Đủ mười hai, không phải đủ mọi thứ

Mùi dầu chống rỉ thoang thoảng khắp khoảng sân râm mát khi chiếc xe thứ mười hai được cô Mai vặn chặt ốc chắn bùn và gật đầu xác nhận đạt chuẩn.

Chiếc cờ-lê tròng cỡ mười trong tay cô Mai dừng lại ở một góc nghiêng vừa khít, dứt khoát tì nhẹ một lực vừa đủ ba phần tư vòng ren, không thừa một lực ép cơ học, không để lại vết tì trượt sắc cạnh nào trên đầu bu-lông mạ kẽm. Cô khẽ nghiêng đầu sang một bên, mi mắt khép hờ để lắng nghe chuyển động tinh vi của kim loại, rồi đưa ngón tay trỏ chai sần miết một đường thật chậm rãi dọc theo mép vành nhôm vừa được chú Phúc cân lại chiều hôm qua. Đầu ngón tay cô chạm vào gờ kim loại mát lạnh, đón lấy từng độ nảy vi mô của đường gân tròn trịa, trước khi hạ bàn tay xuống, khẽ đẩy nhẹ pê-đan bằng cạnh bàn chân đi dép cao su.

Bánh xe sau nhấc bổng trên giá đỡ lập tức quay tít, êm ru như một dải lụa xé gió, không hề phát ra một tiếng lách cách hay độ đảo li ti nào. Khe hở giữa hai má phanh cao su chịu lực màu đen tuyền giữ đúng khoảng cách một ly rưỡi đều tăm tắp ở cả hai bên má vành; khi cô Mai bóp nhẹ tay phanh bên phải, hai má cao su áp sát vào gờ nhôm một cách đồng thời, hãm đứng quán tính quay của bánh xe trong một nhịp êm ru, chuẩn xác và dứt khoát.

Bảo đứng cạnh giá đỡ bằng sắt ống ba chân, tay cầm cuốn sổ ghi chép bìa cứng đã sờn rách bốn góc vì bám mồ hôi và vệt dầu đen suốt hai tháng ròng. Cậu dùng đầu ngòi bút bi xanh ấn một dấu tích dứt khoát vào ô kiểm định cuối cùng của dòng mã xe X15. Như vậy là toàn bộ sáu chiếc xe của đợt hai gồm X09, X10, X12, X13, X15 và X17—sau khi nhận đủ lô chén cổ ren Anh tiêu chuẩn và bộ cốt giữa bạc đạn kín do chuyến xe khách Tín Phát vượt đèo chuyển về trưa hôm trước—đã hoàn thiện toàn bộ công đoạn đại tu, hiệu chỉnh và cân chỉnh hình học khung sườn.

Sáu chiếc xe của đợt hai giờ đây đứng thành một hàng thẳng tắp dưới mái hiên lợp tôn xi măng của tiệm. Nước sơn kim loại cũ kỹ qua bàn tay đánh bóng bằng dầu hôi pha xà phòng đã sạch bóng lớp váng oxy hóa và bụi đất đỏ bám chặt từ nhiều năm phơi mưa dầm nắng. Ghi-đông ngang được siết chặt bằng bu-lông lục giác chìm, chén cổ ngập tràn lớp mỡ bò vàng óng kháng mặn, xích líp căng đều với độ võng võng chừng một phân rưỡi, và những ổ bi moay-ơ trước sau quay mượt mà, không còn một gợn rơ lỏng. Dưới ánh nắng sáng vàng rực hắt qua rặng phi lao ngoài bờ đê, sáu chiếc xe hiện lên với dáng vẻ vững chãi, khiêm nhường nhưng đầy tin cậy.

— Đưa xe lên ba gác đi, Bảo — cô Mai nói, tháo đôi găng tay sợi dệt đã bết đặc dầu hôi và mỡ bò sẫm màu ném vào thùng rác sắt đặt cạnh chân bàn thợ. Cô đưa tay trái khẽ xoay tròn cổ tay phải còn quấn một dải băng thun y tế màu da cam. — Đừng để cô Hạnh phải ngóng. Mười giờ trường bắt đầu cuộc họp giao ban toàn thể rồi, đưa vào trễ lại làm lỡ dở việc hành chính của người ta.

Ở ngoài đầu ngõ, ông Lâm đã nổ máy chiếc xe ba gác máy từ mười phút trước để sấy nóng buồng đốt. Khung xe bằng gỗ sến già đóng dày hai phân rung bần bật từng nhịp trầm đục, nhả từng làn khói xanh nhạt mang mùi xăng pha nhớt vào không khí đẫm hơi nước biển. Sàn thùng xe đã được ông Lâm lót sẵn một tấm cao su gân chống trượt loại dày bản, chuyên dùng để chở hàng tải nặng nhằm ngăn không cho các chân chống và gióng đứng cọ xát trực tiếp xuống mặt sàn gỗ gây trầy xước.

— Đỡ đầu phuộc trước, Bảo, để ba giữ đuôi gác-ba-ga — ông Lâm bước vòng qua mép thùng xe, hai cánh tay rắn chắc gân guốc chìa ra đón lấy chiếc xe đầu tiên.

Hai cha con phối hợp nhịp nhàng như hai người thợ quen việc từ nhiều năm. Bảo luồn tay xuống dưới ngã ba phuộc trước, nâng gióng ngang chiếc X09 lên một góc bốn mươi lăm độ, đưa bánh trước vượt qua thành thùng gỗ; ông Lâm đón lấy cọc yên và càng sau, đặt nhẹ nhàng hai vành xe xuống rãnh cao su. Từng chiếc xe lần lượt được xếp so le ghi-đông để tránh va chạm vào tay phanh và dây cáp bọc nhựa. Giữa khung xe nọ và khung xe kia, Bảo tỉ mỉ chèn vào những tấm bìa các-tông ba lớp được cắt vuông vức từ thùng đựng phụ tùng của tiệm Tín Phát, rồi dùng bốn sợi dây thun co giãn bản rộng bằng ngón tay cái móc chặt hai đầu vào then sắt của thành xe ba gác, kéo căng một lực đều đặn để khóa cứng khối kim loại thành một khối thống nhất.

Cô Mai đứng tựa lưng vào cột hiên tiệm, mắt dõi theo từng thao tác buộc chằng của Bảo. Cô không nói thêm câu nào, chỉ khẽ gật đầu khi thấy cậu học việc cẩn thận lót thêm một mẩu giẻ rách vào đúng chỗ móc sắt có nguy cơ cọ vào lớp sơn lót của chiếc X17. Sự cẩn trọng ấy không còn là sự bắt chước máy móc, mà đã ăn sâu vào phản xạ của một người bắt đầu hiểu cái giá của từng chi tiết cơ khí.

Chiếc xe ba gác từ từ chuyển bánh, bò chậm rãi qua con ngõ trải đá dăm xám của xóm Cồn. Quãng đường hai cây số từ tiệm sang Trường THCS Hải An sáng nay khô ráo lạ thường, gió biển từ phía vịnh thổi thốc vào đất liền, xua tan lớp sương mù ẩm ướt đầu ngày. Đi qua những rặng phi lao rì rào và bờ đầm nuôi tôm phẳng lặng như gương, Bảo ngồi ở mép thùng xe, một tay vịn chặt thành gỗ, một tay áp lên gióng ngang của chiếc X15 để cảm nhận độ rung của mặt đường dội ngược lên khung thép. Không có tiếng kim loại va đập lách cách, không có sự xô lệch giữa các sườn xe; sáu bộ khung đứng im phăng phắc dưới ánh nắng ban mai.

Khi chiếc ba gác giảm ga, cua một vòng cung êm ái qua cánh cổng sắt mở rộng của Trường THCS Hải An, dãy nhà xe lợp tôn của trường đã được dọn trống một góc ngăn nắp nhất, quét dọn sạch sẽ không còn một cọng rác hay mảnh lá bàng khô. Cô Lê Thu Hạnh trong tà áo dài màu hoa cà giản dị cùng thầy Nghĩa phụ trách cơ sở vật chất đã đứng đợi sẵn bên bậc thềm văn phòng Đội, trên tay thầy cầm một chiếc xắp kẹp tài liệu bằng nhựa màu xanh dương.

— Bác Lâm và cô Mai sang đúng giờ quá — cô Hạnh bước nhanh xuống bậc tam cấp, nụ cười rạng rỡ làm sáng bừng gương mặt vốn luôn hằn nét lo toan việc trường lớp.

Việc dỡ xe xuống diễn ra gọn gàng, trật tự và hoàn toàn không có bất kỳ âm thanh loa đài hay sự xôn xao không cần thiết nào. Từng chiếc xe được hai cha con Bảo nhấc khỏi thùng ba gác, dắt nhẹ nhàng qua khoảnh sân gạch rồi xếp vào vị trí tiếp nối sáu chiếc xe của đợt một đã được bàn giao từ tháng trước. Thầy Nghĩa bước tới, rút từ túi áo ra một đôi găng tay vải trắng tinh, bắt đầu quy trình nghiệm thu kỹ thuật xuất xưởng của nhà trường.

Thầy không kiểm tra lấy lệ. Đứng trước chiếc X13, thầy Nghĩa cúi rạp người, bóp chặt cả hai tay phanh rồi dùng trọng lượng cơ thể đẩy mạnh chiếc xe về phía trước để kiểm tra lực ma sát của má cao su trên vành nhôm. Chiếc xe đứng khựng lại, phuộc trước nhún nhẹ một nhịp đàn hồi hoàn hảo. Thầy tiếp tục luồn hai bàn tay xuống dưới moay-ơ trước, nhấc bổng đầu xe lên cách mặt đất chừng mười phân rồi buông tay để bánh xe rơi tự do xuống nền xi măng.

*Cạch!*

Một tiếng va chạm kim loại đanh gọn, chắc nịch vang lên. Không hề có tiếng rơ lỏng lọc cọc của chén cổ ren Anh, không có sự rung lắc của các vòng bi bát phuộc. Thầy Nghĩa tỉ mỉ kiểm tra tiếp độ chụm của gióng phuộc trước, khoảng cách tâm trục giữa và độ căng của từng sợi căm xe bằng cách dùng ngón tay cái búng nhẹ vào nan hoa. Tiếng *tưng... tưng...* ngân vang trong trẻo báo hiệu độ căng đồng đều của vành xe đã qua bàn tay cân chỉnh điêu luyện của xưởng chú Phúc.

Thầy Nghĩa lần lượt đi qua cả sáu chiếc xe, kiểm tra từng con ốc bắt chân chống, từng mối tán của vè chắn bùn và độ kín của nắp chụp trục giữa bạc đạn. Khi chiếc X17—chiếc xe cuối cùng vượt qua bài thử nén nhún toàn phần—thầy Nghĩa tháo đôi găng tay trắng đã lấm tấm vài vết bụi mịn, quay sang nhìn cô Hạnh và cô Mai, gương mặt lộ rõ sự hài lòng không giấu giếm:

— Báo cáo cô hiệu phó, toàn bộ sáu xe đợt hai đạt đầy đủ các thông số kỹ thuật xuất xưởng theo tiêu chuẩn an toàn học đường. Chén cổ êm và khít, phanh ăn đều hai bên má vành, khung sườn không có bất kỳ độ vặn xoắn nào sau khi gia cố. Độ rơ cơ học hoàn toàn nằm trong giới hạn cho phép.

Cô Hạnh thở phào một hơi thật dài, đặt bàn tay lên gióng ngang chiếc X15, nơi một tấm thẻ định danh bằng mica chịu nước màu xanh lam in dòng chữ "Tài sản THCS Hải An - Mã số X15" đã được Bảo luồn dây rút cố định chắc chắn.

— Vậy là đủ mười hai chiếc — cô Hạnh khẽ nói, giọng nói ấm áp rung lên trong không gian tĩnh lặng của nhà xe. — Đội xe cho mượn của trường năm nay chính thức trọn vẹn. Mười hai chiếc xe vững chãi cho mười hai học sinh khó khăn nhất.

***

Cả nhóm di chuyển vào văn phòng Đoàn Đội nhỏ nằm ở cuối dãy hành lang tầng một, ngay bên dưới bóng râm của cây xà cừ cổ thụ. Căn phòng thơm mùi giấy mới, mùi cồn lau bảng và mực in từ những tờ bích báo thi đua. Chiếc quạt trần ba cánh bằng sắt màu xanh ngọc quay đều đều trên trần nhà cao vút, phả xuống những luồng gió mát rượi, xua tan đi cái ngột ngạt của buổi trưa và làm dịu đi cái nồng nồng của mỡ bò cơ khí cùng mùi mồ hôi còn vương trên vạt áo bảo hộ của Bảo.

Bảo đặt chiếc máy tính xách tay cũ kỹ có vỏ nhựa trầy xước lên góc chiếc bàn gỗ dài, cắm dây nguồn cẩn thận rồi mở tệp dữ liệu quen thuộc: `DU_AN_XE_DAP_THCS_HAI_AN.xlsx`. Cậu rút từ trong cặp ra ba bản báo cáo quyết toán tài chính đã được in sẵn trên khổ giấy A4 trắng tinh, mép giấy phẳng phiu không một nếp gấp, đặt ngay ngắn trước mặt cô Mai, cô Hạnh và thầy Nghĩa.

Bảng tổng kết tài chính giờ đây không còn là một mớ phỏng đoán mơ hồ hay những con số làm tròn đầy cảm tính như những ngày đầu tháng Tám bồng bột. Từng dòng thu chi, từng khoản mục định mức hiện lên rành mạch, có mã số chứng từ, có hóa đơn bán lẻ của các cửa hàng vật tư và phiếu chi nội bộ được đánh số thứ tự từ 01 đến 14 đi kèm.

— Báo cáo cô Hạnh và thầy Nghĩa, cháu xin phép tóm tắt toàn bộ quyết toán dòng tiền của dự án phục dựng xe đạp học đường tính đến ngày hôm nay — Bảo bắt đầu trình bày. Cậu đứng thẳng lưng, giọng điềm tĩnh, rõ ràng và có một độ đĩnh đạc khác hẳn vẻ rụt rè thường ngày. — Tổng số tiền mặt thực tế tiếp nhận ban đầu của dự án là 3.560.000 đồng. Số tiền này bao gồm 3.500.000 đồng từ nguồn kinh phí hỗ trợ ban đầu của nhà trường kết hợp cùng Quỹ Khuyến học xã, cộng với 60.000 đồng tiền quyên góp lẻ từ hai phụ huynh trong buổi họp đầu năm.

Bảo lật sang trang thứ hai, dùng đầu ngón tay chỉ vào cột chi phí phụ tùng thay thế:

— Về phần nguồn tài trợ: Khoản hỗ trợ một triệu rưỡi dự kiến cho đợt hai do chú Hoàng Quốc Đạt đứng ra kết nối với hội tiểu thương chợ trung tâm đã chính thức dừng lại từ tháng trước theo quyết định rút lui của cá nhân chú Đạt. Do đó, toàn bộ cơ cấu chi phí vật tư đã được tiệm cô Mai và ban giám hiệu nhà trường tái cấu trúc triệt để, cắt giảm toàn bộ những hạng mục phụ trợ thẩm mỹ không thiết yếu để bảo toàn ngân sách hiện có, tuyệt đối không để dự án rơi vào tình trạng thâm hụt hay nợ nần phát sinh.

Bảo dừng lại một nhịp, quan sát ánh mắt chăm chú của cô Hạnh trước khi tiếp tục đi sâu vào các con số kỹ thuật:

— Về chi phí mua sắm vật tư thay thế mới: Nhờ chính sách chiết khấu thương mại năm phần trăm theo biên bản thỏa thuận đối tác thường xuyên giữa cửa hàng phụ tùng Tín Phát và tiệm cô Mai, chúng ta đã tiết kiệm được 148.000 đồng tiền linh kiện gom đơn sỉ. Tổng chi phí mua phụ tùng mới cho cả mười hai chiếc xe qua hai đợt gồm: má phanh cao su có rãnh thoát bùn chịu mài mòn, mười hai sợi xích mới chuẩn đơn tốc, vỏ và ruột xe hiệu Sao Vàng loại chịu tải đường đá dăm, các bộ vòng bi rế chén cổ chuẩn hệ ren Anh và các cụm trục giữa bạc đạn kín chống nước mặn... tổng cộng hết đúng 1.940.000 đồng.

Cô Mai lật mở tập phụ lục đính kèm phía sau trang báo cáo. Ở đó, từng tờ hóa đơn bán lẻ của kho Tín Phát được dán ngay ngắn, kèm theo biên lai nhận hàng từ nhà xe vượt đèo có đầy đủ chữ ký của tài xế và dấu mộc xác nhận thu tiền. Cô Mai đưa ngón tay miết nhẹ mép giấy, cất giọng trầm chắc:

— Đồ phụ tùng này là đồ chuẩn công nghiệp, hàng xuất xưởng loại một của nhà máy trong nước. Chúng tôi không ham rẻ mua mấy loại xích mạ bóng bẩy trôi nổi ngoài chợ trời hay mấy cái chén cổ dập bằng tôn mỏng. Ba bữa nước mặn ngấm vào là vỡ bi, kẹt cứng cổ lái giữa đường thì vừa mang tội với con người ta, vừa mất công thợ tháo ra làm lại. Tiền đó là chi đúng chỗ, chi đến nơi đến chốn.

— Dạ đúng ạ — Bảo tiếp tục. — Khoản chi tiếp theo trong danh mục là tiền công khoán việc cân chỉnh và nắn ép mười hai bộ vành nhôm cùng càng xe tại xưởng cơ khí của chú Võ Hữu Phúc. Hợp đồng khoán việc nội bộ giữa hai cơ sở ghi nhận mức chi trả sòng phẳng là 220.000 đồng cho toàn bộ mười hai xe, chia làm hai đợt nghiệm thu tương ứng. Tiền mặt đã được thanh toán đủ và có chữ ký xác nhận của chú Phúc trong phiếu chi số 08 kẹp ở trang ba.

Cô Hạnh chăm chú nhìn vào dòng đối ứng nằm ngay bên dưới mục chi phí gia công, đôi mắt ánh lên nét ngạc nhiên xen lẫn sự trân trọng:

— Còn phần ngày công kỹ thuật của tiệm cô Mai thì sao Bảo? Suốt hai tháng qua, cô Mai và em bỏ ra không biết bao nhiêu buổi trưa, bao nhiêu buổi tối tăng ca để tháo lắp, cạo rỉ, vào mỡ từng chiếc một...

— Dạ, theo đúng nguyên tắc quản trị tài chính minh bạch mà cô Mai đã chỉ bảo cho cháu — Bảo giải thích một cách rành rọt — giá trị ngày công lao động kỹ thuật chuyên môn của tiệm phục vụ cho toàn bộ dự án mười tám chiếc xe trong suốt hai tháng qua được định mức là 700.000 đồng. Tuy nhiên, dòng mục này được ghi nhận trên sổ sách kế toán là khoản giảm trừ đóng góp chuyên môn tự nguyện của tiệm Sửa Những Điều Chưa Muộn, đối ứng ngang bằng với chi phí công thợ thực tế. Việc ghi nhận này nhằm khẳng định giá trị lao động kỹ thuật không phải là thứ cho không hay vô giá trị, nhưng đồng thời tiệm cam kết không rút một đồng tiền mặt nào từ quỹ của nhà trường.

Thầy Nghĩa gật gù tán thưởng:

— Ghi chép như vậy là rất khoa học và đàng hoàng. Lao động kỹ thuật có giá trị cụ thể, được định lượng rõ ràng trên giấy tờ chứ không nhập nhằng giữa làm việc công ích và làm ẩu, làm bừa.

Bảo chuyển sang trang cuối cùng của bản báo cáo:

— Mục quan trọng nhất nằm ở cuối bảng cân đối này: Quỹ dự phòng hao mòn kỹ thuật học kỳ I trị giá 1.200.000 đồng vẫn được giữ nguyên vẹn một trăm phần trăm trong tài khoản quỹ của nhà trường, niêm phong chứng từ gốc trong két sắt văn phòng Đội. Khoản tiền này tuyệt đối không bị xén bớt một cắc nào để bù đắp vào tiền mua phụ tùng thay thế như dự tính nông nổi ban đầu của cháu hồi tháng trước. Sau khi thanh toán 200.000 đồng tiền vật tư tiêu hao phụ trợ gồm dầu hôi ngâm rửa rỉ sét, mỡ bò kháng mặn chịu nhiệt và giẻ lau công nghiệp, số dư tiền mặt của dự án sau khi hoàn tất đợt hai đúng bằng không đồng. Thu vừa vặn bằng chi, không âm một hào và không có bất kỳ con số kết dư ảo nào trên sổ sách.

Đi kèm với bảng quyết toán tài chính là biên bản xử lý sáu chiếc xe không đạt tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn (mang các mã số X04, X07, X11, X14, X16 và X18). Trong hồ sơ niêm cất, Bảo đã lập danh mục chi tiết: toàn bộ sáu bộ khung sườn bị mục ruỗng rỉ sét ở cổ phuộc, nứt ngầm đáy gióng đứng và biến dạng hình học không thể phục hồi đã được tháo rã hoàn toàn tại xưởng tiệm. Các chi tiết kim loại còn khả năng tái sử dụng như nan hoa căm xe còn thẳng, ngàm phanh nhôm, cọc yên, ốc siết và bu-lông đã được phân loại vào năm chiếc rổ nhựa kỹ thuật, ngâm ngập trong dầu hôi bảo quản tại kho sau của tiệm để làm nguồn phụ tùng thay thế dự phòng cho chính mười hai chiếc xe đang vận hành; sáu xác sườn sắt phế liệu còn lại hiện đang được lưu giữ trong ô sơn vàng niêm phong tại góc sân trường, chờ hội đồng thanh lý tài sản của trường làm thủ tục bán sắt vụn nộp sung công quỹ Đội theo đúng quy định hiện hành.

Cô Hạnh lật từng trang giấy, đối chiếu cẩn thận từng con số trên bảng tính với cuống hóa đơn và chữ ký nhận tiền kẹp phía sau. Nụ cười nhẹ nhõm giãn ra trên gương mặt cô:

— Rành mạch và chặt chẽ lắm. Có đầy đủ chứng từ, chữ ký và hình ảnh đối chiếu thực tế thế này thì dù ban giám hiệu, phòng giáo dục hay bất kỳ phụ huynh nào muốn kiểm tra đột xuất, nhà trường cũng có thể ngẩng cao đầu giải trình mà không phải băn khoăn bất cứ điều gì.

***

Tiếng bước chân gấp gáp nện trên nền gạch hành lang đột ngột ngắt quãng câu chuyện trong văn phòng. Cánh cửa gỗ mở ra, ông Hoàng Quốc Đạt bước vào trong chiếc áo sơ mi cộc tay kẻ sọc xanh quen thuộc. Trên trán ông lấm tấm những giọt mồ hôi, hai bên thái dương đỏ ửng vì nắng gắt, nét mặt mang vẻ bận rộn tất bật của một tiểu thương vừa vội vã rời sạp buôn đồ khô ở chợ huyện để chạy sang trường.

— Chào cô Hạnh, chào cô Mai. Nghe mấy đứa nhỏ kháo nhau là sáng nay tiệm chuyển nốt sáu chiếc xe đợt hai sang trường để làm tổng kết, tôi thu xếp việc sạp hàng chạy tạt qua một chút xem tình hình thế nào — ông Đạt kéo chiếc ghế gỗ đối diện bàn làm việc ngồi xuống, đưa tay quạt quạt cổ áo đang ướt mồ hôi, ánh mắt liếc nhanh qua xấp hồ sơ dày cộp trên bàn rồi phóng tầm mắt nhìn qua khung cửa sổ hướng thẳng ra dãy nhà xe. — Thế... sáu chiếc còn lại đã sang đủ cả rồi đấy à?

— Dạ, sáu xe đợt hai đã qua quy trình kiểm định kỹ thuật và xếp ngay ngắn vào nhà xe của trường sáng nay rồi chú Đạt — Bảo lễ phép đứng dậy, hai tay kéo bản báo cáo quyết toán tài chính xoay về phía ông Đạt. — Chúng cháu và nhà trường vừa hoàn thiện bảng quyết toán thu chi toàn diện của cả hai đợt. Chú Đạt xem qua và kiểm tra lại giúp trường và xưởng ạ.

Ông Đạt ngập ngừng một thoáng rồi cầm tập tài liệu lên. Ông rút chiếc kính lão gọng đồi mồi trong túi áo ngực cài lên sống mũi, ngón tay trỏ thô ráp, nứt nẻ vì bốc dỡ hàng hóa bắt đầu lần theo từng dòng chữ in đậm. Ông dừng lại khá lâu ở khoản đóng góp năm trăm ngàn đồng của chị Lệ bán đồ khô—người bạn hàng thân thiết mà chính ông từng đứng ra vận động trong những ngày đầu hào hứng—rồi dò từng chữ dọc theo khoản kinh phí ban đầu ba triệu rưỡi của trường.

Không gian trong văn phòng Đội bỗng chùng xuống. Chỉ còn lại tiếng giấy cọ ráp nhẹ vào nhau dưới ngón tay của người đàn ông buôn bán và tiếng quạt trần quay đều đều từng nhịp buồn ngủ. Bảo đứng yên lặng, quan sát từng nét biến chuyển trên gương mặt người đàn ông từng dồn ép mình gay gắt trên bục hội trường khu phố Hai hồi đầu năm học. Không còn vẻ kẻ cả, hách dịch hay nét tự ái bốc đồng của cái hôm ông đập bàn tuyên bố rút lại toàn bộ số tiền tài trợ đợt hai; ánh mắt ông Đạt lúc này mang trọn sự cẩn trọng, sắc sảo và đầy kinh nghiệm của một người đã lăn lộn nửa đời người giữa những tính toán thiệt hơn ở chợ biển.

Ông lật sang trang biên bản xử lý sáu chiếc xe phế thải. Ánh mắt ông dừng lại ở những bức ảnh chụp cận cảnh vết nứt ngầm dài ba phân ở cổ phuộc chiếc X04 và ống trục giữa mục nát thủng đáy của chiếc X07 mà Bảo đã chụp lại, in màu đính kèm trong phần phụ lục hồ sơ kỹ thuật. Ông Đạt im lặng rất lâu. Bàn tay ông lật qua lật lại giữa tờ hóa đơn bán lẻ của cửa hàng Tín Phát và phiếu chi trả tiền công cho xưởng chú Phúc.

Cuối cùng, ông thở dài một tiếng thật khẽ, tháo chiếc kính lão xuống kẹp vào ngón tay:

— Tính tôi từ trước tới giờ ở cái chợ này, quen việc gì làm là phải rầm rộ, phải có trước có sau, có loa đài phông bạt để bà con lối xóm người ta nhìn vào thấy phong trào nó sôi nổi, thấy tiền người ta bỏ ra nó nở mày nở mặt. Đợt này các cô các chú làm việc gói ghém gọn gàng quá, không dựng được cái phông bạt lễ khai giảng rực rỡ, không có lấy một tấm ảnh trao chìa khóa xe nào để tôi gửi đăng lên bản tin khuyến học của khu phố... thú thật với cô Hạnh, trong bụng tôi lúc đầu vẫn cứ thấy nó thiêu thiếu, thấy ấm ức và tiếc nuối thế nào ấy...

Ông Đạt ngừng lại, ngước mắt nhìn thẳng vào cô Mai đang ngồi điềm tĩnh đối diện, rồi nhìn sang cô Hạnh:

— Nhưng mà ngồi xem kỹ cái bảng kê này của các cô các chú... từ cái long-đền mười hào, con ốc năm xu, đến cái tiền công thợ nắn vành sòng phẳng của thằng Phúc khu bên, rồi cả mấy cái ảnh chụp xác xe mục nát phải cắt bỏ ra sao, rổ phụ tùng cất kho thế nào... rõ ràng từng hào từng cắc, rành mạch đến từng con ốc thế này thì tôi chịu. Người buôn bán lăn lộn ở chợ như chúng tôi sợ nhất không phải là tốn kém, mà sợ nhất là sự mập mờ, làm việc bằng cảm tính rồi cuối cùng tiền đi đằng tiền, việc đi đằng việc. Các cô làm được như thế này, ngày mai ra chợ có ai hỏi đến tiền nong đóng góp đi đâu về đâu, tôi chỉ việc chìa tập biên bản này ra là không ai, không một ai có thể nói ra nói vào được nửa câu nào nữa.

Cô Hạnh mỉm cười, giọng nói từ tốn nhưng đầy sức nặng:

— Chúng tôi luôn hiểu và trân trọng tấm lòng cùng sự nhiệt tình của anh Đạt đối với phong trào khuyến học của xã nhà. Nhưng mục tiêu cốt lõi của chương trình phương tiện đến trường ngay từ ngày đầu tiên xây dựng là sự an toàn tính mạng của học sinh và bảo vệ lòng tự trọng cho gia đình các em. Bớt đi một buổi lễ trao quà phô trương với máy ảnh và cờ hoa, chúng ta đổi lại được mười hai chiếc xe đạp thật sự chắc chắn để mười hai đứa trẻ có thể đạp qua suốt mùa mưa bão ngập mặn mà không phải mang mặc cảm mình là đối tượng nhận quà bố thí. Tôi tin đó mới là giá trị bền vững nhất mà cộng đồng có thể trao cho các em.

Ông Đạt khẽ gật đầu, vẻ mặt giãn ra hoàn toàn. Ông cầm cây bút bi mà cô Hạnh đặt sẵn trên mặt bàn, mở nắp và ký một chữ ký dứt khoát, sắc nhọn vào ô đại diện ban vận động cộng đồng trên biên bản kết thúc đợt vận động phương tiện năm học 2024 - 2025:

— Được rồi. Tôi ký xác nhận đợt vận động này chính thức khép lại ở đây, hoàn thành trọn vẹn mục tiêu mười hai xe cho mượn đạt chuẩn. Phần hỗ trợ một triệu rưỡi đợt hai hôm trước tôi tuyên bố rút, hôm nay thấy các cô các chú gói ghém ngân sách đâu vào đấy, tự cân đối đủ mà không để nhà trường bị mang nợ ai, trong bụng tôi cũng thấy nhẹ nhõm hẳn. Sau này trường có hoạt động phong trào nào cần kết nối tử tế, cứ ới tôi một tiếng, tôi vẫn sẵn lòng chung tay.

Khi nét mực chữ ký của ông Đạt vừa ráo trên trang giấy, Bảo cảm thấy một gánh nặng vô hình dường như vừa trút bỏ hoàn toàn khỏi lồng ngực mình. Suốt từ những ngày cuối tháng Tám ngột ngạt, cái bóng của chỉ tiêu mười tám chiếc xe, những lời hứa hẹn quá sức và sự giằng co giữa thể diện phong trào với thực tế kỹ thuật đã bóp nghẹt tâm trí cậu. Giờ đây, mọi khúc mắc đã được giải quyết êm đẹp, không phải bằng những lời xoa dịu khéo léo, mà bằng chính sự thật trần trụi và minh bạch của những con số được chứng minh bằng mồ hôi.

***

Sau khi ông Đạt đứng dậy bắt tay tạm biệt mọi người để quay về sạp hàng ở chợ, cô Hạnh mở ngăn kéo bàn làm việc bằng gỗ dán, lấy ra một tập hồ sơ dày cộp được kẹp trong bìa giấy carton có dán nhãn nẹp cẩn thận: "Đơn đề nghị mượn xe đạp năm học 2024 - 2025".

Đó là ba mươi hai bộ hồ sơ của các phụ huynh từ khắp các thôn xóm đã nộp về văn phòng Đội trong đợt cao điểm vừa qua, sau khi luồng thông tin không chính thức về "dự án mười tám chiếc xe miễn phí" bị lan truyền sai lệch ra ngoài khu dân cư.

— Sáng nay bàn giao xong mười hai chiếc xe đạt chuẩn là một niềm vui lớn, nhưng phần việc khó khăn nhất của nhà trường lại nằm ở tập hồ sơ này — cô Hạnh nói, giọng chùng xuống đầy ưu tư. Cô rút từ trong tập tài liệu ra hai bản thảo thông báo vừa được cô trực tiếp soạn thảo và đánh máy trên máy vi tính nhà trường, đưa cho cô Mai và Bảo cùng xem.

Bảo cúi đầu đọc từng dòng chữ được trình bày ngắn gọn, khúc chiết. Bản thông báo của nhà trường không hề sử dụng bất kỳ từ ngữ hoa mỹ nào để xoa dịu, cũng không đưa ra những lời hứa hẹn mơ hồ nhằm giữ hòa khí nhất thời. Văn bản giải thích rành mạch, điềm tĩnh về giới hạn nguồn lực cơ sở vật chất thực tế của nhà trường trong năm học hiện tại: toàn bộ chương trình tiếp nhận mười tám chiếc xe do người dân ủng hộ, nhưng qua thẩm định kỹ thuật chuyên môn độc lập của cơ sở sửa chữa, chỉ có đúng mười hai chiếc xe đáp ứng đầy đủ điều kiện an toàn giao thông đường bộ để đưa vào sử dụng. Mười hai suất mượn xe này đã được hội đồng xét duyệt của trường phân bổ công khai, minh bạch dựa trên ba tiêu chí cứng: khoảng cách từ nhà đến trường trên bốn cây số, cung đường đi qua các vùng đầm bãi sình lầy ngập mặn thường xuyên, và hoàn cảnh kinh tế thực tế của gia đình học sinh.

Đối với hai mươi bộ hồ sơ còn lại chưa thể đáp ứng phương tiện trong đợt này, bản thông báo bày tỏ sự chia sẻ chân thành và tiếc nuối sâu sắc của tập thể sư phạm nhà trường. Nhưng quan trọng hơn cả, văn bản tuyệt đối không buông ra một lời hứa hẹn vu vơ rằng "nhà trường sẽ cố gắng vận động thêm để cấp xe trong tháng sau" hay "sẽ có đợt ba sớm nhất"—những lời hứa hão huyền chỉ khiến phụ huynh tiếp tục ôm hy vọng rồi thấp thỏm chờ đợi trong thụ động. Thay vào đó, cô Hạnh đã dành trọn nửa trang sau để hướng dẫn cụ thể hai kênh hỗ trợ phương tiện chính thức khác của huyện: một là chương trình học bổng phương tiện do Hội Khuyến học huyện Hải An tổ chức xét duyệt vào dịp đầu năm mới 2025, và hai là chính sách trợ giá vé đò, vé xe buýt liên xã dành cho học sinh vùng bãi ngang của Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện.

— Chiều nay, sau khi cuộc họp giao ban kết thúc, tôi sẽ cho dán bản thông báo này công khai trên bảng tin trước cổng trường và gửi bản sao có dấu đỏ về ban dân phố của từng thôn xóm — cô Hạnh nhìn thẳng vào mắt Bảo, ánh mắt kiên định và bình thản. — Khi chúng ta dũng cảm nói sự thật về giới hạn nguồn lực của mình, người nghe có thể cảm thấy hụt hẫng và thất vọng đôi chút trong chốc lát, nhưng họ sẽ không bao giờ cảm thấy mình bị lừa dối hay bị bỏ rơi. Những người dân nghèo khó, họ nhạy cảm với sự thất hứa lắm. Một lời hứa hẹn không có cơ sở chỉ làm lỡ dở việc thu xếp phương tiện cho con cái họ đến trường mà thôi.

Bảo siết nhẹ các đầu ngón tay vào mép tập tài liệu, một sự kính trọng sâu sắc dâng lên trong lòng. Cậu nhìn người nữ giáo viên trước mặt và bất giác nhớ lại hình ảnh của chính bản thân mình cách đây hai tháng—một đứa con trai vừa bỏ dở giảng đường đại học trở về xóm biển, bơ vơ và đầy mặc cảm, luôn nơm nớp sợ làm mất lòng người khác. Cậu của ngày ấy đã sẵn sàng gật đầu nhận lời mọi yêu cầu vô lý của người lớn chỉ để đổi lấy một lời khen ngợi rằng mình là đứa trẻ nhiệt tình, năng nổ, để rồi suýt chút nữa kéo cả xưởng sửa xe của cô Mai và danh dự của nhà trường vào một thảm họa kỹ thuật. Bài học về sự từ chối trung thực, về việc dám vạch ra ranh giới trách nhiệm rõ ràng mà cô Mai và cô Hạnh dạy cho cậu ngày hôm nay, chính là bài học làm người lớn sâu sắc nhất mà không một giáo trình lý thuyết nào có thể mang lại.

***

— Bây giờ giải quyết xong chuyện của người ngoài, đến lượt việc nội bộ giữa tiệm và trường — cô Mai kéo chiếc ghế gỗ ngồi sát lại mép bàn, đặt hai bàn tay thô ráp, chai sần đầy những vết sẹo nghề nghiệp lên mặt gỗ bóng. — Bàn giao đủ mười hai chiếc xe đạt chuẩn là xong phần đại tu, nhưng không có nghĩa là tiệm này phủi tay hết trách nhiệm. Ngược lại, nhà trường cũng không thể giữ cái thói quen hễ xe học sinh bị thủng săm giữa đường hay tuột xích là réo thợ sửa miễn phí vô tội vạ. Phải ký với nhau một biên bản ghi nhớ bảo trì cho thật rành mạch thì mới bền được.

Cô Hạnh mỉm cười tán thành, mở ngăn cặp lấy ra hai bản dự thảo biên bản thỏa thuận bảo dưỡng phương tiện sau bàn giao đã được thầy Nghĩa căn chỉnh sẵn.

Từng điều khoản trong biên bản được cô Mai, cô Hạnh và thầy Nghĩa mang ra mổ xẻ, thảo luận kỹ lưỡng đến từng câu, từng chữ. Cô Mai giữ vững lập trường nghề nghiệp, không hề nhượng bộ trong việc phân định ranh giới trách nhiệm: Tiệm Sửa Những Điều Chưa Muộn cam kết cử thợ sang trường thực hiện việc kiểm tra kỹ thuật định kỳ vào sáng thứ Hai tuần đầu tiên của mỗi tháng. Công việc định kỳ này được quy định cụ thể: kiểm tra độ rơ của chén cổ và trục giữa, cân chỉnh độ căng cáp phanh, tăng xích, bơm căng lốp đúng áp suất quy định và tra mỡ bôi trơn vào các ổ bi moay-ơ. Chi phí cho các buổi bảo dưỡng định kỳ này được nhà trường thanh toán sòng phẳng cho thợ theo định mức khoán gọn năm mươi ngàn đồng mỗi buổi, trích thẳng từ nguồn Quỹ dự phòng hao mòn 1.200.000 đồng đang được lưu giữ trong két sắt của trường.

Đối với các hỏng hóc cơ học phát sinh do quá trình hao mòn tự nhiên khi học sinh sử dụng hàng ngày (như thủng ruột xe do dính đinh, mòn má phanh cao su, đứt mắt xích do mỏi kim loại), nhà trường sẽ xuất quỹ mua vật tư thay thế theo đúng giá gốc mà tiệm nhập từ đại lý cấp một Tín Phát, không tính tiền chênh lệch; tiệm sẽ chỉ thu tiền công sửa chữa theo đúng bảng giá ưu đãi dành cho học sinh đã được niêm yết công khai tại xưởng, tuyệt đối không thu vượt một hào.

Đặc biệt, cô Mai yêu cầu ghi rõ vào biên bản một điều khoản mang tính nguyên tắc sống còn: Nhà trường và bản thân gia đình học sinh phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trong việc quản lý vận hành và bảo quản tài sản công vụ hàng ngày. Học sinh được mượn xe có nghĩa vụ giữ gìn phương tiện sạch sẽ, không chở quá tải hai người trên gác-ba-ga, không tự ý tháo lắp, thay đổi kết cấu cơ khí của xe. Tiệm Sửa Những Điều Chưa Muộn tuyệt đối không đưa ra cam kết "bảo hành trọn đời miễn phí" cho toàn bộ số xe này. Trong trường hợp xe bị hư hỏng, cong vành hay nứt sườn do va quẹt tai nạn giao thông, do học sinh cố ý đạp xe xuống mép nước mặn ngâm bùn hoặc sử dụng sai mục đích, chi phí sửa chữa khắc phục sẽ do chính gia đình người mượn tự chi trả dưới sự giám sát kỹ thuật của ban phụ trách nhà trường.

— Cô Mai nói rất chí lý — cô Hạnh vừa đọc lại điều khoản vừa chậm rãi gật đầu. — Làm việc thiện nguyện mà biến nó thành một hình thức bao cấp vô hạn, vô điều kiện thì sẽ chỉ tạo ra tâm lý ỷ lại, coi thường tài sản chung của học sinh và phụ huynh. Còn về phía cơ sở kỹ thuật, người thợ sẽ bị vắt kiệt sức lao động rồi chán nản, bỏ cuộc giữa chừng. Phải rõ ràng trách nhiệm của từng bên ngay từ đầu thì mô hình xe đạp cho mượn này mới có thể tồn tại bền vững qua nhiều thế hệ học sinh.

Cô Mai đón lấy cây bút mực từ tay cô Hạnh, ký một chữ ký vuông vức, góc cạnh và dứt khoát vào phần đại diện cơ sở kỹ thuật. Bà đóng nắp bút lại, ngước nhìn người nữ giáo viên bằng ánh mắt kiên định của một người thợ già cả đời sống bằng nghề chân chính:

— Tiệm tôi mở ra ở cái xóm Cồn này là để sống bằng nghề sửa xe. Tôi nhận thằng Bảo về dạy nghề cho nó, cũng là để sau này nó có thể ngẩng cao đầu sống được bằng nghề một cách đàng hoàng, tự trọng. Nhận đúng tiền công tương xứng với mồ hôi và sức lao động mình bỏ ra, làm đúng kỹ thuật đến từng mối ốc, và chịu trách nhiệm đến cùng với chất lượng mối ren mình vặn... đó là con đường duy nhất để cái tiệm này có thể mở cửa lâu dài mà không phải hổ thẹn với ai.

Hai bản biên bản ghi nhớ sau đó được thầy Nghĩa cẩn thận đóng dấu giáp lai đỏ chót của Trường THCS Hải An. Một bản cô Hạnh lưu vào hồ sơ quản lý tài sản công vụ của nhà trường, bản còn lại được Bảo trân trọng xếp vào cặp tài liệu để mang về lưu trữ tại xưởng tiệm.

***

Mười một giờ ba mươi trưa, nắng thu rọi vàng rực trên con đường đê trải đá dăm dẫn về phía xóm Cồn. Tiếng máy nổ bình bịch quen thuộc của chiếc xe ba gác chở hai cha con ông Lâm và cô Mai thong thả xuôi theo rặng phi lao cao vút. Gió từ ngoài vịnh thổi lồng lộng qua tán lá kim, mang theo vị mằn mặn nồng nàn của biển cả hòa cùng mùi phù sa nồng ấm của bãi triều đang rút nước.

Khoang sau của chiếc xe ba gác giờ đây trống trơn, nhẹ bẫng. Không còn những khung xe kim loại nặng trịch, không còn sự cồng kềnh của những phụ tùng dở dang; chỉ còn lại tấm cao su lót sàn màu xám và mấy sợi dây thun co giãn bản rộng được Bảo cuộn tròn ngay ngắn xếp ở một góc thùng gỗ.

Khi chiếc ba gác dừng lại trước cổng tiệm, Bảo nhanh nhẹn nhảy xuống đất, bước tới đẩy toang hai cánh cửa gỗ đóng bằng ván sến già. Luồng gió biển mát rượi lập tức ùa vào xua tan lớp không khí đặc quánh mùi dầu hôi tẩy rửa và khói máy đã tích tụ suốt những ngày đại tu cao điểm vừa qua. Không gian xưởng tiệm hiện ra quang đãng, từng chiếc cờ-lê, mỏ lết, tuýp vặn ốc và kẹp kìm chết đã được lau sạch bóng mỡ bò, treo ngay ngắn trên bảng đục lỗ theo đúng thứ tự kích thước.

Bảo bước lại bàn làm việc, lấy cuộn băng keo hai mặt dán vào bốn góc của bản tổng kết tài chính dự án đã có đầy đủ ba chữ ký xác nhận của nhà trường, tiệm sửa xe và đại diện cộng đồng. Cậu mang tấm bảng mica trắng ra góc tường phía trước tiệm—ngay cạnh tấm bảng gỗ niêm yết giá sửa chữa thông thường của tiệm—rồi cẩn thận dán lên.

Tấm bảng mica trắng phản chiếu ánh nắng trưa rực rỡ, hiển hiện từng dòng chữ số rõ ràng, mạch lạc: - Tổng số phương tiện tiếp nhận: 18 xe. - Số lượng xe đạt chuẩn bàn giao vào danh mục tài sản công THCS Hải An: 12 xe. - Số lượng xe hư hỏng rã phụ tùng dự phòng niêm cất kho: 06 xe. - Tổng thu: 3.560.000 đồng. - Tổng chi: 3.560.000 đồng. - Số dư tiền mặt: 0 đồng.

Bảo đưa lòng bàn tay miết thật phẳng mép giấy, rồi lùi lại hai bước chân, lặng lẽ ngắm nhìn thành quả của chuỗi ngày lao động nhọc nhằn, những đêm thức trắng cân vành, những va vấp của lòng tự ái và từng bước trưởng thành của chính bản thân mình.

Bảng tổng kết thu chi dán ở góc tiệm ghi rõ số dư bằng không, không thiếu một hào và không nợ một lời hứa.