Áp lực bão giá và phép thử thư viện

Gió từ ba chiếc quạt trần ba cánh sắt cũ kỹ quay kẽo kẹt trên trần thư viện tầng hai không tài nào xua bớt được khối không khí hầm hập, ngột ngạt của những ngày Hà Nội oằn mình bước vào đỉnh điểm đợt bão giá mùa hè năm 2008. Hơi nóng nung nấu từ mặt đường nhựa phả thốc qua những ô cửa sổ chớp gỗ đã tróc sơn, mang theo bụi bặm đặc quánh của trục đường Hồ Tùng Mậu quyện lẫn với mùi giấy ngả vàng lưu cữu từ hàng chục nghìn cuốn sách chuyên ngành xếp dọc các dãy kệ gỗ lim cao ngất. Thỉnh thoảng, tiếng lật giở sột soạt của những cuốn giáo trình bìa cứng dày cộp hay tiếng ngòi bút bi miết ràn rạt trên mặt giấy thi lại điểm xuyết vào không gian tĩnh lặng, làm tăng thêm sự căng thẳng âm ỉ của mùa thi kết thúc học phần và hạn chót nộp tiểu luận đang đè nặng lên từng gương mặt sinh viên.

Phạm Đức Anh ngồi ở góc bàn dài kê sát dãy cửa sổ hướng ra rặng xà cừ cổ thụ. Trước mặt anh là xấp giấy thếp kẻ ngang đã viết kín quá nửa bằng mực xanh mực đen xen lẫn, những biểu đồ phân tán và đồ thị hàm hồi quy tuyến tính được kẻ nẹp ngay ngắn, chuẩn xác bằng chiếc thước nhựa dẻo hai mươi xăng-ti-mét. Đối diện anh, Kiều Trang ngồi thẳng lưng trên chiếc ghế gỗ trần, mái tóc đen nhánh được cột gọn gàng sau gáy bằng chiếc kẹp bấm bằng nhựa màu đồi mồi, để lộ vầng trán thanh tú đẫm một lớp mồ hôi mỏng lấm tấm. Cặp kính cận gọng kim loại trễ xuống sống mũi, ánh mắt sắc sảo của cô chăm chú rà soát từng dòng số liệu sơ cấp mà Đức Anh cùng Hùng Béo vừa lặn lội thu thập từ các quầy lương thực, cửa hàng tạp hóa dân sinh và các sạp bán lẻ quanh ba cụm chợ suốt từ sáng sớm tinh mơ.

“Đức Anh, cậu dừng bút lại một chút đã,” Kiều Trang đặt chiếc bút dạ quang màu vàng chanh xuống góc bàn nghe cạch một tiếng khẽ, giọng nói cố ghìm thật nhỏ theo quy định trật tự của phòng đọc, nhưng âm lượng nén lại ấy không giấu nổi vẻ gay gắt cùng sự hoài nghi sâu sắc. “Tôi xem qua bảng số liệu giá gạo và lượng cầu tiêu dùng ba tháng đầu năm nay của cậu rồi. Nhưng tôi cho rằng cậu đang mắc một sai lầm rất căn bản trong việc xác định phương pháp luận hồi quy. Cậu dựng phương trình biến phụ thuộc là lượng cầu gạo xi dẻo theo biến độc lập duy nhất là mức giá bán lẻ ngoài sạp chợ huyện. Nếu chỉ đơn giản như thế, hệ số chặn và hệ số góc của cậu chắc chắn sẽ hứng trọn hiện tượng nội sinh do bỏ sót biến số quan trọng. Trong bối cảnh chỉ số giá tiêu dùng cả nước đang leo thang hơn hai con số như hiện nay, cậu giải thích thế nào về tác động thay thế khi giá thịt lợn, cá mè, trứng gà và dầu ăn cũng nhảy múa từng ngày ngoài chợ?”

Trang đẩy gọng kính lên sát sống mũi, ngón trỏ mảnh dẻ gõ nhẹ lên một cột số liệu:

“Nếu người tiêu dùng thấy giá gạo tăng mà chuyển sang ăn ngô, khoai, sắn hoặc mì tôm sợi vụn, thì độ co giãn của cầu theo giá sẽ mang một diện mạo hoàn toàn khác. Việc cậu gạt phăng giá các mặt hàng lương thực thay thế ra khỏi mô hình sẽ khiến ước lượng OLS bị chệch và không nhất quán. Cậu lấy tư cách gì để bảo vệ kết quả này trước mặt thầy Minh vào chiều mai?”

Đức Anh không vội vàng cãi lại. Người đàn ông mang linh hồn ba mươi tám tuổi từng lăn lộn qua bao thăng trầm của thương trường, nếm đủ mùi cay đắng của khủng hoảng tài chính trong thân xác chàng sinh viên hai mươi lặng lẽ buông cây bút bi Bến Nghé xuống rãnh bàn. Anh ngẩng đầu lên, bình thản đón nhận ánh nhìn nghiêm khắc của Trang. Anh hiểu rất rõ tính cách của cô lớp phó học tập này: Kiều Trang thông minh, kỷ luật, tự tôn cao và cực kỳ tôn sùng tính chuẩn xác của các mô hình toán kinh tế thuần túy. Đối với Trang, kinh tế lượng là sự phản chiếu hoàn hảo của những định lý toán học chặt chẽ. Muốn thuyết phục được cô, những lý lẽ hoa mỹ suông sẻ hay sự lươn lẹo của một kẻ quen thói đối phó tuyệt đối không có đất dung thân.

“Cậu nói hoàn toàn đúng về mặt lý thuyết thuần túy của mô hình OLS cổ điển,” Đức Anh điềm đạm trả lời, chất giọng trầm ấm, chậm rãi và rành rọt, ngón tay khẽ trỏ vào phần đồ thị phân tán bên dưới trang bản thảo. “Nếu đặt bài toán kinh tế vi mô này trong điều kiện thị trường vận hành bình thường, thu nhập khả dụng ổn định và lạm phát được kiềm chế dưới năm phần trăm, chắc chắn chúng ta bắt buộc phải đưa thêm giá hàng hóa thay thế và thu nhập khả dụng vào véc-tơ các biến độc lập. Làm như vậy mới triệt tiêu được hiện tượng hiệp phương sai giữa sai số ngẫu nhiên với biến giải thích. Nhưng Trang hãy nhìn kỹ vào bản chất đặc thù của đợt bão giá lần này. Gạo ở các vùng nông thôn như Ý Yên hay các xóm trọ công nhân, xóm trọ sinh viên ngoại thành ven đô Hà Nội không phải là món hàng tiêu dùng thông thường để người ta có thể tùy tiện chọn hàng hóa thay thế khi giá nhích lên.”

Trang hơi nhíu mày, khóe môi khẽ giật, đôi mắt sáng ánh lên tia hoài nghi pha lẫn tò mò:

“Ý cậu muốn viện dẫn đến nghịch lý hàng hóa Giffen? Nhưng gạo xi dẻo hay gạo Khang Dân thông dụng đâu phải là trường hợp cực đoan đến mức biến toàn bộ đường cầu thành một đường dốc lên dốc đứng? Cậu có bằng chứng định lượng nào chứng minh điều đó không?”

“Không hẳn là hàng Giffen tuyệt đối theo định nghĩa sách giáo khoa của Robert Giffen, mà bản chất ở đây là sự co cụm ngân sách cùng cực của tầng lớp bình dân dưới đáy xã hội,” Đức Anh với tay lấy chiếc bút chì gỗ 2B đã gọt vẹt đầu, khẽ phác một đường cong dốc đứng sang bên lề trang giấy nháp kẻ ô ly. “Ở nông thôn hoặc các khu xóm trọ lao động nghèo, khi giá phân bón lót, phân đạm urê, thuốc trừ sâu, chi phí xăng dầu chạy máy bơm và tiền điện sinh hoạt nhảy vọt từ ba mươi đến bốn mươi phần trăm, thu nhập thực tế của người dân bị bào mòn nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ điều chỉnh lương danh nghĩa. Khi ấy, giá một cân thịt lợn sấn từ ba mươi nghìn vọt lên năm mươi nghìn, cá mè từ mười lăm nghìn lên hai mươi nhăm nghìn lập tức bị các bà nội trợ gạt phắt ra khỏi thực đơn hằng ngày.”

Đức Anh dừng lại một nhịp, đưa mắt nhìn thẳng vào khuôn mặt chăm chú của Trang:

“Người nghèo lúc này không có cơ hội lựa chọn hàng hóa thay thế có hàm lượng dinh dưỡng tương đương. Họ buộc phải cắt giảm toàn bộ chi tiêu cho nhóm thực phẩm giàu protein, dồn những đồng bạc cắc cuối cùng còn sót lại trong túi chỉ để mua một thứ duy nhất: tinh bột thô từ gạo trắng, nhằm duy trì mức năng lượng tối thiểu để tồn tại và làm việc chân tay. Cho nên, dù giá một cân gạo xi dẻo có tăng từ tám nghìn lên mười một nghìn ngoài sạp, lượng cầu tại các sạp chợ dân sinh không hề sụt giảm theo hệ số co giãn âm thông thường. Ngược lại, nó còn kích hoạt một tâm lý hoảng loạn tích trữ mang tính phòng ngừa rủi ro cục bộ.”

Anh lật nhẹ sang trang nháp tiếp theo, chỉ vào các phép tính toán trung gian:

“Như vậy, biến số giá hàng thay thế ở đây thực chất đã bị bão giá vô hiệu hóa trong ngắn hạn. Nếu cậu cố tình nhồi nhét biến giá thịt lợn hay giá dầu ăn vào phương trình hồi quy mà không xử lý hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa chỉ số CPI chung và giá thực phẩm tươi sống, ma trận hiệp phương sai của các ước lượng OLS sẽ bị thổi phồng vô căn cứ. Kết quả là phương sai của các hệ số hồi quy tăng vọt, làm cho các phép kiểm định t-Student mất hoàn toàn độ tin cậy thống kê. Đó là lý do vì sao trong hàm hồi quy mở rộng ở trang sau, tôi đã chủ động thay thế giá hàng phụ trợ bằng biến trễ của kỳ vọng lạm phát tiêu dùng.”

Kiều Trang ngồi sững lại trong chốc lát. Những ngón tay thon thả của cô đang đặt hờ trên mép cuốn giáo trình *Kinh tế lượng ứng dụng* bỗng nhiên siết nhẹ vào bìa sách. Cô chăm chú nhìn từng nét vẽ chì dứt khoát của Đức Anh, trong đầu liên tục tái hiện lại các định lý của Greene và Gujarati về kiểm định đa cộng tuyến. Cô không thể ngờ rằng một sinh viên từng bỏ bê bài vở suốt một học kỳ dài, kẻ mà hai hôm trước còn đứng ngơ ngác trước nguy cơ bị cấm thi vì nợ bài tập lớn, lại có thể xâu chuỗi một cách nhuần nhuyễn, khúc chiết giữa hiện thực vĩ mô tàn khốc ngoài xã hội với các công thức toán kinh tế khô khốc đến mức này.

Nhưng bản tính cẩn trọng và kiêu hãnh của một người luôn đứng đầu khoa không cho phép Trang dễ dàng nhượng bộ. Cô lật tiếp một trang bản thảo viết tay của Đức Anh, gõ đầu móng tay cắt tỉa gọn gàng vào một bảng kiểm định sai số:

“Được rồi, phần trực giác kinh tế vi mô đó tạm coi là có căn cứ thực tế và lập luận rất khéo léo. Nhưng còn giả thiết then chốt về phương sai sai số không đổi thì sao? Số liệu này cậu thu thập từ ba cụm chợ có đặc thù rất phân tán: chợ đầu mối Dịch Vọng buôn bán khối lượng lớn, chợ cóc ngõ Khương Thượng phục vụ sinh viên nghèo và sạp bán lẻ ở chợ huyện Ý Yên thuần túy nông thôn. Quy mô dung lượng mẫu và biên độ co giãn giá ở ba địa bàn này hoàn toàn chênh lệch nhau một trời một vực. Cậu đã chạy kiểm định White để kiểm tra hiện tượng phương sai phần dư thay đổi chưa? Thầy Minh nổi tiếng là chuyên gia hàng đầu về kinh tế lượng vĩ mô, nếu phương sai sai số không thuần nhất, toàn bộ ước lượng khoảng tin cậy của cậu sẽ trở nên vô nghĩa, và bài thuyết trình chiều mai sẽ vỡ vụn ngay ở phút thứ năm.”

“Tôi đã lường trước điều đó và chạy thử phép kiểm định White không có tích chéo thủ công ở bảng phụ lục số ba, ngay phía sau trang hồi quy chính,” Đức Anh khẽ mỉm cười, điềm tĩnh lật tập giấy kẻ ly kẹp ghim cẩn thận đưa sang cho Trang. “Giá trị Chi-bình phương tính toán quan sát được là 4,12, nhỏ hơn rất nhiều so với giá trị tới hạn 5,99 ở mức ý nghĩa năm phần trăm với hai bậc tự do. Lý do là vì tôi đã chuẩn hóa toàn bộ chuỗi số liệu thô bằng cách lấy logarit tự nhiên hai vế của phương trình trước khi đưa vào hàm OLS. Biến đổi hàm dạng log-log không chỉ giúp đưa mô hình về dạng đàn hồi phần trăm trực quan, mà còn nén chặt biên độ dao động cực trị của phần dư ở các chợ quy mô lớn như Dịch Vọng, triệt tiêu gần như hoàn toàn hiện tượng phương sai thay đổi.”

Trang cúi thấp đầu, đôi mắt mở to nhìn chăm chú vào từng phép cộng dồn tổng bình phương sai số, từng giá trị thống kê $R^2$ phụ trợ được Đức Anh trình bày sạch sẽ, chuẩn mực đến kinh ngạc. Những nét chữ nghiêng đều đặn, mực xanh đậm nét, tuyệt nhiên không có một vết gạch xóa lem luốc hay tẩy xóa cẩu thả. Từng biến số $Y$, $X_1$, $X_2$ đều có chú thích cặn kẽ dựa trên số liệu khảo sát thực địa: từ tỷ lệ chiết khấu của các tổng đại lý phân phối lương thực phẩm, chi phí cước vận tải xe tải nhẹ tuyến Nam Định – Giáp Bát khi giá xăng A92 tăng vọt, cho đến cả thói quen mua nợ gối đầu ghi sổ tay của các bà nội trợ trong xóm trọ nghèo.

Khoảng không gian nhỏ giữa hai chiếc bàn gỗ đột ngột chìm vào một sự im lặng kỳ lạ giữa tiếng quạt trần ù ù trên đỉnh đầu. Bên ngoài rặng xà cừ cổ thụ, tiếng ve sầu mùa hè râm ran từng hồi nhức nhối, hòa lẫn tiếng còi xe máy inh ỏi từ ngã tư Mai Dịch vọng lại.

Kiều Trang khẽ ngước mắt lên, ánh nhìn xuyên qua tròng kính cận dừng lại trên gương mặt của chàng trai đối diện. Đức Anh lúc này dường như đã lột xác hoàn toàn thành một con người xa lạ so với hình ảnh ngỗ ngược, bạt mạng, đầu tóc rối bù và đôi mắt lờ đờ vì những đêm cày game thâu đêm ở các quán net bẩn thỉu đầu ngõ Khương Thượng mà cô từng bắt gặp tuần trước. Quầng mắt anh thâm lại vì thiếu ngủ triền miên sau những đêm thức trắng miệt mài bên trang viết, hai bên gò má hơi hóp vào, nhưng trong đôi mắt đen sâu thẳm ấy toát lên một vẻ thâm trầm, sắc sảo và một sự kiên định lạ lùng. Khi cô đưa ra những câu hỏi phản biện hóc búa mang tính dồn ép, anh không hề bộc lộ một chút tự ái vặt vãnh hay bực dọc nào; trái lại, từng câu chất vấn đều được anh tiếp nhận với một thái độ khiêm nhường, cẩn trọng, ghi chú ngay ngắn vào góc sổ tay rồi tháo gỡ từng mắt xích bằng một sự từng trải vượt xa lứa tuổi hai mươi.

Bức tường ngăn cách lạnh lùng, cảnh giác mà Trang dựng lên bấy lâu nay đối với một sinh viên cá biệt bỗng chốc rạn nứt từng mảng lớn. Cô bỗng nhận ra sự nỗ lực đến kiệt cùng này không phải là một màn kịch vụng về dựng lên trong cơn tuyệt vọng để đối phó với nguy cơ bị đình chỉ học tập, càng không phải trò bốc đồng của một kẻ muốn gây sự chú ý. Đằng sau từng dòng số liệu thực tế được chắt lọc kia là mồ hôi, là một gánh nặng tâm lý vô hình nhưng trĩu nặng mà chàng trai này đang gồng mình gánh vác.

Trang khẽ thở dài một hơi nhẹ bẫng, ngữ điệu đã mềm đi trông thấy, mang theo sự nể phục không giấu giếm:

“Phương pháp xử lý logarit tuyến tính hóa này... thực sự rất thông minh và sắc sảo. Thầy Minh vốn cực kỳ dị ứng với những bài tiểu luận xào xáo lại lý thuyết chung chung trong sách giáo khoa của các khóa trước. Đưa được bức tranh sống động về hành vi tiêu dùng thắt lưng buộc bụng của người dân nghèo thời bão giá vào mô hình toán học thế này, bài của cậu đã có sức nặng và chiều sâu thực tiễn rất lớn rồi.”

“Tất cả là nhờ có tập bài giảng ghi chép tỉ mỉ từng ví dụ và các bài tập tình huống của cậu hôm qua cả thôi,” Đức Anh chân thành nói, khẽ cúi đầu thay cho lời cảm tạ sâu sắc. “Nếu không có những dòng lưu ý bên lề của cậu về các dạng bài kiểm định F mở rộng trong điều kiện mẫu nhỏ, chắc chắn tôi đã bị lạc giữa mớ công thức ma trận rồi.”

Trang khẽ mím môi, hai bên gò má hơi ửng lên một vệt hồng kín đáo dưới ánh nắng vàng vọt xiên qua chớp cửa sổ. Cô vội vã lảng tránh ánh mắt ấm áp, trầm tĩnh của anh bằng cách lật lại trang bìa của tập tài liệu:

“Đừng vội mừng thầm. Cậu còn ba trang kết luận và đề xuất khuyến nghị chính sách giải pháp vi mô cho các hộ kinh doanh cá thể nữa đấy. Thầy Minh là người theo trường phái thực chứng, thầy sẽ xoáy rất sâu vào tính khả thi của giải pháp khi vấn đáp. Nếu cậu chỉ đưa ra mấy câu sáo rỗng kiểu như 'Nhà nước cần tăng cường trợ cấp xã hội' hay 'ngân hàng cần hỗ trợ gói vay ưu đãi', thầy sẽ gạt phắt đi ngay và trừ điểm thẳng tay.”

“Tôi hiểu rất rõ điều đó,” Đức Anh gật đầu, ánh mắt ánh lên nét đăm chiêu từng trải. “Tiểu thương chợ cóc và những người buôn thúng bán mẹt không thể ngồi chờ những gói cứu trợ vĩ mô xa vời của Nhà nước hay những thủ tục vay vốn rườm rà tại ngân hàng chính sách. Giải pháp sống còn duy nhất của họ lúc này là tối ưu hóa vòng quay tiền mặt từng ngày, cắt giảm tối đa các khâu trung gian vận chuyển cơ hội, chuyển dịch sang các mặt hàng thiết yếu có biên độ dao động giá thấp và tìm cách liên kết tiêu thụ theo nhóm nhỏ. Đó cũng là hướng phân tích giải pháp mà tôi đang hoàn thiện ở phần cuối.”

Đúng lúc ấy, chiếc điện thoại Nokia 1200 vỏ đen cũ kỹ để ở chế độ rung trong túi quần bò của Đức Anh bỗng rần rần rung lên bần bật. Tiếng mô-tơ rung va đập liên hồi vào chùm chìa khóa phòng tr bằng sắt phát ra âm thanh sè sè ken két trên mặt ghế gỗ, làm mấy sinh viên ngồi bàn bên cạnh khẽ ngước mắt lên nhìn sang.

Đức Anh ái ngại nhìn Trang, khẽ hạ giọng:

“Xin lỗi cậu, tôi phải ra ngoài hành lang kiểm tra tin nhắn một chút.”

Trang khẽ gật đầu, ánh mắt kín đáo dõi theo bóng lưng gầy gò trong chiếc áo sơ mi bạc màu nhưng vững chãi của anh khi anh bước nhanh ra phía cánh cửa lớn mở ra ban công thư viện.

***

Bên ngoài hành lang lộng gió hướng ra sân vận động của trường, Đức Anh rút chiếc điện thoại nhỏ bằng bao diêm ra khỏi túi. Màn hình đơn sắc vàng vọt nhấp nháy biểu tượng bức thư nhỏ ở góc trên cùng, hiển thị số thuê bao người gửi có đuôi `...886`. Anh bấm phím điều hướng mở hộp thư đến.

Đó là tin nhắn từ Bùi Hoàng Nam, kèm theo thông báo biến động số dư tài khoản ngân hàng được Nam chuyển tiếp cẩn thận:

*“Anh Đức Anh ơi, em Nam bên phố máy tính Lê Thanh Nghị đây! Trưa nay anh Tuấn chủ cửa hàng xem xong toàn bộ mười bài viết mô tả thông số kỹ thuật và hướng dẫn nâng cấp linh kiện máy tính cũ cho sinh viên nghèo mà anh gửi lúc rạng sáng, anh ấy ưng ý lắm! Anh Tuấn khen văn phong của anh rất sắc sảo, đánh trúng phóc tâm lý thắt lưng buộc bụng thời bão giá của anh em sinh viên và dân văn phòng, đọc rất đanh thép chứ không bị dịch máy thô thiển như mấy bài trên diễn đàn. Anh Tuấn duyệt thanh toán luôn đợt đầu cho anh, lại còn thưởng nóng thêm năm mươi nghìn vì anh nộp bài sớm hơn hạn chót tận sáu tiếng. Cửa hàng vừa bảo kế toán chuyển khoản trực tiếp hai trăm nghìn đồng vào số tài khoản thẻ Vietcombank anh đưa hôm qua rồi đấy. Anh ra cây ATM kiểm tra giúp em nhé. Sắp tới xưởng in áo thun bên Hà Đông bắt đầu vào vụ hè, em sẽ báo anh ngay để nhận việc tiếp!”*

Lồng ngực Đức Anh như thắt lại, hơi thở nghẹn ngào nơi cuống họng.

Hai trăm nghìn đồng.

Đối với một người đàn ông từng lăn lộn ở tương lai năm 2026, con số ấy chẳng đáng là bao, có khi chỉ bằng một bữa trưa vội vã nơi quán xá hay một ly cà phê máy chốn văn phòng sang trọng. Nhưng vào buổi trưa ngày 15 tháng 5 năm 2008 này, giữa tâm bão lạm phát đang nghiền nát sinh kế của từng gia đình nghèo trên khắp dải đất hình chữ S, hai trăm nghìn đồng tiền mặt là một gia tài nhỏ bé nhưng vô cùng quý giá.

Nó là mồ hôi, là chất xám, là sự tỉnh táo sau một đêm thức trắng cặm cụi gõ từng phím lọc cọc trên chiếc máy tính cũ tại quán net. Đó là những đồng tiền đầu tiên anh kiếm được bằng con đường lao động chân chính và đàng hoàng ở kiếp sống thứ hai này. Không phải từ việc cày game thâu đêm suốt sáng để bán đồ ảo cho các đại gia, không phải từ những ván cá cược may rủi, và càng không phải từ việc chìa tay xin mẹ từng tờ tiền lẻ tích cóp từ lứa lợn giống ở quê nhà.

Đức Anh hít một hơi thật sâu, luồng gió hè mang theo hơi nóng hầm hập thổi qua hành lang bỗng nhiên khiến anh cảm thấy sảng khoái đến lạ kỳ. Cảm giác nghẹn ngào nơi sống mũi lan dần xuống khóe mắt. Anh cẩn thận bấm nút lưu tin nhắn vào mục lưu trữ của máy, cất chiếc điện thoại vào sâu trong túi quần rồi xoay người rảo bước quay lại phòng đọc.

***

Hơn một tiếng đồng hồ sau, sau khi cùng Kiều Trang rà soát tỉ mỉ từng giả thiết của mô hình hồi quy và thống nhất phương pháp lập luận cho phần khuyến nghị giải pháp, Đức Anh thu dọn giáo trình, thước kẻ và xấp bản thảo vào chiếc ba lô vải dù sờn mép. Lúc hai người bước xuống những bậc thềm đá hoa cương phủ bóng râm mát của sảnh thư viện, ánh nắng đầu giờ chiều đã bắt đầu gay gắt rải một màu vàng rực như thiêu như đốt trên khắp sân trường Đại học Thương mại.

Dưới gốc cây bàng râm mát gần bốt gác của bác bảo vệ, Nguyễn Mạnh Hùng—tức Hùng Béo—đang ngồi chồm hổm một cách khổ sở trên yên chiếc xe đạp Thống Nhất khung nam màu xanh rêu cũ mèm. Tay cậu cầm một que kem năm trăm đồng đang chảy nước ròng ròng xuống cổ tay, gương mặt tròn xoe nhăn nhó, mồ hôi mồ kê nhễ nhại làm ướt đẫm cả mảng lưng áo phông xám. Nhác thấy bóng Đức Anh bước ra cạnh Kiều Trang, Hùng vội vàng vứt que kem dở vào thùng rác ven đường, quệt vội mu bàn tay lên mép áo rồi lật đật dắt xe chạy bổ lại:

“Ôi trời đất ơi, ông Đức Anh ơi là ông Đức Anh! Làm cái trò trống gì mà giam nhau trong cái lò bát quái thư viện ấy suốt từ trưa trờ trưa trật đến giờ thế hả? Tôi ở ngoài này đợi mà mồ hôi mồ kê tuôn ra như tắm, ướt sũng cả nách áo rồi đây này! Đã bảo trưa nay đi ăn bát bún riêu cua đầu ngõ rồi bàn chuyện chiều đi khảo sát tiếp mấy sạp gạo bên chợ Đồng Xa mà cứ lặn mất tăm mất tích!”

Kiều Trang khẽ mỉm cười lịch thiệp chào Hùng, rồi quay sang nhìn Đức Anh, ánh mắt cô lúc này đã đượm vẻ tin cậy và dịu dàng hơn hẳn sự xa cách ban sáng:

“Cậu về phòng trọ nghỉ ngơi một chút rồi chép lại toàn bộ bài tiểu luận ra thếp giấy thi cho thật cẩn thận nhé. Chữ viết tay của cậu khá ngay ngắn, nhưng nhớ căn lề mép trái hai xăng-ti-mét cho đúng chuẩn văn bản học thuật của bộ môn. Chiều mai trước giờ nộp cho thầy Minh, nếu cậu cần tôi đọc soát lại tổng thể bố cục lần cuối thì cứ mang qua lớp hành chính.”

“Cảm ơn Trang rất nhiều. Hôm nay nếu không có sự phản biện sắc sảo của cậu về hiện tượng đa cộng tuyến và phép kiểm định White, chắc chắn tôi không thể nào hoàn thiện khung bài kịp tiến độ,” Đức Anh chân thành đáp, ánh mắt nhìn thẳng đầy vẻ trân trọng.

Trang khẽ gật đầu, vẫy nhẹ tay chào hai người rồi quay lưng rẽ bước thoăn thoắt về phía dãy nhà ký túc xá nữ rợp bóng mát.

Chờ cho bóng dáng thanh mảnh của Trang khuất hẳn sau khúc quanh của dãy nhà hiệu bộ ba tầng, Hùng Béo lập tức xáp lại gần, huých mạnh cùi chỏ mập mạp vào mạn sườn Đức Anh, đôi mắt hí ti hí híp lại đầy vẻ tò mò và tinh quái:

“Này, có biến gì lạ lùng lắm đúng không? Nói thật cho tôi nghe xem nào! Mới sáng hôm qua con bé Trang 'băng thanh ngọc khiết' lớp phó học tập còn nhìn ông như nhìn thấy ôn dịch ngoài đường, lườm suýt rách cả mi mắt, thế mà trưa nay thái độ lại quay ngoắt một trăm tám mươi độ ngọt ngào thế kia là sao hả? Mà này, gác chuyện sách vở bút mực sang một bên đã, chuyện lớn đây này! Lúc nãy thằng Cường 'sứt' vừa nhắn tin khẩn cấp qua máy bàn bà Năm đầu ngõ giục ầm ĩ lên kìa. Nó bảo cái kèo cày thuê acc Cái Bang bên server mới cho lão thiếu gia trên phố Huế người ta tăng giá chót vót lên sáu trăm nghìn rồi đấy! Chỉ cần hai thằng mình cắm rễ ở quán net Sao Đêm từ tối nay thông đến chiều mai là đút túi tiền tươi thóc thật. Bỏ xừ nó ba cái khảo sát giá gạo với rau muống rau ngót vớ vẩn ấy đi, kiếm sáu trăm nghìn dắt lưng phòng thân thời buổi bão giá đói kém này không sướng hơn à?”

Đức Anh dừng bước lại bên chiếc xe đạp của mình dựng sát hàng rào hoa râm bụt. Anh không hề nổi giận, chỉ đưa mắt nhìn người bạn thân nối khố bằng một ánh nhìn trầm tĩnh, sâu thẳm đến mức khiến Hùng Béo bất giác rụt cổ lại:

“Hùng này, cậu có mở thẻ ATM của Vietcombank bao giờ chưa?”

Hùng ngớ người ra, bàn tay mập mạp gãi đầu gãi tai côm cốp, mặt ngơ ngác:

“Thẻ... thẻ rút tiền tự động màu xanh lá cây cắm vào cột sắt ấy hả? Tôi làm quái gì có! Mấy đứa con nhà giàu trên phố hoặc sinh viên diện học bổng loại giỏi mới có cái thẻ nhựa ấy chứ thằng nhà quê Ý Yên như tôi toàn nhận tiền bố mẹ bọc giấy báo gửi theo xe đò gạt nước, làm cái thẻ ngân hàng làm quái gì cho tốn năm mươi nghìn tiền phí duy trì tài khoản tối thiểu? Mà tự dưng ông hỏi chuyện dở hơi ấy làm gì?”

“Lấy xe đi với tôi ra cây ATM chỗ đường Cầu Giấy một lát,” Đức Anh dắt chiếc xe đạp khung ngang của mình ra khỏi bãi gửi. “Tôi cho cậu xem cái này.”

Hùng Béo lầm bầm vài câu trong họng nhưng cũng lật đật trèo lên chiếc xe đạp cà tàng lạch cạch đạp bám theo sau.

Giữa trưa hè chang chang, hai chiếc xe đạp cọc cạch luồn lách qua dòng xe cộ nườm nượp, khói bụi mịt mù trên đường Cầu Giấy. Mặt đường nhựa bốc lên hơi nóng hầm hập làm không khí như rung rinh, biến dạng. Khắp hai bên phố, những tấm biển hiệu vẽ vội bằng sơn đỏ thông báo tăng giá xăng lên mười bốn nghìn năm trăm đồng một lít, giá gas leo thang, cùng những tấm biển bìa các-tông ghi vội trước các quán cơm bình dân: *“Cơm đĩa tăng giá lên 12.000đ từ ngày 10/5 do bão giá”* treo nhan nhản khắp nơi, phơi bày một hiện thực đời sống đang oằn mình, chật vật chống chọi với cơn bão lạm phát nghiệt ngã.

Đến trước bốt ATM của Vietcombank sơn màu xanh lục đặt cạnh một chi nhánh ngân hàng lớn gần ngã ba Cầu Giấy – Chùa Hà, Đức Anh gạt chân chống xe, ra hiệu cho Hùng đứng ngoài trông xe rồi bước vào trong buồng kính dán decal cách nhiệt mát lạnh nhờ hơi điều hòa phả ra ro ro.

Đây là chiếc thẻ ghi nợ nội địa mà anh đã chủ động đi làm thủ tục mở ngay từ buổi chiều đầu tiên sau khi hồi sinh về năm 2008, bằng năm mươi nghìn đồng cuối cùng vay tạm của Hùng Béo. Đức Anh đưa chiếc thẻ nhựa cứng màu xanh vào khe cắm của máy, bấm mật khẩu mã PIN sáu chữ số quen thuộc. Màn hình CRT của cây ATM đời cũ nhấp nháy dòng chữ màu xanh lục báo hiệu giao dịch được chấp nhận. Anh bấm chọn mục vấn tin tài khoản: con số hiển thị trên màn hình hiện lên rõ mồn một là hai trăm linh năm nghìn đồng—bao gồm năm mươi nghìn số dư tối thiểu duy trì tài khoản, một trăm năm mươi nghìn tiền công mười bài viết và năm mươi nghìn tiền thưởng nóng từ cửa hàng máy tính Lê Thanh Nghị.

Đức Anh hít một hơi, bấm lệnh rút tiền mặt: một trăm nghìn đồng.

Tiếng mô-tơ đếm tiền bên trong khe máy kêu lên ràn rạt một tràng giòn giã quen thuộc. Vài giây sau, cửa chắn kim loại bật mở, một tờ tiền polymer mệnh giá một trăm nghìn đồng màu xanh ngọc phẳng phiu, còn thơm phức mùi mực in mới cứng từ từ trồi ra khỏi khe hẹp.

Đức Anh cầm lấy tờ tiền, nhận lại thẻ từ khe cắm rồi đẩy cánh cửa kính dày bước ra ngoài vỉa hè.

Hùng Béo đang đứng chống một chân xuống mép vỉa hè, mồ hôi nhễ nhại chảy thành vệt dài trên má, thấy Đức Anh bước ra liền trố tròn mắt nhìn chằm chằm vào tờ tiền một trăm nghìn phẳng phiu kẹp giữa hai ngón tay của bạn:

“Ơ kìa... Ông... ông đào đâu ra tiền trong cái cột sắt ấy đấy hả Đức Anh? Đừng bảo với tôi là ông lại liều mạng đi vay nợ cột thẻ hay cắm giấy tờ tùy thân cho bọn cho vay nặng lãi nào đấy nhé? Làm thế là chết dở đấy ông ơi!”

“Tiền công viết lách đàng hoàng đấy,” Đức Anh đưa tờ tiền polymer ra ngay trước mặt người bạn thân, giọng nói trầm chắc, đanh thép và đầy sức nặng. “Đêm qua tôi thức trắng không phải chỉ để ngồi gặm cuốn giáo trình Kinh tế lượng. Tôi đã viết mười bài phân tích, quảng bá linh kiện máy tính cũ tồn kho cho đại lý bên phố Lê Thanh Nghị. Chủ cửa hàng xem xong, duyệt bài ngay trong sáng nay và kế toán của họ vừa chuyển khoản thẳng vào tài khoản ngân hàng của tôi cách đây một tiếng. Đây là tiền kiếm được bằng mồ hôi và chất xám thật sự, Hùng ạ. Không phải lén lút cày thuê kiếm từng đồng bạc lẻ trong quán net ẩm thấp hôi hám mùi khói thuốc lá, không phải van xin ai bố thí, và quan trọng nhất: nó không bắt tôi phải đánh đổi tương lai sinh viên hay kỳ thi tốt nghiệp của mình.”

Hùng Béo đứng chết trân tại chỗ như vừa bị sét đánh ngang tai. Cậu há hốc miệng, đôi mắt ti hí trố lên nhìn chằm chằm vào tờ tiền polymer mệnh giá lớn nhất nhì thời bấy giờ, rồi lại ngước lên nhìn gương mặt cương nghị, đĩnh đạc và ánh mắt sáng quắc của Đức Anh. Đôi môi mập mạp của Hùng run rẩy, hai bàn tay thô ráp lúng túng buông ghi-đông xe đạp, gãi mạnh vào sau gáy, hai vành tai đỏ ửng lên vì một nỗi xấu hổ và bàng hoàng tột độ.

Những lời rủ rê cày thuê game online, những toan tính kiếm tiền chộp giật ngắn hạn mà Hùng ấp ủ suốt mấy ngày qua bỗng chốc trở nên kệch cỡm, thảm hại và ấu trĩ trước tờ tiền một trăm nghìn đồng sạch sẽ đang hiện diện rành rành giữa ánh nắng trưa. Đức Anh không hề nói suông những lời đạo lý viển vông; anh đã thực sự làm được, thực sự mở ra một lối thoát bằng chính năng lực học thức và ngòi bút nghiêm túc của mình ngay giữa tâm bão giá nghiệt ngã.

“Tôi... tôi thực sự không ngờ...” Hùng Béo ấp úng, giọng lí nhí như một đứa trẻ phạm lỗi bị bắt quả tang, ánh mắt cụp xuống nhìn mũi đôi giày bata Thượng Đình rách mép bám đầy bụi đường. “Tôi cứ tưởng mấy cái trò viết lách linh tinh trên mạng internet chỉ là trò lừa đảo của mấy đứa rỗi việc chém gió... Hóa ra... người ta trả tiền tươi thật hả ông?”

“Họ trả tiền thật vì bài viết giải quyết được nỗi đau tồn kho và ế ẩm thực tế của họ trong cơn bão giá này,” Đức Anh bước tới, đặt bàn tay rắn rỏi vỗ mạnh lên bờ vai tròn lẳn của Hùng Béo, ánh mắt chan chứa sự chân thành của một người anh em tri kỷ từng cùng nhau chia ngọt sẻ bùi qua bao biến cố ở kiếp trước. “Hùng này, cậu có khiếu ăn nói bẩm sinh, giao tiếp xởi lởi, đi chợ khảo sát giá tiểu thương ai cũng quý, và cậu nắm bắt tâm lý người khác cực kỳ nhạy bén. Đừng chôn vùi những năng khiếu trời cho ấy vào mấy trận hỗn chiến vô bổ trên màn hình máy tính nữa. Cùng tôi làm lại từ đầu đi. Sau đợt tiểu luận này, tôi sẽ kéo cậu vào làm các dự án nội dung số và phân phối thực thụ. Chúng ta sẽ kiếm tiền đàng hoàng, sạch sẽ để tự đóng học phí, tự trang trải tiền phòng trọ, không để bố mẹ ở quê Ý Yên phải còng lưng lo từng bát gạo gửi lên nữa.”

Hùng Béo siết chặt hai bàn tay hộ pháp lại, nuốt đánh ực một ngụm nước bọt khan nơi cuống họng, rồi ngẩng phắt đầu lên, gật đầu lia lịa:

“Được! Tôi nghe ông! Tôi... tôi bỏ hẳn cái kèo cày thuê acc Cái Bang của thằng Cường 'sứt' ngay chiều nay! Từ giờ ông bảo đi đâu, làm cái gì, khảo sát số liệu hay phụ việc gì, tôi theo ông răm rắp hết!”

Đức Anh nở một nụ cười nhẹ nhõm, cảm thấy tảng đá vô hình đè nặng trong lòng suốt mấy ngày qua như vừa được trút bỏ. Anh gấp cẩn thận tờ tiền một trăm nghìn làm đôi, bảo Hùng:

“Giờ thì dắt xe theo tôi sang Bưu điện Cầu Giấy ở phía đối diện bên kia đường. Tôi có một việc hệ trọng bậc nhất phải làm ngay trưa nay.”

***

Tòa nhà Bưu điện Cầu Giấy vào đầu giờ chiều khá tấp nập người ra kẻ vào. Mùi giấy than nồng nồng, mùi mực dấu nhật ấn quyện với mùi quạt gió công nghiệp phả ra khắp sảnh lớn lát gạch hoa cũ. Khách hàng chủ yếu là sinh viên đứng xếp hàng đợi đến lượt vào các bốt kính điện thoại đường dài công cộng liên tỉnh, hoặc những người lao động ngoại tỉnh mang theo túi cói, bao tải hàng đến làm thủ tục gửi bưu phẩm, thư từ và chuyển tiền nhanh về các vùng quê.

Dù dịch vụ thẻ ATM và chuyển khoản ngân hàng đã bắt đầu nhen nhóm xuất hiện ở các thành phố lớn, nhưng đối với những vùng quê thuần nông chưa hề có chi nhánh ngân hàng nào như huyện Ý Yên quê anh, lệnh chuyển tiền qua mạng lưới bưu điện vẫn là huyết mạch tài chính duy nhất, là sợi dây kết nối sinh mạng giữa những người con xa xứ với gia đình nơi quê nhà.

Đức Anh bước tới quầy viết thư công cộng kê sát vách tường kính. Anh mở chiếc ba lô sờn mép, rút ra một tờ giấy trắng kẻ ngang xé từ cuốn vở ghi chép bài giảng kinh tế lượng. Anh đặt tờ tiền một trăm nghìn đồng phẳng phiu lên mặt bàn gỗ bóng loáng vết mực, rồi cẩn thận cầm cây bút bi Bến Nghé nắn nót viết từng dòng chữ gửi về cho mẹ:

*“Mẹ kính yêu của con,*

*Trưa nay con nhận được cuộc gọi của mẹ ngoài bốt điện thoại đầu chợ huyện rồi. Nghe tin bố lại lên cơn ho ra máu kéo dài và bão giá ập về khiến hàng tạp phẩm của mẹ bị người ta xiết nợ, ruột gan con như có lửa đốt từng cơn. Nhưng con ở xa chưa thể bắt xe về ngay trong buổi chiều nay được, vì con phải ở lại hoàn thành nốt bài thi và tiểu luận quyết định tư cách sinh viên trên trường.*

*Mẹ ơi, con gửi kèm theo lá thư này một trăm nghìn đồng tiền mặt. Đây là số tiền đầu tiên con tự tay kiếm được bằng chính kiến thức học tập trên giảng đường đại học thông qua việc viết bài công nghệ cho người ta ở Hà Nội. Mẹ tuyệt đối không phải lo lắng gì cả, đồng tiền này hoàn toàn trong sạch và đàng hoàng. Mẹ cầm lấy số tiền này, đừng tiếc rẻ hay gom góp để dành nữa, mẹ mua ngay ít thịt nạc ngon, chục quả trứng gà và mấy vỉ thuốc ho bổ phế về bồi dưỡng gấp cho bố. Mẹ bảo bố tạm thời nghỉ hẳn việc nặng nhọc ở xưởng sửa xe vài hôm, đừng cố vác đồ nghề nặng ra đồng cày bừa thuê nữa.*

*Con hứa danh dự với mẹ, chiều mai nộp xong bài luận cho thầy giáo phụ trách bộ môn, con sẽ lập tức ra bến xe bắt chuyến xe đò muộn nhất về Nam Định với bố mẹ. Bố mẹ hãy vững lòng tin ở con, con của bố mẹ đã thực sự thay đổi rồi, con nhất định sẽ cùng gia đình mình vượt qua cơn bão giá nghiệt ngã này.*

*Con trai của mẹ,* *Phạm Đức Anh.”*

Đức Anh đọc lại bức thư một lần nữa, từng con chữ như khắc sâu vào tâm khảm. Anh cẩn thận gấp bức thư lại làm tư, kẹp tờ tiền một trăm nghìn đồng mới cứng vào giữa những nếp gấp giấy dày dặn để không bị lộ ra ngoài ánh sáng, rồi nhét vào chiếc phong bì thư bưu điện có in sẵn viền sọc xanh đỏ, dán tem cẩn thận.

Anh bước đến quầy giao dịch số 3, nộp giấy chuyển tiền thư bảo đảm về địa chỉ sạp hàng khô của mẹ Lan ở cổng chợ huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định.

Chị nhân viên bưu điện trạc ba mươi tuổi liếc nhìn cậu sinh viên gầy gò, nhận lấy phong bì và tờ phiếu kê khai. Chị cầm con dấu nhật ấn bằng đồng gõ mạnh xuống khay mực đỏ rồi dập xuống phong bì nghe một tiếng “cộp” đanh gọn, dứt khoát.

Nhìn con dấu đỏ tươi in rõ dòng chữ *“Bưu điện Cầu Giấy — Ngày 15/05/2008”* đóng đè lên mép dán, khóe mắt Đức Anh bỗng nhiên nóng ran cay xè.

Ở kiếp trước, cũng vào đúng những ngày tháng Năm oi bức của năm hai mươi tuổi này, anh chỉ là một kẻ đớn hèn, u mê, suốt ngày chỉ biết gắt gỏng qua ống nghe bốt điện thoại vòi vĩnh từng đồng tiền mồ hôi nước mắt của mẹ để ném vào những cuộc vui thâu đêm suốt sáng tại quán net. Để rồi hai năm sau đó, khi người cha ra đi mãi mãi trên chiếc giường tre ọp ẹp vì căn bệnh ung thư phổi di căn không có tiền chạy chữa, anh chỉ còn lại nỗi ân hận tột cùng cào xé tâm can suốt mười tám năm ròng rã của một kiếp người thất bại.

Hôm nay, một trăm nghìn đồng gửi về qua chuyến xe thư bảo đảm này tuy chưa thể ngay lập tức thanh toán hết những khoản nợ hàng tạp hóa hay dập tắt được cơn bão giá kinh hoàng đang hoành hành khắp thôn cùng ngõ hẻm, nhưng nó là mầm mống đầu tiên của sự cứu chuộc, là bước chân đầu tiên trên con đường sửa chữa những lỗi lầm sinh tử của đời anh.

***

Rời khỏi bưu điện, Đức Anh cùng Hùng Béo đạp xe một mạch về thẳng xóm trọ nghèo ngõ Khương Thượng.

Suốt buổi chiều tà và trọn vẹn cả đêm hôm đó, căn phòng trọ số 3 ẩm thấp chìm trong một bầu không khí làm việc nghiêm cẩn chưa từng có trong lịch sử của cái xóm trọ sinh viên này. Không còn tiếng gõ bàn phím hỗn loạn phát ra từ những trận game online thâu đêm, không còn mùi khói thuốc lá phả ra khét lẹt qua khe cửa sổ. Dưới ánh sáng vàng vọt, tù mù của bóng đèn tuýp ba mươi sáu oát đã đen hai đầu, Đức Anh ngồi xếp bằng trên chiếc chiếu cói đã sờn mép, cặm cụi nắn nót từng nét chữ, chép lại toàn bộ mười trang tiểu luận khảo sát thực địa từ bản nháp sang thếp giấy thi kẻ ngang của trường Đại học Thương mại theo đúng quy chuẩn học thuật khắt khe.

Hùng Béo ngồi xếp bằng đối diện, hai mắt dán chặt vào chiếc máy tính bỏ túi Casio fx-500MS cũ mượn được, hỗ trợ Đức Anh kiểm tra lại từng phép cộng dồn số liệu mẫu, rồi dùng chiếc bút bi mực nước màu đen nẹp thước kẻ ngay ngắn từng đường viền bảng biểu thống kê và phụ lục sai số.

Đến tận mười hai giờ trưa ngày thứ Sáu, ngày 16 tháng 5 năm 2008, bản tiểu luận chuyên đề khảo sát tác động của lạm phát lên hộ kinh doanh nhỏ lẻ dày đúng mười trang viết tay sạch bóng, không một vết tẩy xóa, kèm theo chiếc sơ đồ tư duy khổ A3 hệ thống hóa toàn bộ chương trình môn học Kinh tế lượng ứng dụng đã được hoàn thành trọn vẹn. Tập tài liệu được kẹp ngay ngắn, phẳng phiu bên trong chiếc bìa hồ sơ rút gáy màu xanh dương mà Trang đã mua tặng anh hôm trước.

***

Đúng hai giờ bốn mươi lăm phút chiều.

Đức Anh có mặt tại hành lang tầng ba của tòa nhà hiệu bộ trường Đại học Thương mại.

Hành lang dài hun hút vắng tanh, chỉ có tiếng gió hè lùa qua những ô cửa thông gió thổi vào sàn gạch men mát lạnh và tiếng bước chân nện nhịp nhàng, dứt khoát của chính anh vang lên đều đặn. Đức Anh dừng bước, hít một hơi thật sâu để lồng ngực căng tràn không khí, đưa tay chỉnh lại cổ chiếc áo sơ mi trắng cộc tay tuy đã sờn mép ở đường viền vai nhưng đã được giặt giũ tinh tươm và là phẳng phiu bằng chiếc bàn là than mượn của bác chủ nhà trọ.

Anh bước tới, đứng sừng sững trước cánh cửa gỗ lim dày dặn có gắn tấm biển đồng khắc dòng chữ đen sắc nét: *“Văn phòng Bộ môn Kinh tế học ứng dụng — TS. Đỗ Quang Minh”*.

Thời khắc định đoạt toàn bộ số phận học tập và mở ra bước ngoặt cuộc đời của anh ở kiếp sống này đã chính thức điểm.

Đức Anh giơ cánh tay lên, co các đốt ngón tay lại và gõ ba tiếng dứt khoát, vang rõ lên mặt gỗ dày.

Cánh cửa phòng làm việc của Tiến sĩ Đỗ Quang Minh mở ra trước giờ sát hạch quyết định tư cách sinh viên của Đức Anh.