ gang. Lò than được tiếp thêm một thanh than đước đỏ rực không khói, tiếng than nổ lách tách khe khẽ.

"Lửa hai này đồ thêm hai mươi phút nữa thôi con," bà Năm vỗ vai My, ánh mắt đầy vẻ hài lòng trước sự tỉ mỉ của cô gái trẻ. "Lửa hai là để hạt nếp chín thấu tới tận tâm can, dẻo quánh nhưng tuyệt đối không nát hạt. Xôi đồ hai lửa để từ sáng tới tối mịt giữa trời đông xứ Huế ni vẫn dẻo mềm như mới dỡ khỏi chõ, không bao giờ bị lại gạo hay cứng mặt."

Đúng như lời bà Năm nói, khi chõ xôi thứ hai tỏa khói nghi ngút thơm lừng, gian kiệt An Cựu dường như bừng sáng bởi thứ hương vị ấm áp diệu kỳ. My mở nắp chõ, dùng đũa khẽ xới một góc nhỏ. Hạt nếp lúc này đã đạt tới độ hoàn hảo tuyệt đối: bóng bẩy, căng tròn không tì vết, dẻo quánh dính kết vào nhau thành từng mảng nhưng khi chạm nhẹ lại rời ra mềm mại, quyện lẫn với những hạt đậu xanh bở tơi vàng óng. Vị bùi của đậu, vị béo thanh của mỡ gà và vị ngọt đậm đà của nếp cái hoa vàng hòa quyện thành một tổng thể hài hòa, thơm ngát khắp một vùng không gian sớm.

Bà Năm Sương lôi từ góc sọt ra một bó lá chuối tươi tiêu chuẩn đã được rửa sạch và hơ nhanh qua ngọn lửa than ấm cho mềm dai, không bị rách mép.

"Lá chuối ni bà hái từ vườn nhà mệ Lành chiều hôm qua đó, lau sạch bằng nước ấm rồi. Giờ mi gói đi, gói cho khéo kẻo phụ công hạt gạo."

My cúi đầu cảm ơn bà Năm, đón lấy từng tấm lá chuối xanh mướt mát. Cô đặt hai lớp lá đan chéo nhau, dùng chiếc muôi gỗ đơm từng phần xôi nóng hổi đặt vào giữa tâm lá. Khói nghi ngút bốc lên làm mềm ấm cả những ngón tay cô. Bên cạnh, chiếc âu sành đựng hành phi giòn rụm màu vàng hổ phách do chính tay My tự phi bằng dầu phụng nguyên chất từ tối qua tỏa ra mùi thơm giòn giã. Cô rắc một nhúm hành phi lên chóp xôi, lớp hành vàng óng lách tách tựa như những chiếc vảy vàng nằm êm ái trên nền xôi trắng ngà điểm đậu xanh.

Đôi bàn tay My gập mép lá chuối lại thật vuông vức, kín kẽ bốn góc để giữ trọn hơi nóng bên trong, rồi dùng một cọng rơm nếp dẻo buộc ngang lưng gói xôi. Gói xôi nằm gọn trong lòng bàn tay, ấm sực và tỏa ra mùi thơm ngai ngái dịu ngọt của lá chuối tươi quyện cùng tinh bột chín tới. My trân trọng đặt gói xôi vào chiếc giỏ mây lót khăn bông ấm, lễ phép gửi tiền nguyên liệu cho bà Năm nhưng bà gạt phắt đi, chỉ cười bảo xem như bà góp chút công sức cho bữa xôi tri ân của mệ Lành.

***

Sáu giờ ba mươi sáng, bầu trời An Cựu bắt đầu hé rạng những vệt sáng lờ mờ qua màn sương mù dày đặc. Những giọt sương sớm đọng trĩu trịt trên những tàu lá chuối ven đường và rơi lộp độp xuống mặt đường đá dăm. My dắt chiếc xe đạp phượng hoàng cũ từ cổng nhà rường ra kiệt, chiếc giỏ mây chở gói xôi ấm được bọc kỹ càng bằng chiếc khăn dạ kẻ ca-rô.

Không khí buổi sớm lạnh buốt thấu xương. Gió từ ngã ba sông thổi thốc vào mặt mang theo cái lạnh cắt da, nhưng lồng ngực My lại ấm áp lạ thường. Cô đạp xe chầm chậm qua con đường dọc bờ sông An Cựu, nơi dòng nước phẳng lặng màu xanh lục bảo đang lững lờ trôi dưới gầm cầu Kho Rèn. Thành phố thức dậy trong sự tĩnh lặng đặc trưng của xứ thần kinh: một vài chiếc thuyền chài khẽ khua mái chèo ven bãi bồi, tiếng chuông chùa xa xa vọng lại từng hồi thanh thoát, và những làn khói bếp mỏng manh len lỏi bay lên từ những mái nhà ngói rêu phong.

Thư viện phường An Cựu nằm khiêm nhường ở một góc ngã ba rợp bóng cây long não cổ thụ. Đó là một ngôi nhà hai tầng xây từ thời Pháp thuộc với lớp vôi vàng đã bong tróc từng mảng lớn để lộ những viên gạch đỏ sẫm, khung cửa sổ bằng gỗ sơn xanh đã ngả màu xám bạc theo năm tháng. Sương sớm đọng thành những hạt nước li ti mờ đục trên khung cửa kính cũ kỹ, làm mờ đi những dãy kệ sách bằng gỗ tếch cao ngất ngưởng bên trong.

My dựng xe đạp bên gốc cây long não, ôm chiếc giỏ mây bước lên những bậc thềm đá mòn vẹt. Cánh cửa gỗ lim dày cộp khẽ hé mở phát ra tiếng cọt kẹt trầm đục. Phía sau quầy thủ thư bằng gỗ thông mộc mạc, một người phụ nữ trạc bốn mươi tuổi, mặc chiếc áo len cổ lọ màu nâu đất và khoác ngoài chiếc áo khoác len mỏng màu xám tro, đang cặm cụi dùng chổi lông gà phủi bụi trên những chồng tài liệu lưu trữ. Đó chính là Hồ Minh Châu. Cô có gương mặt thanh tú, đôi mắt sáng thông tuệ ẩn sau cặp kính gọng kim loại tròn, toát lên vẻ điềm đạm, kín đáo của một người đã dành cả nửa đời mình sống giữa những trang sách cổ và sự tĩnh lặng của ký ức.

"Dạ, cháu chào cô Châu ạ," My khẽ cất tiếng, ngập ngừng đứng trước bậu cửa.

Minh Châu giật mình ngẩng đầu lên, ánh mắt thoáng chút ngạc nhiên rồi nhanh chóng chuyển thành sự dịu dàng khi nhận ra My: "Ủa, My đó hả con? Sao sớm sủa rứa ni đã tới thư viện rồi? Bữa ni trời lạnh dữ lắm đó."

My bước lại gần quầy gỗ, cẩn thận mở lớp khăn dạ trong giỏ mây, nâng gói xôi bọc lá chuối vẫn còn bốc hơi ấm sực trao tận tay cô thủ thư: "Dạ, sáng nay cháu sang gánh xôi đầu kiệt học bà Năm Sương đồ xôi đậu xanh hai lửa. Cháu nấu xong là đạp xe mang sang đây liền cho cô. Trong cuốn sổ tay di nguyện của bà nội cháu... trang thứ mười một có ghi tên cô và món xôi này ạ."

Đôi bàn tay Minh Châu khẽ run lên khi chạm vào gói xôi ấm nóng. Lớp lá chuối tươi bóng bẩy và sợi rơm nếp mộc mạc dường như đã đánh thức một ký ức sâu kín nào đó trong lòng cô. Cô nhìn gói xôi trân trân hồi lâu, đôi mắt sau làn kính chớp chớp, rồi khẽ ngẩng lên nhìn My, giọng nghẹn lại: "Xôi đậu xanh hai lửa... của mệ Lành..."

"Dạ, bà nội dặn phải đồ hai lửa thì hạt nếp mới dẻo thơm trọn vẹn được ạ," My khẽ nói, lòng dâng lên một nỗi xúc động khó tả khi thấy ánh mắt rưng rưng của người phụ nữ đối diện.

Minh Châu kéo chiếc ghế gỗ mời My ngồi xuống cạnh bàn làm việc. Trên mặt bàn phủ đầy những tập phiếu mượn sách ố vàng và vài cuốn địa chí Thừa Thiên Huế bìa da đã sờn gáy. Cô cẩn thận đặt gói xôi lên một chiếc đĩa sứ nhỏ, nhẹ nhàng tháo sợi rơm nếp rồi mở từng lớp lá chuối ra.

Làn khói nóng hổi thơm phức ùa ra, mang theo hương vị ngạt ngào của nếp cái hoa vàng, vị bùi ngọt của đậu xanh giã nhuyễn và vị béo ngậy của hành phi giòn tan. Minh Châu hít một hơi thật sâu, nhắm nghiền mắt lại như muốn nuốt trọn thứ hương thơm thân thuộc đã vắng bóng suốt bao năm tháng. Bàn tay cô run run bốc một nhúm xôi nhỏ đưa vào miệng.

Hạt nếp mềm mướt, dẻo quánh nhưng tơi xốp, tan nhẹ trên đầu lưỡi cùng vị ngọt bùi sâu lắng. Một giọt nước mắt lăn dài trên gò má gầy guộc của cô thủ thư, rơi khẽ xuống mặt bàn gỗ.

"Đúng vị ni rồi... Không sai một chút mô cả," Minh Châu thì thào, giọng rung lên nghẹn ngào. "Hơn hai mươi năm rồi, cô mới lại được nếm lại đúng cái vị xôi đậu xanh ấm áp ni của mệ Lành."

My ngồi lặng yên, hai bàn tay đan vào nhau trên đùi, kiên nhẫn chờ đợi. Cô biết, đằng sau mỗi món ăn trong cuốn sổ của bà nội luôn là một mảnh ghép cuộc đời chưa từng được kể thành lời.

Minh Châu lau vội giọt nước mắt nơi khóe mi, nhìn My với ánh mắt chan chứa tình cảm: "Con biết không My, hai mươi lăm năm trước, khi cô vừa tốt nghiệp đại học ngành lưu trữ rồi xin về làm hợp đồng ở cái thư viện nhỏ ni, hoàn cảnh cô ngặt nghèo tới mức không tưởng tượng nổi. Ba cô mất sớm trong một tai nạn đường sông, mẹ cô đau ốm liệt giường ở mãi tuốt Hương Trà. Lương nhân viên trực thư viện ba cọc ba đồng, tháng nào cũng trễ hẹn. Có những mùa đông đói rách cùng cực, trong túi cô không còn nổi một ngàn đồng để mua củ khoai lang luộc lót dạ qua ngày."

Cô khẽ chạm những ngón tay gầy guộc lên lớp lá chuối xanh: "Hồi đó, cô vừa trực thư viện vừa tranh thủ ôn thi cao học vào ban đêm, đói lả người, dạ dày đau thắt từng cơn tới mức nhiều hôm cô gục xuống mặt bàn ni mà khóc vì bất lực. Cô xấu hổ, mặc cảm với cái nghèo nên chẳng dám mở miệng nhờ vả ai trong xóm kiệt. Rồi một buổi sáng mùa đông mưa phùn gió bấc buốt giá y như bữa ni, khi cô run rẩy mở cánh cửa gỗ thư viện để bắt đầu ca trực, cô nhìn thấy trên bậc thềm đá rêu phong có một gói xôi bọc lá chuối ấm sực, buộc bằng cọng rơm nếp cẩn thận, bên ngoài lót thêm một lớp giấy báo sạch để giữ nhiệt."

"Là của bà nội cháu để lại ạ?" My khẽ hỏi, lồng ngực thắt lại trước hình ảnh người bà quá cố.

"Phải, chính là mệ Lành," Minh Châu mỉm cười qua làn nước mắt, nụ cười rạng rỡ mà xót xa. "Ngày hôm sau, rồi ngày hôm sau nữa, ròng rã suốt ba năm trời cô làm việc và ôn thi ở đây, cứ đúng sáu giờ sáng là trên bậc thềm đá kia lại có một gói xôi đậu xanh nóng hổi. Mệ Lành chưa bao giờ gõ cửa, chưa bao giờ đứng đợi cô bước ra để nhận một lời cảm ơn, và tuyệt đối không bao giờ kể cho bất kỳ ai trong con kiệt An Cựu biết chuyện đó. Mệ biết tỏng cô bé sinh viên nghèo là cô có cái lòng tự trọng mong manh và dễ tổn thương của một kẻ cơ hàn. Nếu mệ mang vào tận tay, cô sẽ ngượng ngùng, sẽ cảm thấy mình đang nhận của bố thí mà mang nợ, rồi có khi lại tìm cách trốn tránh. Mệ lặng lẽ để gói xôi trước bậc thềm như một sự hiển nhiên của đất trời, như giọt sương sớm đọng trên lá cỏ, để cô có thể cúi xuống nhặt lấy hơi ấm mà không phải cúi đầu trước bất kỳ ai."

Minh Châu nghẹn lời, cô bốc thêm một miếng xôi nhỏ, chậm rãi nhai như đang đón nhận lại tất cả ân tình của những năm tháng thanh xuân gian khó nhất: "Gói xôi hai lửa của mệ không chỉ nuôi sống cái dạ dày đói lả của cô qua những mùa đông rét mướt, mà nó còn tiếp cho cô cái niềm tin vững chãi rằng cuộc đời ni vẫn còn sự tử tế vô tư đến nhường ấy. Nhờ những gói xôi của mệ Lành, cô mới đủ sức khỏe và nghị lực để hoàn thành luận văn cao học, thi đỗ công chức và gắn bó trọn vẹn cả đời mình với cái thư viện phường ni cho tới tận hôm nay."

My lắng nghe, từng lời từng chữ của cô thủ thư như những giọt nước ấm thấm sâu vào tâm can cô. Cô nhìn gói xôi trên đĩa sứ, rồi nhìn người phụ nữ đang rưng rưng xúc động trước mặt. Bà nội cô là như thế—sự hào hiệp và lòng trắc ẩn của bà chưa bao giờ cần đến khán giả hay những tràng pháo tay tán thưởng. Bà chăm sóc người khác bằng cách lùi lại phía sau, bảo bọc lòng tự trọng của họ bằng sự im lặng tuyệt đối. Đó là bài học mà suốt những năm tháng làm truyền thông, tiếp thị rực rỡ nơi đô hội Sài Gòn, My chưa từng được học ở bất kỳ cuốn sách giáo khoa hay chiến dịch tiền tỷ nào.

Cảm xúc dâng trào khiến My buột miệng chia sẻ điều mà cô đã âm thầm ấp ủ suốt mấy ngày qua: "Cô Châu ơi, cháu đang chuẩn bị mở lại căn bếp của bà nội ở ngôi nhà rường An Cựu, lấy tên là Bếp Của Bà. Cháu dự định sẽ phục vụ những bữa cơm gia đình giới hạn mỗi ngày. Và cháu... cháu đang tính sẽ viết lại toàn bộ những câu chuyện xúc động quanh cuốn sổ tay của bà—chuyện của cô, chuyện của bà Năm Sương, bác thợ may Phúc, chú Lộc cào hến, cô giáo Hương... rồi đăng tải lên các nền tảng mạng xã hội, làm những đoạn video ngắn thật xúc động để quảng bá cho bếp ăn. Cháu nghĩ những câu chuyện nhân văn như chuyện mệ Lành để gói xôi tiếp sức cho cô sẽ chạm tới trái tim của cộng đồng mạng rất nhanh, tạo nên sức lan tỏa lớn giúp Bếp Của Bà đông khách và nhanh chóng có kinh phí trang trải việc tu sửa căn nhà..."

Nụ cười trên môi Minh Châu bỗng chốc tắt ngấm.

Bàn tay đang cầm gói xôi của cô thủ thư khựng lại giữa không trung. Ánh mắt dịu dàng, trìu mến ban nãy lập tức biến mất, thay vào đó là một vẻ nghiêm nghị, sắc sảo và kiên quyết đến lạnh lùng. Minh Châu đặt chiếc đĩa xôi xuống mặt bàn gỗ, chỉnh lại cặp kính tròn trên sống mũi, nhìn thẳng vào mắt My với cái nhìn soi chiếu thẳng thắn.

"My, cô nghe con nói tới đây là cô phải ngắt lời con ngay lập tức," Minh Châu nghiêm giọng, tông giọng trầm xuống rành rọt từng chữ. "Con là dân làm marketing từ thành phố lớn về, cô hiểu con quen nhìn mọi thứ qua lăng kính của hiệu quả truyền thông, lượt tương tác và số lượng khách hàng. Nhưng con có bao giờ dừng lại một giây để tự hỏi: Ký ức và ân tình của người khác có phải là thứ tư liệu công cộng để con tùy tiện đem ra trưng bày kiếm lời hay không?"

Gáo nước lạnh bất ngờ khiến My sững sờ, mặt cô nóng bừng lên vì xấu hổ và ngỡ ngàng: "Cháu... cháu chỉ nghĩ đó là những câu chuyện đẹp đẽ, lan tỏa sự tử tế..."

"Sự tử tế không cần phải gào thét trên mạng xã hội để chứng minh nó có thật, My à!" Minh Châu gõ nhẹ ngón tay lên mặt bàn gỗ tếch, giọng điệu tuy nghiêm khắc nhưng không hề có ác ý, mà đầy vẻ răn dạy chân thành của một người làm nghề gìn giữ tư liệu. "Mệ Lành của con cả một đời làm việc thiện trong bóng tối, mệ đi nhẹ, nói khẽ, để gói xôi trước thềm thư viện mà không nỡ để cô nhìn thấy mặt vì sợ cô ngượng ngùng. Mệ trân quý thể diện và sự bình yên của cô đến mức độ đó. Vậy mà bây giờ, con lại muốn đem cái nghèo đói, cái cơ hàn, cái vết thương lòng thuở sinh viên rách rưới của cô đem phơi bày lên mạng cho thiên hạ bình phẩm, bàn tán, thả tim để đổi lấy vài ba lượt khách tới ăn xôi ăn bánh sao?"

My bàng hoàng sụp mí mắt, hai bàn tay siết chặt lấy vạt áo len. Từng lời của Minh Châu như những nhát búa nện thẳng vào tư duy tiếp thị thực dụng mà cô đã vô thức mang theo từ công sở về chốn này. Dù cô đã từ bỏ những kế hoạch PR hào nhoáng, nhưng cái thói quen "thương mại hóa cảm xúc" vẫn len lỏi trong đầu óc cô như một phản xạ tự nhiên.

"Con có hỏi qua ý kiến của bác Phúc thợ may chưa? Bác ấy có muốn cả thiên hạ biết chuyện vợ bác ấy từng nằm viện chờ chết và mệ Lành phải mang bánh bèo sang cứu đói không? Con có hỏi chú Lộc cào hến xem chú ấy có muốn cái nghèo của dân cào hến bị biến thành nội dung câu tương tác không? Hay chuyện cô giáo Hương đơn thân, chuyện chú Vinh gánh nợ bệnh viện... Tất cả những nỗi đau, những góc khuất riêng tư đó của họ, con lấy quyền gì để mang ra làm công cụ tiếp thị cho bếp ăn của mình?"

Minh Châu thở dài một hơi, giọng dịu lại đôi chút khi nhìn thấy sự ân hận tột cùng hiện rõ trên gương mặt tái nhợt của My: "Một người làm công tác lưu trữ như cô luôn tâm niệm một nguyên tắc đạo đức tối thượng: Ký ức là di sản thiêng liêng thuộc về quyền riêng tư của từng cá nhân. Khi người ta mở lòng chia sẻ với con bên gói xôi, bên âu canh hay chén chè, đó là vì họ tin tưởng con—đứa cháu gái của mệ Lành, chứ không phải họ đang cung cấp thông tin cho một chuyên viên truyền thông. Đạo đức của người lưu giữ ký ức là phải biết giữ kín những điều cần giữ kín, phải biết tôn trọng ranh giới riêng tư và phẩm giá của cộng đồng. Người xứ Huế ni chuộng sự thâm trầm, kín đáo; nếu con biến ân tình của mệ Lành thành một chiến dịch quảng bá ồn ào trên mạng, con không chỉ làm tổn thương những người yêu thương mệ, mà con đang vô tình bôi bác chính cái tinh thần chăm sóc thầm lặng mà mệ con đã gìn giữ suốt một đời."

Gian phòng thư viện chìm vào một khoảng lặng sâu hoắm. Tiếng kim đồng hồ treo tường tích tắc từng nhịp khô khốc. My ngồi bất động, lồng ngực nhói buốt. Cô nhớ lại ánh mắt nghẹn ngào của chú Vinh, mảnh lá chuối khô của Thảo Vy, chiếc hộp thiếc giấu dưới gầm phản của ông Cẩn... Họ trao cho cô những mảnh ký ức đó là để hàn gắn, để cô hiểu bà nội mình, chứ không phải để cô biến chúng thành những bài viết viral thu hút hàng ngàn lượt chia sẻ ảo trên màn hình điện thoại.

"Cháu... cháu sai rồi cô Châu," My ngẩng đầu lên, đôi mắt ngấn lệ nhưng ánh nhìn đã trở nên trong trẻo và chân thành hơn bao giờ hết. "Cháu xin lỗi cô. Cháu đã quen với lối tư duy công nghiệp, quen đo đếm giá trị bằng sự chú ý của đám đông mà quên mất sự tôn trọng tối thiểu đối với phẩm giá con người. Cháu cảm ơn cô đã thức tỉnh cháu kịp lúc. Cháu hứa sẽ không bao giờ mang chuyện đời tư của bất kỳ ai trong sổ lên mạng xã hội nữa."

Minh Châu nhìn My, ánh mắt nghiêm nghị dần tan biến, nhường chỗ cho sự bao dung ấm áp. Cô mỉm cười, đưa tay nắm lấy bàn tay lạnh ngắt của My siết nhẹ: "Con nhận ra được điều đó là tốt lắm. Mệ Lành dưới suối vàng chắc chắn cũng chỉ mong con học được bài học ni. Bếp Của Bà nếu muốn tồn tại bền lâu, nó phải sống bằng chính hơi ấm thực tế của thức ăn, bằng sự tử tế chân thật giữa người với người trong con kiệt ni, chứ không phải sống nhờ vào những câu chuyện đời tư bị thổi phồng trên mạng."

Cô thủ thư đứng dậy, bước lại chiếc tủ sắt đựng tài liệu quý phía sau quầy, rút ra một chiếc phong bì giấy bóng kính chuyên dụng dùng trong bảo tồn văn bản cổ: "Thay vì đem cuốn sổ đi làm nội dung tiếp thị, con hãy nghĩ tới việc bảo vệ nó cho thật tốt. Cuốn sổ tay bọc vải hoa nhí của mệ Lành đã mấy chục năm tuổi rồi, mực tím viết tay trên giấy bãi bằng rất dễ bị ẩm mốc, mục nát và phai màu dưới khí hậu nồm ẩm khắc nghiệt của Huế. Sáng mai, con mang cuốn sổ sang đây. Cô sẽ dùng máy quét chuyên dụng của thư viện để cùng con số hóa từng trang một cách khoa học, cẩn trọng, lưu trữ lại bản điện tử với độ phân giải cao nhất. Đồng thời, cô sẽ hướng dẫn con cách bọc màng bảo quản phi axit để giữ gìn bản gốc nguyên vẹn cho đời sau. Chúng ta sẽ cùng nhau lập ra một bản quy ước đạo đức lưu trữ cho Bếp Của Bà: chỉ lưu giữ những câu chuyện như một tài liệu ký ức cộng đồng tại chỗ, ai đồng ý cho đọc thì mới đóng thành tập sách nhỏ đặt khiêm nhường ở góc quán cho khách hữu duyên nghiền ngẫm, tuyệt đối không thương mại hóa, không đưa lên mạng ồn ào."

"Dạ, cháu biết ơn cô nhiều lắm ạ!" My xúc động gật đầu lia lịa. "Sáng mai con nhất định sẽ mang cuốn sổ sang nhờ cô giúp đỡ."

Minh Châu vui vẻ quay lại bàn, tiếp tục thưởng thức gói xôi đậu xanh hai lửa. Hai cô cháu cùng nhau ăn hết gói xôi thơm nức trong gian phòng thư viện ngập tràn mùi giấy cũ và hơi ấm tình người. Khi My dắt xe đạp bước ra khỏi bậc thềm đá, sương mù buổi sớm đã bắt đầu tan biến, để lộ những mảng tường gạch rêu phong cổ kính của khu phố cũ.

Bỗng nhiên, từ phía chân trời xa xăm hướng ra biển Thuận An, một tiếng sấm rền trầm đục vang lên rúng động không gian, báo hiệu một đợt áp thấp nhiệt đới đang từ ngoài khơi tiến nhanh vào đất liền. Gió bấc đột ngột đổi hướng, thổi từng cơn ràn rạt cuốn bay những đám lá long não khô xào xạc trên mặt đường nhựa.

My vội vã đạp xe quay trở về con kiệt An Cựu. Trên đầu cô, vòm trời cố đô đã chuyển sang một màu mây xám đục nặng trĩu hơi nước, những đám mây đen vần vũ cuồn cuộn báo trước một cơn mưa dông lớn sắp ập xuống thành phố. Trong lòng My thắt lại một nỗi âu lo mơ hồ khi nghĩ về căn nhà rường cổ kính với những vì kèo mục nát và mái ngói âm dương đang phải oằn mình chống chọi giữa đất trời.