Quy Chế Minh Bạch Dưới Mái Hiên

Ngọn đèn chữ U trước hiên Mộc rọi sáng tấm bảng các-tông mới toanh Tuệ Anh vừa nắn nót viết từng điều khoản rõ ràng bằng mực tím, quy định rành mạch về giờ đọc sách, tiền cọc và cam kết kèm trẻ học bài.

Gió chập tối từ phía ngã sáu đưa theo hơi nóng oi nồng của mặt đường nhựa còn hầm hập sau một ngày phơi nắng gắt. Dưới ánh sáng trắng xanh có phần run rẩy của bóng đèn compact tiết kiệm điện đời đầu, từng con chữ uốn lượn bằng nét bút ngòi mài hiện lên dứt khoát trên nền bìa carton tận dụng từ vỏ thùng mì tôm Miliket hai con tôm quen thuộc. Vĩnh đứng lệch sang một bên, hai cánh tay rắn rỏi bám chặt vào mép thang gỗ chữ A, cẩn thận vung chiếc búa sắt đóng chặt hai chiếc đinh mười phân giữ chiếc khung bằng nẹp gỗ thông đã được anh tỉ mẩn bào nhẵn vào thân cột hiên tiệm sách. Mùi nhựa thông ngai ngái hòa lẫn với mùi giấy vụn và lớp vôi vữa lâu năm bốc lên dìu dịu trong vạt gió chiều.

"Xong rồi đó, cô chủ," Vĩnh nhảy phịch xuống nền xi măng lồi lõm, đưa mu bàn tay áo phủi lớp mùn cưa li ti còn bám trên ngực áo sơ mi bộ đội bạc màu. Anh lùi lại nửa bước, nheo nheo đôi mắt ngắm nghía thành quả vừa dựng xong, khóe môi khẽ nhếch lên thành một nụ cười tán thưởng hiếm hoi. "Nét chữ của cô đều tăm tắp, thanh đậm đâu ra đó y như chữ in mẫu của mấy thầy đồ thư pháp ngoài đường Hải Thượng Lãn Ông. Nhưng mà... ngắm kỹ lại, mấy quy định này có gắt gao quá với tụi nhỏ trong xóm không? Tụi nó vốn quen chạy nhảy hoang dã ngoài lề đường, xỏ dép lẹp xẹp vào tiệm chỉ chực nhào tới mấy cuốn tranh đánh đấm, giờ bắt ngồi ngay ngắn vào bàn làm bài thì liệu tụi nó có sợ mà dạt hết sang mấy tiệm cho thuê truyện bên hẻm kia không?"

Tuệ Anh mỉm cười, mảnh giẻ lau mềm trên tay cô khẽ miết lại góc dưới của tấm bảng cho phẳng phiu mép giấy. Cô lùi lại hai bước, ngẩng đầu đọc thầm lại từng dòng chữ mà mình đã trăn trở, gạch xóa rồi cân nhắc suốt đêm qua bên chiếc bàn con kê sát cửa sổ gác lửng.

Ở đầu bảng, nổi bật trên hết là dòng chữ hoa ngay ngắn, nét bút mực Cửu Long tím biếc đằm sâu: **QUY CHẾ BẠN ĐỌC NHÍ – TIỆM SÁCH CŨ MỘC**.

Phía dưới chia thành ba điều khoản không thể rõ ràng hơn:

*Điều 1: Trẻ em dưới mười lăm tuổi đến mượn truyện đem về bắt buộc phải có chữ ký hoặc dấu điểm chỉ đồng ý của cha mẹ vào Sổ Đăng Ký Bạn Đọc, kèm cam kết không bỏ bê việc nhà và giờ giấc phụ giúp gia đình.*

*Điều 2: Mỗi bạn đọc nhỏ tuổi chỉ được thuê tối đa 02 cuốn truyện tranh mỗi ngày. Tiền cọc tương đương 100% giá bìa (được hoàn trả đủ khi trả sách nguyên vẹn), phí đọc tại chỗ 200 đồng/cuốn, phí thuê về 500 đồng/ngày. Riêng những bạn đạt danh hiệu Học sinh Khá, Giỏi hoặc có phiếu khen của trường sẽ được giảm 50% tiền cọc.*

*Điều 3 (Quy định bắt buộc): Mọi bạn đọc nhỏ tuổi mượn truyện đọc tại chỗ hoặc chờ lấy truyện mang về phải dành đúng 30 phút ngồi vào bàn học tập trung hoàn thành bài tập về nhà. Tiệm Mộc cung cấp miễn phí bàn ghế, mực viết và nước vối chín. Chỉ sau khi bài tập được người phụ trách tiệm kiểm tra hoàn tất, bạn đọc mới được nhận truyện.*

"Không gắt đâu anh Vĩnh," Tuệ Anh quay sang nhìn anh sinh viên kiến trúc, ánh mắt cô trong trẻo nhưng ánh lên một sự kiên định không chút dao động. "Xóm này là xóm lao động nghèo, đa phần người lớn buôn gánh bán bưng từ mờ sáng đến tối mịt, họ sợ nhất là con cái có vài trăm đồng lẻ trong túi rồi tụ tập lêu lổng, học thói hư tật xấu ở mấy góc tối đầu đường xó chợ. Chiều hôm qua chị Cúc nổi giận, rượt đánh con bé Hạnh không phải vì chị ấy ghét bỏ con chữ hay ghét tiệm mình, mà vì chị ấy sợ con bé mê mải mấy cuốn hình vẽ rồi sao nhãng đường học, hỏng cả cuộc đời như chị ấy từng bị. Nếu tiệm Mộc chỉ đơn thuần là nơi quẳng cho lũ trẻ mấy cuốn Hesman hay Doraemon để thu về mấy đồng bạc lẻ nhàu nát, thì mình chẳng khác nào mấy quán bi-da hay mấy tiệm điện tử xèng bấm nút chui đầu ngõ. Muốn cha mẹ chúng yên tâm mở ví, thậm chí sẵn sàng cho con thêm vài trăm đồng qua đây mỗi chiều, mình phải biến Mộc thành một điểm tựa, nơi bọn trẻ vừa được đọc thứ chúng mê, vừa không bỏ rơi con chữ trong tập vở học trò."

Vĩnh im lặng lắng nghe, ánh mắt anh nhìn cô gái trẻ bỗng thoáng qua một tia nể phục sâu sắc. Chiếc búa sắt trên tay anh khẽ hạ xuống bên hông. Anh không ngờ một cô chủ nhỏ thoạt nhìn có vẻ mảnh khảnh, thư sinh lại có thể nhìn thấu tâm lý của tầng lớp cùng đinh nơi phố thị nhanh nhạy và thấu đáo đến vậy. Cái lý của cô không nằm trên những trang sách lý thuyết giáo điều xa xôi, mà nó bám rễ sâu vào chính nỗi lo toan cơm áo gạo tiền, vào sự sợ hãi đầy tự trọng của những bà mẹ gánh hàng rong quanh con hẻm nhỏ này.

Vừa lúc đó, từ phía đầu ngõ dẫn ra đường cái, tiếng dép xốp lẹp xẹp quen thuộc vang lên trên nền đá dăm vụn. Bé Hạnh lon ton chạy tới, chiếc nón lá rách vành treo lủng lẳng sau lưng bằng một sợi dây chuối khô, trên tay ôm chặt chiếc giỏ nan đan thưa đã rỗng tuếch sau buổi chiều mướt mồ hôi bán sạch sáu mươi tờ vé số kiến thiết. Nhìn thấy tấm bảng các-tông mới toanh đóng chễm chệ ngay trước cột hiên, con bé tò mò đứng khựng lại, đôi mắt to tròn lay láy đánh vần từng chữ một cách chậm rãi, đôi môi chúm chím nứt nẻ vì nắng gió mấp máy theo từng dấu ngắt câu.

"Cô Tuệ Anh ơi! Cái này... cái bảng này là từ nay tụi con phải làm bài tập xong xuôi hết mới được cầm truyện đọc hả cô?"

Tuệ Anh cúi xuống, đón lấy chiếc giỏ nan trên tay cô bé đặt ngay ngắn sang một góc bậc thềm, rồi dịu dàng đưa tay gạt mấy lọn tóc bết dính mồ hôi bên thái dương Hạnh:

"Đúng rồi. Hạnh có Thẻ bạn đọc danh dự số 001 thì không cần đặt cọc tiền mặt, nhưng vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt điều thứ ba: làm xong bài vở trường lớp giao cho ngày hôm nay mới được nhận tập bảy của Hesman. Hôm nay trên lớp thầy giáo dạy bài gì rồi, mang tập ra đây cô xem nào."

"Dạ, hôm nay thầy dạy chia phân số... khó dữ lắm cô ơi, con ngồi dưới chót lớp mà hai cái lỗ tai nó cứ lùng bùng luôn á!" Hạnh gãi đầu gãi tai, gương mặt lấm lem bụi đường lộ vẻ phụng phịu rất đỗi trẻ con. Nhưng rồi như sực nhớ ra điều gì vô cùng trọng đại, đôi mắt con bé bỗng sáng bừng lên lấp lánh như hai hòn than đượm. Em thọc sâu bàn tay nhỏ thó vào túi áo bà ba may bằng vải ú đã sờn rách đường chỉ nách, cẩn thận móc ra một bọc ni lông màu xanh lam được quấn chặt ba bốn lớp kỹ càng.

"Cô Tuệ Anh... mẹ con... mẹ con bảo con đem cái này đưa cô ký nhận giùm mẹ..."

Hạnh run run mở từng lớp bọc ni lông mỏng tang. Bên trong không phải tiền xu hay tiền giấy, mà là một mảnh giấy tập học trò đã ố vàng bốn góc, mép giấy được xé cẩn thận theo đường kẻ dọc, trên đó in một vết lăn tay màu mực tím đậm nét cùng vài nét chữ run rẩy, xiêu vẹo nhưng cố nắn nót từng li: *Đặng Thu Cúc – mẹ bé Hạnh, đồng ý cho cháu qua Mộc học bài và quét tiệm.*

Tuệ Anh nhìn vết mực tím còn chưa khô hẳn dấu vân tay thô ráp với những đường rãnh sâu hoắm của người phụ nữ nghèo, lồng ngực cô bỗng dâng lên một luồng hơi ấm nghẹn ngào khó tả. Cô biết, để có được một mảnh giấy đơn sơ với những nét chữ run rẩy này, người mẹ ấy đã phải vượt qua biết bao nhiêu mặc cảm tự ti của một người cả đời không biết đến mặt chữ cái, phải nhờ vả người ta viết giùm rồi tự tay ấn ngón tay cái chai sần của mình vào nghiên mực.

"Được rồi," Tuệ Anh mỉm cười, giọng cô khẽ run lên vì xúc động. Cô cẩn thận gấp mảnh giấy lại làm tư, kẹp ngay ngắn vào trang đầu tiên của cuốn sổ theo dõi bạn đọc đóng bằng bìa xi măng. "Cô nhận lời của mẹ Cúc. Còn bây giờ, cô có một món quà này muốn nhờ Hạnh mang về tặng lại cho mẹ."

Nói đoạn, Tuệ Anh bước vào quầy thu ngân, cúi người mở chiếc ngăn kéo dưới đáy tủ gỗ. Cô nâng niu lấy ra một cuốn sách mỏng có bìa màu xanh ngọc bích phẳng phiu. Đó là cuốn *Tập Đánh Vần Lớp Một* xuất bản năm 1992 của Nhà xuất bản Giáo Dục, những trang giấy bãi bằng xốp nhẹ, thơm nồng mùi bột gỗ mộc, từng con chữ cái in hoa và in thường to rõ, kèm theo những hình vẽ minh họa mộc mạc mà sinh động: quả cam mọng nước, con gà trống gáy vang, bông lúa trĩu hạt vàng. Cuốn sách này Tuệ Anh đã cẩn thận dùng giấy bóng kính bọc lại từng góc mép sau cuộc trò chuyện khuya hôm qua với chị Cúc, như một lời đáp trang trọng và chân thành nhất gửi đến người mẹ đang khao khát thoát khỏi bóng tối của sự mù chữ.

"Con cầm cuốn này về cho mẹ," Tuệ Anh đặt cuốn sách vào đôi bàn tay nhỏ nhắn còn vương bụi đất của Hạnh. "Bảo với mẹ là cô Tuệ Anh tặng riêng cho mẹ Cúc, không tính tiền cọc, cũng không tính tiền thuê gì hết. Mỗi tối sau khi đi bán hàng về, hai mẹ con ngồi bên đèn, con hãy làm cô giáo nhỏ, dạy mẹ từng chữ cái một, bắt đầu từ chữ O, chữ A. Có làm được không?"

Bé Hạnh sững sờ nhìn cuốn sách thơm phức mùi giấy mới trong lòng bàn tay mình. Đôi mắt con bé mở to hết cỡ, bờ môi mỏng run rẩy, rồi một nụ cười rạng rỡ như ánh nắng ban mai bừng nở trên gương mặt đen nhẻm vì dãi dầu:

"Dạ được! Con làm được chứ cô! Con nhớ mặt chữ dữ lắm, con thuộc làu bảng chữ cái rồi, tối nay con sẽ dạy mẹ đánh vần tên của mẹ trước luôn!"

Nói rồi, không kịp đợi Vĩnh thu dọn xong đống đồ nghề cưa đục dưới hiên, cô bé đã ôm ghì cuốn tập đánh vần vào trước ngực như ôm một báu vật vô giá của trần gian, thoăn thoắt xoay người chạy vụt về phía con hẻm Ba Cu, tiếng dép xốp gõ lẹp xẹp trên mặt đường vang lên giòn giã trong bóng hoàng hôn đang dần buông xuống mặt ngõ.

***

Căn phòng trọ của hai mẹ con chị Thu Cúc nằm sâu hoắm trong một nhánh hẻm cụt ngoằn ngoèo lát gạch tàu vỡ vụn, nơi quanh năm bốc lên mùi ngai ngái nồng nặc của rãnh nước thải tù đọng và khói củi đun nấu ngột ngạt của hàng chục hộ dân ngụ cư. Căn phòng chỉ vỏn vẹn chừng tám mét vuông, vách ngăn chắp vá bằng những tấm ván ép mục nát ghép lẫn tôn rỉ sét nhặt nhạnh từ các bãi phế liệu, mái tôn thấp lè tè khiến hơi nóng hầm hập tích tụ suốt cả ngày bỏng rát đến tận đêm khuya vẫn chưa chịu tan đi.

Trong góc phòng, trên chiếc chõng tre ọp ẹp đã lên nước bóng loáng vì mồ hôi và năm tháng, ngọn đèn dầu hỏa leo lét tỏa ra một quầng sáng vàng vọt, tù mù, vẽ chiếc bóng cong queo của hai mẹ con đổ dài lên vách ván loang lổ vết ẩm mốc. Khói dầu hỏa khét lẹt, cay nồng thi thoảng lại bốc lên theo từng cơn gió quẩn luồn qua khe liếp, làm đôi mắt đỏ hoe vì mệt mỏi của Thu Cúc khẽ nheo lại, cay xè.

Bên cạnh chân chõng, chiếc nồi nhôm đại dùng để luộc bắp vẫn còn bốc lên làn hơi mỏng mang theo mùi lá dứa ngòn ngọt, thanh đạm xua bớt mùi ẩm mốc xung quanh. Đôi quang gánh dựa sát vào góc tường đất, chiếc đòn gánh bằng tre cật bóng nhẫy hai đầu cong vút như một chứng nhân câm lặng cho những dặm dài mưu sinh dằng dặc khắp các nẻo đường, góc chợ Sài Gòn suốt mười mấy năm trời.

"Mẹ nhìn nè! Cái này là chữ O... Tròn vo như quả trứng gà đó mẹ!"

Hạnh ngồi xếp bằng ngay ngắn trên chõng tre, mái tóc đuôi gà khẽ lắc lư theo từng nhịp thở. Cô bé mười hai tuổi cầm lấy bàn tay phải của mẹ mình. Đó là một bàn tay gầy guộc, mu bàn tay nổi rõ những đường gân xanh chằng chịt như rễ cây cổ thụ, da dẻ thô ráp, nứt nẻ như vỏ cây bạch đàn sau bao mùa dầm mưa dãi nắng. Các đầu ngón tay chai cứng như gỗ đá, và nơi kẽ móng tay còn vương lại những vệt muội than đen sì từ đáy nồi luộc bắp, thứ muội than đã ăn sâu vào da thịt không tài nào cọ sạch bằng xà bông bột.

Thu Cúc ngồi co ro, bờ vai gầy so lại trong manh áo bà ba ướt đẫm mồ hôi bết chặt sau lưng. Chị ngượng ngùng định rụt bàn tay thô kệch của mình lại, giấu vội xuống dưới vạt áo:

"Thôi... ngón tay mẹ cứng quơ cứng ngắc như cọng củi khô rồi, cầm cây viết chì hổng nổi đâu con gái ơi... Già đầu từng này tuổi rồi còn bày đặt O với A, lối xóm người ta ngó vô người ta cười cho thúi mũi..."

"Ai dám cười mẹ đâu nè! Cô Tuệ Anh dặn con là ai học chữ cũng là người đáng trọng hết á, già hay trẻ gì cũng phải biết đọc biết viết!" Hạnh kiên quyết không buông, hai bàn tay nhỏ bé giữ chặt lấy những ngón tay khô ráp của mẹ. Cô bé nhẹ nhàng lồng ngón tay trỏ đầy vết chai sạn của chị Cúc vào giữa ngón cái và ngón trỏ của mình, rồi từ từ dẫn dắt đầu ngón tay thô ráp ấy miết nhẹ lên mặt giấy in phẳng phiu của cuốn *Tập Đánh Vần Lớp Một*.

"Mẹ nhìn theo tay con dẫn nè... Đặt đầu ngón tay ở mép trên này, cong một đường sang bên trái, lượn nhẹ xuống dưới đáy, rồi vòng ngược lên khép kín lại... Đó! Chữ O tròn vo luôn, không méo một chút nào hết trơn!"

Đầu ngón tay chai sần của người đàn bà buôn gánh bán bưng khẽ run rẩy dữ dội khi chạm vào bề mặt láng mịn, mát rượi của trang sách in. Cảm giác trơn nhẵn, thanh sạch của giấy bãi bằng dường như quá đỗi xa lạ, quá đỗi thiêng liêng đối với một cuộc đời chỉ quen chạm vào những tờ tiền lẻ rách nát thấm đẫm mồ hôi, những bắp ngô nóng bỏng rát da thịt hay những thanh củi đượm đầy tro bụi than hồng. Một luồng xúc cảm kỳ lạ chạy dọc từ đầu ngón tay truyền thẳng lên sống lưng rồi xộc thẳng vào cuống họng, khiến lồng ngực gầy guộc của chị thắt lại trong một cơn nghẹn ngào ngơ ngẩn.

"Chữ... chữ O..." Thu Cúc mấp máy bờ môi nứt nẻ, thốt lên từng tiếng ngập ngừng, đứt quãng. Âm thanh phát ra nghe lạ lẫm, ngượng nghịu như thể chị đang cố gắng phát âm một thứ ngôn ngữ đến từ một tinh cầu xa xôi nào đó mà cả đời chị chưa từng dám mơ chạm tới.

"Dạ đúng rồi! Mẹ giỏi quá chừng luôn! Rồi tới chữ này nữa nè mẹ, chữ C nè, nó giống như chữ O mà bị người ta cắn mất một miếng bên hông vậy đó... Chữ C đứng trước, ghép với chữ O đứng sau, thêm cái dấu sắc xéo xéo ở trên đầu, là thành chữ 'CÓ'! Con có mẹ, mẹ có con, nhà mình có gạo, có bắp ăn nè!"

Hạnh reo khẽ, lấy tay che miệng vì sợ tiếng cười làm kinh động đến mấy phòng trọ công nhân đang say ngủ xung quanh. Đôi mắt trong veo của cô bé phản chiếu ánh lửa bập bùng từ ngọn đèn dầu, lấp lánh như hai vì sao nhỏ kiên cường rọi sáng góc đêm u tối.

Thu Cúc cúi sát mặt xuống trang sách, nhìn chăm chú vào những con chữ đen nhánh in thẳng hàng ngay lối. Dưới ánh sáng vàng vọt lung lay theo gió, đôi mắt trũng sâu của người mẹ nghèo bỗng nhòa đi sau một màn sương nước mắt mỏng manh nóng hổi. Suốt bốn mươi năm chìm nổi giữa dòng đời trôi dạt, chị nhìn những bảng hiệu rực rỡ ngoài phố xá, những tờ thông báo của chính quyền dán đầu ngõ, những hóa đơn thu tiền điện, tiền nước chỉ như những vết chân chim quái gở vô nghĩa, luôn mang theo nỗi sợ hãi tột cùng của một kẻ mù chữ sợ bị người ta lừa gạt, xua đuổi, khinh khi. Đã bao nhiêu lần chị phải cúi đầu van lạy người qua đường đọc giùm một dòng địa chỉ ghi trên mảnh giấy nát; đã bao nhiêu lần chị phải ngậm đắng nuốt cay chịu người ta thối thiếu tiền bắp chỉ vì không biết đọc những con số in trên mặt giấy bạc.

Giờ đây, ngay dưới mái tôn dột nát nồng nặc mùi ẩm mốc này, chính đứa con gái nhỏ bé mà chị từng suýt nữa tàn nhẫn bắt nó phải nghỉ học để đi bán vé số toàn thời gian, lại đang kiên nhẫn nắm lấy bàn tay gầy của mẹ, dắt chị chập chững bước những bước đầu tiên vào thế giới của tri thức, của phẩm giá làm người.

Chị cúi thấp hơn nữa, áp sát mũi vào trang sách, hít một hơi thật sâu mùi giấy in thanh khiết quyện lẫn với mùi dầu hỏa nồng cay. Bàn tay thô ráp của chị run rẩy ấn mạnh mẩu bút chì mòn vẹt xuống mép tờ giấy nháp trắng tinh mà Tuệ Anh đã cẩn thận kẹp sẵn ở bìa sau. Chị nắn nót, cắn chặt môi, vạch ra một đường cong méo mó, vụng về nhưng trĩu nặng niềm hy vọng của một cuộc đời vừa được thắp sáng.

***

Sáng hôm sau, cái nắng tháng Năm đặc trưng của đất Sài Gòn lại rải những vệt vàng ươm, chói chang trên những vỉa hè loang lổ của con đường Trần Nhân Tôn. Khúc đường quanh ngã tư rộn rã, náo nhiệt hẳn lên bởi tiếng còi xe lam bóp bim bim inh ỏi, tiếng xích líp lách cách của những chiếc xích lô máy chở đầy hàng và tiếng rao lảnh lót, trầm bổng của các bà, các chị bán hàng rong tứ xứ đổ về.

Chị Thu Cúc gánh đôi bắp luộc nặng trĩu trên vai, thoăn thoắt bước rồi hạ gánh dừng lại dưới bóng râm của một gốc me cổ thụ đối diện trạm biến áp, nơi mấy người phụ nữ cùng dãy xóm trọ đang ngồi bệt nghỉ chân sau buổi chợ sớm: người quẩy gánh xôi vò bọc lá chuối, người bê thúng rau muống cạn xanh mướt. Mồ hôi ướt đẫm hai bên thái dương, chiếc khăn rằn vắt ngang cổ chị ướt sũng như vừa nhúng nước, nhưng kỳ lạ thay, gương mặt hốc hác, sạm đen vì sương gió thường ngày của chị hôm nay lại rạng rỡ, tươi tỉnh hẳn lên.

"Nè chị Bảy, thím Năm," Thu Cúc đặt chiếc đòn gánh xuống đất, lấy chiếc nón lá rách vành quạt phành phạch vào ngực áo, cất giọng sang sảng khác hẳn vẻ lầm lũi, cộc cằn mọi bữa. "Mấy bà có để ý dạo này thằng Tí với thằng Cu Đực nhà mấy bà cứ trưa trưa là dạt ra cái quán bi-da máy lạnh ngoài đường Hùng Vương không? Coi chừng tụi nó đó nghen! Bữa hôm kia tui đi ngang qua bến xe, tui thấy mấy thằng choai choai đầu xanh đầu đỏ tụ tập ở trỏng, phì phèo thuốc lá thơm rồi rủ rê mấy đứa nhỏ đánh bài cào ăn tiền đó! Hở ra một cái là hư thân mất nết như chơi!"

Chị Bảy bán xôi vò nghe vậy thì giật thót mình, vội vàng buông chiếc quạt nan, xốc lại chiếc thúng xôi trên đùi, giọng hốt hoảng:

"Trời đất quỷ thần ngó xuống mà coi, thiệt hả chị Cúc? Hèn chi dạo này tiền bán xôi tui nhét trong túi trong áo bà ba cứ hao hụt năm ba ngàn hoài, gặng hỏi tới nơi là thằng Tí nó chối đây đẩy, bảo đánh rơi dọc đường! Mà khổ nỗi... trưa nắng chang chang như đổ lửa vầy nè, cái phòng trọ có mấy mét vuông hầm như cái lò bánh mì, hổng cho tụi nó chạy ra ngoài đường thì tụi nó biết chui vào đâu bây giờ?"

"Chui đi đâu hả? Qua tiệm sách Mộc đằng kia kìa!" Thu Cúc đưa cánh tay khẳng khiu chỉ thẳng về phía mái hiên gỗ mộc mạc của tiệm Mộc cách đó chừng một dãy nhà. "Hôm qua con bé Hạnh nhà tui dắt tui qua bển tận mắt chứng kiến rồi. Cô chủ tiệm sách đó... người đàng hoàng, có học thức mà tử tế dữ lắm nghen! Cổ mới treo một cái bảng nội quy to tổ bố bằng bìa các-tông ngay trước cửa hiên kìa: đứa con nít nào muốn mượn truyện, muốn ngồi đọc tranh thì bắt buộc phải ngồi ngay ngắn vào bàn, mở tập vở ra làm xong bài tập về nhà đúng ba mươi phút, cổ chấm điểm đàng hoàng mới được đụng vô cuốn truyện!"

Thím Năm bán rau đang ngồi nhặt mấy cọng lá úa, nghe thế thì tròn xoe đôi mắt đục mờ, nửa tin nửa ngờ hỏi dồn:

"Thiệt hôn chị Cúc? Người ta mở tiệm sách ra để buôn bán, để cho thuê lấy tiền lời chứ ai rảnh hơi đâu mà đi giữ con nít giùm thiên hạ, lại còn kèm cặp học bài không công cho lũ trẻ con xóm lao động mình?"

"Tui thèm gạt mấy bà làm chi để mang tội!" Thu Cúc vỗ đùi đánh đét một cái thật giòn, ánh mắt chị ngời lên vẻ tự hào và niềm tin tưởng tuyệt đối. "Chính mắt tui thấy cổ mở tập vở con Hạnh ra, kiên nhẫn giảng cho nó từng phép tính chia phân số mà thầy trên trường dạy nó hổng hiểu! Tiệm lại mát rượi bóng cây, có sẵn bình trà đá nước vối thơm lừng uống miễn phí, hổng tốn một cắc tiền máy lạnh hay tiền bàn ghế. Mấy đứa nhỏ qua đó, vừa không la cà quán xá hư thân, vừa nhét được con chữ vô đầu. Con Hạnh nhà tui bữa nay đi bán về là biết dạ thưa ngọt xớt, tối qua còn mở cuốn tập đánh vần ra... chỉ từng mặt chữ cái cho tui học nữa đó!"

Mấy người phụ nữ quanh gốc me nhìn nhau, xầm xì to nhỏ, ánh mắt từ nghi ngại dần chuyển sang ngạc nhiên rồi ánh lên những tia hy vọng le lói. Ở cái xóm lao động nghèo xơ xác này, chuyện lo cho con cái đủ ngày ba bữa cơm dưa mắm đã là một kỳ tích trầy da tróc vảy, nói gì đến chuyện tốn tiền cho chúng đi học thêm học bớt ở các trung tâm, hay tìm một nơi chốn tử tế, an toàn cho chúng dung thân qua những buổi trưa hè oi ả. Lời bảo chứng đầy quả quyết của Thu Cúc—người đàn bà vốn nổi tiếng là đa nghi, ghê gớm và cẩn trọng nhất cái xóm ve chai này—chẳng khác nào một luồng gió mát lành thổi bùng lên niềm tin tưởng của những người mẹ nghèo quanh năm đầu tắt mặt tối.

Chỉ trong một buổi sáng oi ả hôm đó, câu chuyện về "tiệm sách có cô giáo trẻ kèm học bài miễn phí" đã lan truyền nhanh như một vệt dầu loang trên mặt nước. Từ gánh bắp luộc của chị Cúc sang thúng xôi vò của chị Bảy, từ rổ rau của thím Năm sang sạp chuối của cô Tám, rồi cứ thế luồn lách qua từng bờ giậu, từng con ngõ cụt lầy lội của khu lao động nghèo quanh đường Trần Nhân Tôn.

***

Hiệu quả của sự lan truyền tự nhiên ấy ập đến nhanh và mạnh mẽ hơn cả những gì Tuệ Anh từng dự tính trong cuốn sổ kế hoạch.

Chỉ sau ba ngày ngắn ngủi kể từ khi tấm bảng "Quy chế Bạn Đọc Nhí" được đóng nẹp ngay ngắn dưới mái hiên, lượng bạn đọc nhỏ tuổi tìm đến tiệm Mộc đã tăng lên gấp đôi, rồi gấp ba.

Cứ đều đặn vào khoảng bốn giờ chiều, khi tiếng trống tan trường từ các trường tiểu học lân cận gióng giả từng hồi vang dội khắp các nẻo đường, góc trước của tiệm Mộc lại bắt đầu chộn rộn những bước chân sáo nhảy chân sáo đầy háo hức. Những chiếc cặp táp giả da đã sờn rách mép lòi cả lớp mút bên trong, những bọc nilon đựng vở ô ly có dán nhãn vở in hình hoa sen được bọn trẻ cẩn thận ôm sát trước ngực. Không còn cảnh chen lấn, xô đẩy ồn ào hay tranh giành nhau mấy tập truyện tranh cũ như những ngày đầu mới mở cửa; giờ đây, lũ trẻ tự giác bước khẽ khàng qua bậc thềm, xếp thành một hàng dài ngay ngắn trước chiếc quầy tầm thấp cao đúng bảy mươi lăm phân mà Vĩnh đã kỳ công đóng riêng cho chúng.

"Dạ, thưa cô Tuệ Anh! Hôm nay mẹ con ký tên vô góc sổ này rồi nè cô!" Thằng Tí, con trai chị Bảy bán xôi, hớn hở chìa ra cuốn sổ tay nhỏ có chữ ký run rẩy bằng bút mực xanh của mẹ nó, hai má đỏ bừng vì vừa chạy một mạch từ trường sang.

"Ngoan lắm. Con mang tập toán ra chiếc bàn dài góc trong ngồi đi, làm xong năm bài tìm X theo đề cô giáo dán trong vở rồi mang lại đây cô kiểm tra nhé," Tuệ Anh mỉm cười dịu dàng đón lấy cuốn sổ, cẩn thận dùng bút bi ghi lại giờ đến của thằng bé vào bảng theo dõi bạn đọc treo trên vách.

Khu vực đọc sách tầm thấp phía bên trái tiệm bỗng chốc trở thành một "lớp học tự quản" kỳ lạ nhưng vô cùng trật tự và ấm cúng. Chiếc bàn dài ghép từ những thanh gỗ thông pallet mịn màng của Vĩnh lúc nào cũng chật kín sáu, bảy đứa nhỏ ngồi chen chúc nhau. Dưới ánh sáng chan hòa của buổi chiều tà rọi qua khung cửa liếp mở rộng, những mái đầu xanh chụm lại bên nhau đầy chăm chú. Tiếng ngòi bút máy Trường Sơn cọ nhẹ trên mặt giấy vở soạt soạt, tiếng thì thầm nho nhỏ bàn luận về một bài toán khó, tiếng lẩm nhẩm bảng cửu chương rì rầm tạo nên một bầu không khí lao động trí óc thuần khiết, nghiêm túc đến nao lòng.

Vĩnh sau khi cưa xong một thanh giằng chịu lực cho kệ sách phía sau cũng gác cưa bước ra ngoài. Anh dùng khăn lau sạch mồ hôi trên trán, phủi bụi gỗ rồi cúi xuống cạnh một cậu bé đang cắn chặt đuôi bút chì đến dập nát:

"Chỗ này tính sai quy tắc rồi nhóc con. Chuyển vế thì phải đổi dấu, dấu cộng nằm bên trái dấu bằng khi nhảy qua bên phải phải biến thành dấu trừ, nhớ chưa? Làm ẩu thế này thì Hesman cũng không cứu nổi điểm một đâu nghen."

"Dạ! Em nhớ ra rồi anh Vĩnh!" Cậu bé gật đầu lia lịa như gà mổ thóc, vội vàng lấy cục tẩy đen sì ra hì hục xóa đi làm lại từng phép tính.

Đúng ba mươi phút tập trung học tập trôi qua trong sự kiên nhẫn tuyệt đối. Khi Tuệ Anh hoặc Vĩnh cầm cây bút mực đỏ chấm một chữ "Đ" tròn trĩnh kèm lời khen vào góc trang vở, nụ cười trên môi lũ trẻ lập tức bừng nở rạng rỡ như hoa mùa xuân. Chỉ đến lúc ấy, cánh cửa bước vào thế giới kỳ diệu của *Dũng sĩ Hesman*, *Bảy viên ngọc rồng*, *Thủy thủ Mặt Trăng* hay chú mèo máy *Doraemon* mới chính thức rộng mở trước mắt chúng.

Những ngón tay nhỏ nhắn, sạch sẽ—vừa được Tuệ Anh nhắc nhở rửa sạch hết mực tím và bụi đường bên vòi nước công cộng trước hiên—cẩn thận lật giở từng trang truyện tranh bằng một sự trân trọng gần như tuyệt đối. Không một góc sách nào bị bẻ gập mép hình tai chó, không một vết xé hay vết mực lem bẩn nào xuất hiện thêm trên những trang giấy cũ. Quy chế minh bạch, công bằng cùng sự tôn trọng chân thành mà Tuệ Anh dành cho chúng đã biến những đứa trẻ vốn quen với sự cộc cằn, bỗ bã nơi góc chợ trở thành những người đọc văn minh, biết nâng niu từng trang sách như giữ gìn một phần danh dự của chính mình.

Về mặt tài chính, mô hình tưởng chừng như chỉ mang tính chất hỗ trợ cộng đồng này lại đem đến cho tiệm Mộc một sự thay đổi kỳ diệu vượt ngoài sức tưởng tượng của Tuệ Anh.

Mỗi lượt đọc tại chỗ thu hai trăm đồng. Mỗi lượt mượn về nhà thu năm trăm đồng một ngày, kèm theo khoản tiền đặt cọc cố định từ năm ngàn đến mười ngàn đồng mỗi cuốn tùy theo giá bìa in phía sau. Dù giá trị của từng giao dịch rất nhỏ bé, chỉ là những đồng bạc lẻ hai trăm, năm trăm đồng bằng giấy bãi bằng nhàu nát hay những đồng tiền xu nhôm năm trăm đồng cáu bẩn được rút ra từ túi áo học trò, nhưng nhờ lượng bạn đọc nhí tăng vọt lên tới bốn mươi, năm mươi lượt ra vào mỗi ngày, một dòng tiền mặt tươi rói bắt đầu chảy đều đặn, tí tách vào tiệm như một mạch nước ngầm giữa mùa khô hạn.

Khoản tiền cọc sách—khoản tiền mà Tuệ Anh tuyệt đối giữ nguyên tắc không bao giờ xâm phạm vào chi tiêu thường nhật—được cô cẩn thận niêm phong trong một chiếc hũ sành da lươn đặt sâu dưới gầm bàn thu ngân để bảo toàn nguồn vốn lưu động trả lại cho khách. Còn khoản tiền phí dịch vụ đọc và thuê truyện thu được ròng rã mỗi ngày, dao động từ mười lăm đến hai mươi lăm ngàn đồng, lại chính là nguồn sinh lực quý giá giúp cô trang trải các chi phí sinh hoạt thiết yếu.

Nhờ dòng tiền tươi rói này, bữa cơm trưa đạm bạc của Tuệ Anh và Vĩnh đã không còn cảnh trơ trọi bát nước mắm dầm ớt cay xè với đĩa rau muống luộc chấm tương hột. Chiếc cặp lồng nhôm ba ngăn của Tuệ Anh mang từ nhà trọ đến giờ đây đã có thêm mấy lạng thịt ba chỉ kho tiêu thơm nức mũi, đôi khi là vài con cá nục kho cà chua đậm đà mua vội từ chợ Nguyễn Tri Phương lúc tan chợ sớm. Sức khỏe và sắc diện của cả hai dần hồi phục rõ rệt sau chuỗi ngày dài kiệt sức vì dọn dẹp, khuân vác và những cơn đau đầu vì thiếu thốn.

Quan trọng hơn cả, sau khi trích ra một phần chi phí ăn uống và tiền mua dầu hỏa thắp đèn, mỗi buổi tối khi cài then cửa đóng tiệm chốt sổ, chiếc hộp thiếc tròn đựng bánh quy Danisa rỗng lại đón nhận thêm mười ngàn, mười lăm ngàn đồng tiền thặng dư thực tế. Từng xấp tiền lẻ được Tuệ Anh dùng bàn ủi con gà vuốt phẳng phiu từng nếp gấp, xếp ngay ngắn theo từng mệnh giá: cọc năm trăm đồng màu đỏ gạch, cọc một ngàn đồng màu xanh lá, cọc hai ngàn đồng màu tím thẫm, buộc chặt chẽ bằng những sợi dây chun gai.

Món nợ một triệu tám trăm ngàn đồng tiền thuê nhà cùng tiền điện nước tồn đọng đang treo lơ lửng trên đầu với hạn chót hai tuần đầy nghiệt ngã của bà Tư Lành từng là một tảng đá ngàn cân đè nghẹt lồng ngực Tuệ Anh, nay nhờ có dòng tiền tí tách chảy đều mỗi ngày này mà cô bắt đầu nhìn thấy những tia sáng le lói cuối đường hầm. Cô nhẩm tính cẩn thận trên trang giấy nháp, nếu duy trì vững chắc được nhịp độ cho thuê này, kết hợp với các đơn đặt tìm sách cũ chuyên khảo đang rải rác nhận được từ các giảng viên đại học, tiệm Mộc hoàn toàn có cơ hội sống sót vượt qua cơn bĩ cực mà không cần phải cắn răng bán tháo bất kỳ cuốn sách quý nào trong bộ sưu tập để lại của dì Mộc Lan.

***

Khoảng bốn giờ rưỡi chiều ngày thứ tư, trời đất Sài Gòn bỗng dưng chuyển sắc một cách đột ngột.

Bầu trời xanh ngắt ban trưa bị che lấp hoàn toàn bởi những dải mây đen kịt, nặng trĩu hơi nước từ hướng Tây Nam ùn ùn kéo về như một đạo quân khổng lồ. Gió bắt đầu nổi lên từng cơn dữ dội, cuốn theo những đám bụi cát mù mịt và lá me khô xoay tít trên mặt đường nhựa Trần Nhân Tôn. Không khí oi nồng, ngột ngạt tích tụ suốt mấy ngày qua bỗng chốc trở nên lạnh buốt và ẩm ướt, báo hiệu một cơn mưa dông đầu mùa dữ dội sắp sửa đổ ập xuống thành phố.

Trong gian phòng trước của tiệm Mộc, lũ trẻ sau khi hoàn thành xong bài tập về nhà đang say sưa vùi đầu vào những trang truyện tranh đầy màu sắc. Tiếng cười khúc khích thi thoảng lại rộ lên nho nhỏ khi Nobita lại bị Chaien bắt nạt, hay khi người máy Hesman rút gươm ánh sáng chém tan quái vật không gian.

Tuệ Anh ngồi ngay ngắn sau chiếc bàn thu ngân bằng gỗ thông, ngọn đèn bàn học sinh Liên Xô màu xanh rêu rọi quầng sáng ấm áp xuống cuốn sổ cái khổ lớn đang mở rộng. Đầu ngón tay thon thả của cô thoăn thoắt lướt qua các cột thu chi, tiếng ngòi bút bi Bến Nghé màu xanh lách cách ghi lại những con số cuối cùng của buổi chiều. Mùi mực tươi hòa quyện với mùi giấy cũ ngai ngái và hương nước vối chín thoang thoảng tạo nên một cảm giác an yên, tĩnh lặng kỳ lạ giữa lòng phố thị xô bồ ngoài kia.

Bỗng nhiên, một cảm giác bất an mơ hồ ập đến, khiến sống lưng Tuệ Anh khẽ gợn lên một cơn ớn lạnh buốt giá.

Đó là bản năng nhạy bén được tôi luyện qua nhiều năm làm biên tập viên xuất bản của cô—một sự mẫn cảm đặc biệt trước những ánh nhìn dò xét, soi mói giấu mình trong bóng tối.

Tuệ Anh khẽ dừng ngòi bút lại trên mặt giấy. Cô không ngẩng đầu lên ngay để tránh đánh động đối phương, mà chỉ khẽ nghiêng khóe mắt, liếc nhìn qua khe hở hẹp giữa hai chồng tạp chí *Bách Khoa* và *Văn* cũ xếp cao trên mép quầy thu ngân, hướng thẳng tầm nhìn ra khoảng vỉa hè phía trước hiên tiệm.

Dưới tàng cây me cổ thụ cách hiên Mộc chừng bảy, tám mét, một thanh niên lạ mặt đang đứng lảng vảng bên cạnh chiếc xe đạp phượng hoàng màu xanh lục còn khá mới.

Gã trạc chừng hai mươi tư, hai mươi lăm tuổi, vóc người gầy gò nhưng dong dỏng cao. Gã mặc một chiếc áo sơ mi cộc tay kẻ sọc ca-rô xanh trắng được ủi thẳng nếp ly cẩn thận, cổ áo cài kín cúc trên cùng, quần tây màu xám tro thẳng thớm và chân mang một đôi giày ba-ta màu trắng sạch sẽ tinh tươm. Cách ăn mặc tề chỉnh, có phần cứng nhắc và thị thành ấy hoàn toàn lạc lõng giữa khung cảnh xộc xệch, lam lũ của những người lao động nghèo xóm ve chai và bốc xếp quanh đây. Gã tuyệt đối không phải là một sinh viên nghèo ghé tiệm đọc ké như Vĩnh, càng không thể là phụ huynh của bất kỳ đứa trẻ lem luốc nào đang ngồi trong quán.

Gã thanh niên đứng nép mình sau thân cây me xù xì to lớn, chiếc mũ kết màu xám sụp xuống che khuất nửa vầng trán. Đôi mắt sắc lẹm sau cặp kính cận gọng kim loại sáng loáng không hề đoái hoài nhìn vào những đứa trẻ ngây thơ đang ngồi cười đùa, mà chăm chú găm chặt vào tấm bảng các-tông "Quy chế Bạn Đọc Nhí" đang treo lủng lẳng dưới mái hiên Mộc.

Trên tay gã cầm một cuốn sổ tay nhỏ bìa bọc da simili màu nâu cỡ lòng bàn tay và một cây bút máy ngòi kim loại sáng loáng. Cứ mỗi lần ngước mắt nhìn lên từng dòng chữ trên tấm bảng của Mộc, tay gã lại thoăn thoắt ghi chép lia lịa vào trang giấy nhỏ. Gã cẩn thận ghi lại từng con số chi tiết: hai trăm đồng đọc tại chỗ, năm trăm đồng thuê về, tỷ lệ cọc một trăm phần trăm giá bìa, quy định ba mươi phút bắt buộc làm bài tập... Đôi môi mỏng dính của gã khẽ mím chặt lại, nét mặt lộ rõ sự tính toán lạnh lùng, săm soi đầy chuyên nghiệp của một kẻ đi thám thính thị trường dày dạn kinh nghiệm.

Tuệ Anh khẽ nheo mắt quan sát từng cử chỉ nhỏ nhất của kẻ lạ mặt. Trong đầu cô lập tức xâu chuỗi lại những dữ kiện rời rạc thu thập được trong mấy ngày qua: lời cảnh báo đầy vẻ lo âu của bé Hạnh về một người đàn ông đi xe Dream II mặc âu phục xám lảng vảng quanh vựa ve chai hỏi dò tin tức tiệm Mộc; vị trí của Nhà sách Minh Châu bề thế, sầm uất chỉ cách đây vài ngã tư lớn; và sự trỗi dậy bất ngờ của mô hình cho thuê truyện có quản lý tại Mộc đang thu hút gần như toàn bộ con em của khu vực này...

*Người của Nhà sách Minh Châu? Hay chính là tai mắt do gã quản lý tên Lê Bá Khôi phái tới?*

Một tia cảnh giác sắc lạnh như lưỡi dao lóe lên trong tâm trí Tuệ Anh. Cô biết rất rõ, sự thành công bước đầu của Mộc dù còn vô cùng khiêm tốn nhưng đã bắt đầu chạm vào phần bánh thị phần của những kẻ lớn hơn trong vùng. Ở bất kỳ thời đại nào cũng vậy, thương trường năm 1996 hay ba mươi năm sau đều vận hành theo một quy luật sinh tồn khắc nghiệt: khi một kẻ yếu thế tìm ra một con đường sống mới mẻ và hiệu quả, những con cá lớn xung quanh sẽ lập tức bơi tới, không phải để học hỏi bằng sự thiện chí, mà để rình rập, sao chép toàn bộ mô hình hoặc tìm mọi cách bóp nghẹt nó ngay từ khi còn trong trứng nước.

Tuệ Anh hít một hơi thật sâu để giữ bình tĩnh, từ tốn khép cuốn sổ cái lại, đặt cây bút bi xuống mặt bàn gỗ. Cô đứng dậy, đưa tay sửa lại vạt áo sơ mi trắng giản dị, chuẩn bị bước thẳng ra ngoài thềm hiên để trực tiếp đối mặt và hỏi thăm kẻ lạ mặt áo kẻ sọc kia.

Nhưng đúng vào khoảnh khắc bàn chân cô vừa nhấc rời khỏi quầy thu ngân, một tia chớp ngoằn ngoèo rạch ngang bầu trời đen kịt bên ngoài, xé toạc không gian bằng một luồng ánh sáng xanh lét đến rợn người.

*ĐOÀNG!*

Một tiếng sấm nổ đùng đoàng kinh thiên động địa vang lên ngay trên đỉnh mái ngói âm dương của tiệm Mộc. Chấn động khủng khiếp từ tiếng nổ của thiên lôi làm những tấm kính cửa sổ rung lên bần bật như muốn vỡ vụn, lũ trẻ đang ngồi đọc truyện hoảng hốt rúm ró lại, buông rơi sách vở nép sát vào nhau khóc thét. Gió giật thốc từng cơn điên cuồng vào mái hiên, thổi tung đám bụi cát và lá khô bay mù mịt khắp gian phòng trước.

Kẻ lạ mặt mặc áo sơ mi kẻ sọc ngoài vỉa hè giật mình thót lại, vội vàng gập mạnh cuốn sổ da nhét sâu vào túi quần tây, nhảy tót lên chiếc xe đạp phượng hoàng rồi cắm đầu cắm cổ đạp tháo thân về phía ngã sáu trước khi những hạt mưa nặng hạt đầu tiên đổ ập xuống mặt đường.

Tuệ Anh đứng sững lại giữa tiệm sách, hai bàn tay nắm chặt lấy mép bàn. Cô không còn tâm trí đâu để đuổi theo bóng dáng gã thanh niên khả nghi kia nữa, bởi vì ngay vào giây phút tiếng sấm vừa dứt, một mùi hôi nồng nặc, ẩm mốc kinh hoàng kèm theo mùi khét lẹt của nhựa cháy bỗng từ gian kho sau bốc lên ngùn ngụt, xộc thẳng vào buồng phổi cô.

Một tiếng răng rắc khô khốc vang lên từ phía sau bức tường ngăn bằng gạch vữa.

Cánh cửa gỗ thông dẫn vào kho sau bị giật tung ra một cách thô bạo. Vĩnh hớt hải lao bổ ra ngoài, gương mặt anh tái mét không còn một giọt máu, hai bàn tay bám đầy bột vôi trắng xóa và những vệt muội than đen sì. Anh thở dốc từng cơn ngắt quãng, giọng lạc hẳn đi vì hoảng loạn tột độ:

"Tuệ Anh! Nguy rồi! Bức tường chịu lực kho sau đang bị nứt toác một đường dài... Nước mưa trên mái tôn tràn xuống làm rò điện dữ dội từ cái ổ cắm sứ cổ lỗ sĩ... Điện đang phóng lửa đỏ rực dọc theo vệt nứt ẩm ướt trong kho!"