Phao cứu sinh từ Nam Lộ

Trần Mai Chi bước vào phòng làm việc của cơ sở nước mắm Hải Thành với phong thái đĩnh đạc của một người đã quá quen thuộc với các bàn đàm phán thương mại. Đôi giày cao gót màu kem nện đều trên nền gạch tàu loang lổ những vệt ố xám xịt do hơi muối bốc lên từ lòng đất qua nhiều thập kỷ. Cô đặt chiếc cặp da đen bóng loáng xuống mặt chiếc bàn gỗ trắc dài. Mặt bàn đóng bằng gỗ bản dày nặng trịch, các góc cạnh đã mòn vẹt theo năm tháng, rãnh gỗ vẫn còn bám một lớp bụi mịn của mùn cưa và phảng phất thứ mùi nồng gắt không thể trộn lẫn của muối mặn và cá ủ lâu năm.

Căn phòng nhỏ hẹp này nằm kẹp giữa hồi nhà chính và dãy kho vựa chứa muối hạt dự trữ, chỉ ngăn cách với khoảng sân ủ thùng lều bằng một bức tường gạch thẻ quét vôi trắng. Lớp vôi ấy sau bao mùa mưa bão miền Trung đã phồng rộp, bong tróc từng mảng lớn như vảy cá khô, để lộ những viên gạch nung sẫm màu ẩm ướt vì ngậm hơi ẩm từ các rãnh thoát nước chượp rỉ rả suốt ngày đêm. Cánh cửa sổ chấn song gỗ mở hé góc bốn mươi lăm độ, đón trọn từng cơn gió biển từ hướng bến Hàm Tiến thốc qua rặng dừa nghiêng ngả. Gió mang theo cái nóng hầm hập, hanh rát của một buổi trưa Phan Thiết điển hình vào giữa mùa khô, cuộn theo thứ mùi đặc quánh đã ngấm sâu vào từng thớ gỗ, từng kẽ vữa, từng sợi chỉ trên manh áo của những con người nơi đây suốt hơn ba mươi năm qua: mùi mắm chín ngấu dậy hương, nồng đượm vị đạm cá phân giải tự nhiên hòa cùng cái mặn chát đến xót họng của muối hạt Bà Rịa.

Trên góc chiếc bàn gỗ trắc, chiếc quạt bàn con cóc vỏ nhựa màu xanh bộ đội cũ kỹ đảo qua đảo lại từng nhịp nặng nề. Cánh quạt kêu *rè rè* khô khốc theo từng vòng quay, phả ra luồng gió oi bức chẳng mấy dễ chịu, chỉ đủ sức làm lay nhẹ mép góc đã quăn queo của cuốn sổ nợ bìa xanh sờn rách mang tên ông Võ Khắc Thành.

Mai Chi đưa mắt quan sát căn phòng một lượt bằng ánh nhìn chuẩn xác của một chuyên viên thu mua cấp cao thuộc hệ thống bán lẻ Nam Lộ. Không có một nét biểu cảm chê bai nào lộ ra trên gương mặt trang điểm thanh nhã, nhưng đôi mắt sắc sảo phía sau gọng kính cận mỏng nhanh chóng ghi nhận đầy đủ từng chi tiết của hiện trạng: chiếc máy tính bàn đời cũ dùng màn hình CRT lồi to sụ, vỏ nhựa đã ngả màu cháo lòng bám đầy bụi chân hương; xấp hóa đơn bán lẻ viết tay bằng giấy than tím được kẹp tạm bợ bằng những chiếc kẹp bướm sắt rỉ sét loang lổ; và tấm bảng mica treo tường ghi lịch xuất hàng cho các vựa mối nhỏ lẻ miền Tây, chằng chịt những nét phấn trắng viết nguệch ngoạc đã bị ai đó lấy giẻ ướt lau xóa nham nhở từ nhiều ngày trước.

Mai Chi đưa tay bật khóa chiếc cặp da. Hai tiếng *tách* kim loại khô giòn vang lên đanh gọn giữa không gian tĩnh lặng, như một nhát cắt rành rọt phân định giữa thế giới quản trị bán lẻ quy chuẩn, lạnh lùng bên ngoài với nhịp sống chật vật, thủ công và đang trượt dần xuống bờ vực của một cơ sở gia đình truyền thống.

“Chào chị Lan, chào cô Hạnh và anh Phúc,” Mai Chi mỉm cười lịch thiệp, giọng nói trầm ấm giữ đúng chuẩn mực giao tế nơi công sở hiện đại. Cô rút ra từ ngăn cặp ba tập tài liệu đóng gáy xoắn dày dặn, bìa bóng in biểu trưng màu xanh lam đặc trưng của Nam Lộ, đặt ngay ngắn, thẳng hàng lên mặt bàn gỗ gồ ghề. “Sau chuyến khảo sát nhanh khu nhà thùng ngoài sân hồi nãy cùng anh Hòa quản đốc, phía Nam Lộ chúng tôi đánh giá rất cao chất lượng chượp cá cơm than của Hải Thành. Màu cánh gián rất trong, hương đượm, vị ngọt hậu đậm chất mắm truyền thống gài nén tự nhiên, không hề vương mùi tanh của mẻ cá tạp hay vị chát của muối non. Đúng như những gì các mẫu thử gửi lên phòng lab Sài Gòn tuần trước đã thể hiện.”

Bà Hạnh ngồi nép bên cạnh Lan, hai bàn tay gầy guộc đan chặt vào nhau đặt trên đùi. Chiếc áo bà ba màu tro bạc phếch bà mặc đã sờn cả hai bên nẹp cổ, vạt áo còn dính vài vệt bụi trắng mờ của muối bốc dỡ từ sáng sớm. Nghe đại diện một doanh nghiệp lớn trên thành phố khen ngợi chất lượng mắm của chồng mình gây dựng, khóe mắt chằng chịt nếp nhăn của bà khẽ giãn ra trong thoáng chốc. Nhưng rồi gánh nặng âu lo thường trực về khoản viện phí sáng mai phải nộp và tình trạng liệt nửa người của ông Thành ở khoa hồi sức tích cực bệnh viện đa khoa tỉnh lại kéo sụp đôi vai bà xuống, khiến tấm lưng còng càng thêm run rẩy, bất an.

Ở góc đối diện mép bàn, Phúc ngồi khoanh hai tay trước ngực, đôi ủng cao su màu xanh đậm còn vương chút bùn muối ở cổ chân gõ nhè nhẹ xuống sàn gạch. Cậu nhìn chằm chằm vào những tập tài liệu in ấn bóng bẩy, dày cộp kia bằng ánh mắt vừa tò mò, háo hức, lại vừa ngập tràn vẻ dò xét phòng thủ của một người trai trẻ quen sống giữa tiếng gầm rú của ghe thuyền và sự cộc cằn nơi bến cá.

“Chị Chi cứ đi thẳng vào các điều khoản thương mại,” Lan lên tiếng, giọng nói trầm tĩnh, dứt khoát. Cô ngồi thẳng lưng, hai bàn tay thon dài đan vào nhau đặt ngay ngắn trên mép bàn gỗ. “Cơ sở chúng tôi đang trong giai đoạn sắp xếp lại vận hành nội bộ, nên cần những con số cụ thể và minh bạch nhất.”

Mai Chi khẽ gật đầu, trong đáy mắt thoáng qua một tia tán thưởng trước sự điềm đạm và không chút vòng vo của Lan. Cô lật giở trang thứ hai của tập hồ sơ, ngón tay thon dài được cắt tỉa móng gọn gàng chỉ vào bảng biểu tóm tắt dự án in màu sắc nét.

“Bộ phận Phát triển ngành hàng của tập đoàn Nam Lộ đã chính thức phê duyệt dự án gia công nhãn hàng riêng mang thương hiệu *Bếp Bờ Biển*. Đây là dòng sản phẩm chiến lược phục vụ hệ thống hơn hai trăm điểm bán siêu thị và chuỗi cửa hàng tiện lợi của chúng tôi trên toàn quốc, nhắm thẳng vào phân khúc người tiêu dùng thành thị có thu nhập ổn định—những người muốn ăn nước mắm truyền thống sạch, chuẩn vị đạm cá tự nhiên nhưng đòi hỏi khắt khe về bao bì hiện đại, quy chuẩn an toàn vệ sinh và nguồn gốc kiểm định rõ ràng.”

Mai Chi dừng lại một nhịp rất ngắn, đưa mắt nhìn thẳng vào Lan để nhấn mạnh từng từ ngữ tiếp theo:

“Đơn hàng thử nghiệm mở đầu cho hợp đồng gia công này có sản lượng ấn định là hai mươi nghìn chai, quy cách chai thủy tinh tiêu chuẩn dung tích năm trăm mililit. Tổng giá trị đơn hàng tính theo đơn giá chào mua của Nam Lộ là ba trăm hai mươi triệu đồng. Và để hỗ trợ đối tác chuẩn bị nguồn lực sản xuất, Nam Lộ đồng ý cơ chế giải ngân đặc cách: tạm ứng ba mươi phần trăm giá trị hợp đồng ngay sau khi hai bên hoàn tất việc ký kết và phê duyệt mẫu bao bì thực tế. Tức là Hải Thành sẽ nhận ngay chín mươi sáu triệu đồng tiền mặt chuyển khoản vào tài khoản cơ sở trong vòng ba ngày làm việc.”

Con số chín mươi sáu triệu đồng vừa buông xuống mặt bàn gỗ trắc, không khí ngột ngạt trong căn phòng dường như lập tức loãng ra.

Bà Hạnh giật thót người, lồng ngực phập phồng sau lớp vải áo bà ba mỏng manh. Bà quay phắt sang nhìn con gái, hai khóe môi run rẩy không khép lại được, đôi mắt trũng sâu vì những đêm dài thức trắng bên giường bệnh của chồng bỗng bừng lên một tia sáng rực rỡ hiếm hoi. Chín mươi sáu triệu đồng! Đối với một người đàn bà cả đời chỉ biết quanh quẩn bên chum vại, gom góp từng đồng tiền lẻ bán từng chai mắm ngoài chợ chồm hổm, chắt chiu từng cắc bạc vụn lo cơm trưa cho thợ xưởng, con số gần một trăm triệu đồng tiền tươi rói chuyển thẳng vào tài khoản lúc này chẳng khác nào một chiếc phao cứu sinh từ trên trời rơi xuống giữa cơn giông bão ngập đầu.

“Chín… chín mươi sáu triệu đưa trước hả cô?” Bà Hạnh run rẩy cất tiếng, giọng nghẹn lại nơi cuống họng, hai bàn tay bấu chặt vào gấu quần. “Có… có thật là chỉ cần ký tên vô đó là người ta chuyển tiền liền cho nhà tôi không cô?”

“Dạ đúng thưa cô,” Mai Chi nhã nhặn mỉm cười, ánh mắt lộ vẻ thấu cảm chân thành trước vẻ khốn khó bộc lộ không giấu giếm của người mẹ già. “Khoản tiền ứng ba mươi phần trăm này là quy chế chuẩn của Nam Lộ dành riêng cho các nhà cung cấp gia công nhãn riêng có cam kết sản lượng lớn. Tiền sẽ được bộ phận tài chính giải ngân thẳng vào tài khoản đăng ký của cơ sở ngay khi hợp đồng có hiệu lực pháp lý.”

Ngồi bên cạnh, Phúc không thể nào kìm nén nổi sự kích động đang sục sôi trong lồng ngực. Cậu buông phắt hai tay đang khoanh trước ngực, người chồm mạnh về phía trước, hai bàn tay thô ráp chai sần đập mạnh xuống mặt bàn gỗ làm chiếc quạt con cóc rung bần bật, kêu lên một tiếng *cạch* chói tai:

“Chín mươi sáu triệu! Chị Lan, nghe rõ chưa? Gần một trăm triệu đó!” Phúc quay ngoắt sang chị gái, mặt đỏ bừng vì mừng rỡ, giọng nói gấp gáp như sợ vuột mất cơ hội ngàn vàng. “Số tiền này đủ trả đứt kỳ lương bốn mươi lăm triệu cho mười bốn chú thợ xưởng tuần này rồi! Chú Bảy Hòa với mấy anh em ngoài kia sẽ không còn cằn nhằn dọa bãi công, dọa bỏ sang vựa cá khác nữa. Rồi còn tiền thuốc men, tiền đóng tạm ứng đợt hai cho ba trên bệnh viện tỉnh sáng mai, với cái hóa đơn điện ba pha tám triệu bảy đang bị người ta dọa cắt công tơ ngoài cột… Trả hết sạch! Vừa khít từng đồng luôn!”

Phúc thở hắt ra một hơi dài, lồng ngực căng phồng như thể tảng đá ngàn cân đè nặng lên vai cậu suốt cả tuần qua vừa được ai đó nhấc bổng đi trong chớp mắt. Cậu nhìn chằm chằm vào tập hồ sơ bọc bìa bóng loáng trên bàn như nhìn thấy một đống vàng ròng được dâng đến tận tay:

“Ký đi chị Lan! Mau ký liền đi chứ còn tính toán cái gì nữa? Người ta đem tiền tới tận cửa nhà mình rồi, giải quyết xong hết mấy món nợ nóng này là thở phào nhẹ nhõm liền!”

Bà Hạnh cũng vội vàng nhoài người sang, bàn tay xương xẩu đầy vết chai sạn vịn chặt lấy cánh tay Lan. Những ngón tay run rẩy bấu chặt vào lớp vải áo sơ mi trắng của con gái như đang cầu xin:

“Thằng Phúc nó nói phải đó con… Mấy bữa nay mẹ lo đến thắt ruột thắt gan, đêm nào nằm nhắm mắt cũng nghe tiếng người ta đòi nợ bên tai. Chiều nay bệnh viện lại giục tiền viện phí của ba con, rồi mấy chú thợ ngoài xưởng cứ nhìn mẹ thở dài ngao ngán… Có khoản tiền này là nhà mình qua được cơn bĩ cực rồi con ơi! Ba con trên giường bệnh mà biết chắc cũng nhắm mắt mừng cho mẹ con mình…”

Trái ngược hoàn toàn với sự vồ vập, cuống cuồng của mẹ và em trai, Lan ngồi bất động như một pho tượng đá.

Gương mặt cô đanh lại, đôi mắt đen láy thăm thẳm không hề liếc nhìn nụ cười hòa nhã của Mai Chi, cũng chẳng hề dao động trước sự kích động tột cùng của Phúc. Đôi bàn tay thon dài của một người từng có gần mười năm lăn lộn với các bảng cân đối kế toán, báo cáo lưu chuyển tiền tệ và những kỳ kiểm toán khốc liệt ở các tập đoàn lớn lật giở từng trang dự thảo hợp đồng một cách chậm rãi, tỉ mỉ. Tiếng sột soạt khô khốc của những trang giấy A4 dày dặn vang lên đều đặn, lạnh lùng át đi những lời nài nỉ nghẹn ngào của người thân bên cạnh.

Lan không hề để con số tổng giá trị ba trăm hai mươi triệu làm lóa mắt. Cô lại càng không để khoản tạm ứng chín mươi sáu triệu đánh lừa trực giác tài chính của mình. Thứ đầu tiên cô lùng sục trên từng dòng chữ in cỡ 11, cách dòng đơn giản dị ấy là cơ cấu giá mua chi tiết và các điều kiện ràng buộc thanh toán phần công nợ còn lại.

Trang bốn. Mục 3: *Đơn giá và Phương thức thanh toán*.

Ánh mắt Lan dừng lại như bị đóng đinh ở dòng chữ in đậm: *Đơn giá gia công trọn gói: 16.000 đồng/chai 500ml (Đã bao gồm vỏ chai thủy tinh, nắp màng co, nhãn hàng Bếp Bờ Biển, thùng carton 24 chai và chi phí bốc xếp lên phương tiện vận tải của Bên Mua tại xưởng sản xuất).*

Mười sáu nghìn đồng một chai.

Lồng ngực Lan thắt lại một nhịp buốt lạnh. Trong đầu cô, một bảng tính chi phí định mức tự động vận hành với tốc độ của một phản xạ nghề nghiệp đã ngấm sâu vào từng mạch máu:

Nước mắm cá cơm truyền thống của Hải Thành đạt chuẩn ba mươi độ đạm tự nhiên, rút từ những thùng lều gỗ bời lời ủ chượp ròng rã suốt mười hai tháng ròng, giá thành sản xuất tối thiểu của riêng phần nước cốt mắm đã là chín nghìn đồng cho nửa lít. Đó là mức giá tính trên chi phí mua cá cơm than tươi rói từ mạn thuyền của ghe ông Tư cập bến hồi năm ngoái và muối hạt Bà Rịa đã được lưu kho sáu tháng cho thôi hết vị chát, hoàn toàn chưa tính đến tỷ lệ hao hụt bay hơi tự nhiên qua một năm phơi nắng gió và lớp cặn muối kết tinh dày đặc ở đáy thùng lều khi kéo rút.

Bây giờ cộng thêm chi phí vỏ chai thủy tinh mới theo đúng tiêu chuẩn khắt khe mà Nam Lộ yêu cầu: bà Quyên ở đại lý bao bì đã báo giá sỉ rẻ nhất cũng phải ba nghìn tám trăm đồng cho một vỏ chai kèm nắp nhựa có nút giọt định lượng. Nhãn decal cuộn cán màng chống thấm nước in theo thiết kế thương hiệu Bếp Bờ Biển của chuỗi siêu thị, cộng thêm chi phí màng co nhiệt niêm phong cổ chai: một nghìn hai trăm đồng một bộ. Thùng carton năm lớp in flexo chịu lực, chống ẩm đóng quy cách hai mươi tư chai: chia bình quân ra cũng mất năm trăm đồng cho mỗi đầu chai.

Chỉ riêng tiền nước mắm thô và vật tư bao bì trực tiếp đã ngốn đứt mười bốn nghìn năm trăm đồng.

Đó là Lan còn chưa thèm tính đến một nghìn hai trăm đồng chi phí nhân công cho việc chiết rót thủ công, đóng nắp, dán nhãn, sấy màng co và chi phí điện ba pha chạy máy bơm, nước ngọt thau rửa, hao mòn máy móc cho mỗi chai thành phẩm lăn ra khỏi bàn đóng gói.

Tổng giá thành sản xuất thực tế tại xưởng cho mỗi chai mắm nhãn riêng Bếp Bờ Biển đã chạm ngưỡng mười lăm nghìn bảy trăm đồng.

Mười lăm nghìn bảy trăm đồng giá vốn thực tế. Nam Lộ mua với giá mười sáu nghìn đồng tròn trĩnh.

Hải Thành chỉ còn lại đúng ba trăm đồng tiền lãi gộp trên mỗi một chai mắm xuất xưởng. Ba trăm đồng! Một con số nực cười đến cay đắng. Hai mươi nghìn chai mắm làm quần quật trong cả tháng trời, huy động toàn bộ nhân lực của xưởng, chịu đủ mọi rủi ro về rơi vỡ, nứt mẻ chai lọ, rách nhãn, mắm bay hơi hao hụt, mồ hôi và nước mắt của mười mấy con người đổ xuống… cuối cùng chỉ mang về cho cơ sở vỏn vẹn sáu triệu đồng tiền lãi danh nghĩa trên giấy tờ sổ sách.

Một mức biên lợi nhuận mỏng như một tờ giấy pơ-lu, mỏng đến mức tàn nhẫn! Chỉ cần một kiện hàng bị trượt tay rơi vỡ trong quá trình bốc vác, chỉ cần một vài thùng carton bị ngấm nước mưa hay một mẻ chiết rót bị lỗi màng co nhiệt phải bóc ra làm lại, toàn bộ sáu triệu đồng tiền lãi còi cọc đó sẽ lập tức bốc hơi thành mây khói, biến cả lô hàng thành một khoản lỗ lã nặng nề đè sụp cơ sở.

Nhưng đó vẫn chưa phải là chiếc bẫy nguy hiểm nhất được giăng ra trong bản hợp đồng in ấn đẹp đẽ này.

Lan hít một hơi thật sâu, dằn lòng tiếp tục lướt mắt xuống dòng điều khoản bên dưới.

Mục 3.2: *Điều kiện thanh toán phần giá trị còn lại (70%): Bên Mua sẽ thanh toán khoản tiền còn lại (tương đương 224.000.000 đồng) trong vòng 45 ngày làm việc kể từ ngày hai bên ký kết Biên bản nghiệm thu kỹ thuật đạt chuẩn toàn bộ lô hàng tại kho tổng trung chuyển của Bên Mua tại Thành phố Hồ Chí Minh.*

*Bốn mươi lăm ngày làm việc kể từ ngày nghiệm thu đạt chuẩn.*

Từng con chữ in đen đập thẳng vào mắt Lan như những giọt nước đá buốt giá rỏ xuống đỉnh đầu.

Bốn mươi lăm ngày làm việc! Tức là không tính các ngày thứ Bảy, Chủ nhật và ngày lễ. Quy đổi ra thời gian thực tế bên ngoài, con số đó tương đương với tròn trĩnh hai tháng dương lịch, thậm chí có thể kéo dài tới hơn sáu mươi ngày. Đó là chưa kể thời gian tổ chức sản xuất ròng rã một tháng tại xưởng, thời gian thuê xe tải đường dài vận chuyển hàng vào kho tổng ở Sài Gòn, và quy trình kiểm định chất lượng gắt gao kéo dài nhiều ngày tại kho của họ.

Từ cái ngày đặt bút ký vào bản hợp đồng này cho đến ngày Hải Thành có thể nhìn thấy đồng bạc cuối cùng chảy về tài khoản, dòng vốn của cơ sở sẽ bị giam lỏng hoàn toàn trong khoảng thời gian từ chín mươi đến một trăm ngày. Ba tháng ròng rã không một đồng doanh thu quay vòng!

Mai Chi quan sát từng biến đổi rất nhỏ trên cơ mặt của Lan—từ cái nhíu mày rất khẽ cho đến sự siết chặt của các đầu ngón tay—cô cất tiếng, giọng nói vẫn giữ trọn vẻ êm ái nhưng từng chữ nhả ra đều rành rọt, chính xác:

“Chị Lan chắc đang xem đến kỳ hạn thanh toán bốn mươi lăm ngày? Tôi xin nói rõ luôn, đây là chính sách công nợ áp dụng đồng bộ, chuẩn hóa cho toàn bộ hệ thống nhà cung cấp thực phẩm gia công của chuỗi Nam Lộ, từ các doanh nghiệp quy mô lớn cho đến các cơ sở vệ tinh, hoàn toàn không có ngoại lệ. Hơn nữa, toàn bộ lô hàng hai mươi nghìn chai này sau khi giao tới kho tổng sẽ phải trải qua quy trình kiểm soát chất lượng vô cùng nghiêm ngặt trước khi được nhập kho chính thức. Chuyên viên bảo đảm chất lượng phụ trách trực tiếp dự án Bếp Bờ Biển của chúng tôi là anh Phạm Đức Tín. Anh Tín là chuyên gia hàng đầu về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của tập đoàn, tính tình rất nguyên tắc, làm việc tuyệt đối dựa trên số liệu phòng lab chứ không chấp nhận bất kỳ sự nhân nhượng nào bằng cảm tính. Độ đạm toàn phần, chỉ số nitơ axit amin, hàm lượng muối bão hòa, độ trong quang học, độ kín khít của nắp chai và độ bám dính của tem nhãn… chỉ cần sai lệch một chỉ số nhỏ ngoài biên độ cho phép ghi trong phụ lục kỹ thuật là anh Tín sẽ từ chối ký biên bản nghiệm thu ngay lập tức.”

Lời nhắc nhở của Mai Chi rơi tọt vào không gian như một gáo nước lạnh tạt thẳng vào căn phòng đang hầm hập hơi nóng. Không có chỗ cho sự du di vì hoàn cảnh gia đình. Không có chuyện “thông cảm” cho một cơ sở truyền thống có chủ nhân đang nằm viện. Đây là thương trường theo luật chơi của những cỗ máy phân phối hiện đại: lạnh lùng, chuẩn xác và không có chỗ cho nước mắt.

“Mẹ, Phúc, hai người im lặng nghe con nói.”

Lan ngẩng đầu lên. Giọng cô lạnh băng, mang theo uy quyền sắc bén của một người nắm giữ con số và hiểu rõ sự vận hành tàn nhẫn của dòng tiền.

Cô kéo chiếc máy tính cầm tay Casio cũ mòn—vốn nằm cạnh cuốn sổ nợ bìa xanh của ông Thành—lại ngay trước mặt mình. Những ngón tay thon dài thoăn thoắt gõ phím. Những tiếng *lách cách, lách cách* đanh gọn, dứt khoát vang lên liên hồi, phá tan bầu không khí lạc quan mù quáng đang bao trùm lấy mẹ và em trai.

“Mẹ và Phúc đang nhìn thấy chín mươi sáu triệu đồng tiền ứng như một món tiền từ trên trời rơi xuống để trả nợ cũ. Nhưng hai người hoàn toàn không hiểu bản chất của dòng tiền sản xuất.”

Lan xoay chiếc máy tính Casio về phía Phúc, màn hình tinh thể lỏng hiện lên một dãy số tính toán rõ ràng, rành mạch.

“Phúc, em là người cầm sổ ghi chép hàng ngày ngoài xưởng, em tự tính xem: Hai mươi nghìn chai thủy tinh mới, quy cách cổ chai và dáng chai riêng theo thiết kế của Nam Lộ, bà Quyên ở đại lý vỏ chai có cho cơ sở mình nợ gối đầu không? Không hề! Tuần trước bà Quyên vừa ép chị phải thanh toán mười lăm triệu tiền cọc cũ, và bà ấy đã nói thẳng vào mặt chị: đơn hàng bao bì mới này phải thanh toán tiền mặt một trăm phần trăm trước khi xe tải của mình bốc hàng rời khỏi kho của bà ấy. Hai mươi nghìn vỏ chai nhân với đơn giá ba nghìn tám trăm đồng, vị chi là bảy mươi sáu triệu đồng tiền mặt phải trả ngay lập tức cho nhà máy thủy tinh.”

Sắc mặt của Phúc khựng lại. Cậu chớp chớp mắt, nhìn chằm chằm vào con số 76.000.000 trên màn hình máy tính như thể chưa tin vào mắt mình.

Lan không cho em trai một giây nào để thoái thác, ngón tay cô tiếp tục bấm máy lia lịa, từng phép tính giáng xuống như những nhát búa giáng thẳng vào sự ngây thơ của hai người:

“Tiền in hai mươi nghìn bộ tem nhãn decal cuộn cán màng chống thấm, cộng thêm màng co nhiệt in thương hiệu Bếp Bờ Biển: xưởng in trên Biên Hòa đòi cọc trước ít nhất mười lăm triệu đồng tiền mặt họ mới chịu lên khuôn trục in đồng. Tiền mua thùng carton năm lớp chịu lực để đóng hàng xuất kho: thêm mười triệu đồng tiền mặt nữa trả cho xưởng bao bì giấy. Chỉ riêng ba khoản chi phí bao bì trực tiếp để tạo ra cái vỏ rỗng cho hai mươi nghìn chai mắm đó, chúng ta đã phải móc túi ném ra bao nhiêu tiền tươi? Bảy mươi sáu triệu cộng mười lăm triệu cộng mười triệu, tổng cộng là một trăm lẻ một triệu đồng!”

Lan ngước mắt lên, nhìn thẳng vào gương mặt đang cứng đờ của em trai, ánh mắt cô sắc lạnh như một lưỡi dao mổ:

“Khoản tạm ứng ba mươi phần trăm mà Nam Lộ rót xuống tài khoản chỉ có đúng chín mươi sáu triệu đồng. Em lấy chín mươi sáu triệu đó đi trả lương cho thợ xưởng, em đem đi đóng viện phí cho ba, em đem đi trả tiền điện ba pha… Vậy chị hỏi em: ngày mai em lấy đâu ra một trăm lẻ một triệu tiền mặt để trả cho xưởng vỏ chai? Em lấy đâu ra tiền trả cho xưởng in tem nhãn? Em lấy đâu ra tiền mua thùng carton để đóng hàng?”

Căn phòng rơi vào một sự im lặng chết chóc.

Không còn một tiếng động nào ngoài tiếng vo ve mệt mỏi, đơn điệu của chiếc quạt con cóc cũ kỹ đang quay trên bàn.

Bà Hạnh há hốc miệng, bàn tay đang níu chặt lấy cánh tay áo của Lan từ từ buông lỏng ra, run rẩy buông thõng xuống đùi. Gương mặt khắc khổ của bà tái mét đi, sự hân hoan rạng rỡ vừa mới bừng sáng lúc nãy vụt tắt ngấm trong nháy mắt, thay vào đó là một nỗi bàng hoàng sụp đổ hoàn toàn:

“Trời đất ơi… Vậy… vậy là số tiền đó không được đụng vô một cắc nào hả con?”

“Không những không được xài một cắc nào cho việc riêng, không được trích ra một đồng nào để trả nợ cũ, mà cơ sở còn phải tự bù thêm năm triệu tiền mặt nữa mới đủ tiền mua vỏ chai và tem nhãn để bắt đầu sản xuất!” Giọng Lan đanh lại, từng lời từng chữ như khắc sâu vào màng nhĩ của Phúc. “Khoản tạm ứng này là tiền nghĩa vụ hàng hóa, nó bị khóa chặt một trăm phần trăm vào chi phí vật tư trực tiếp của chính lô hàng hai mươi nghìn chai này. Nếu chúng ta rút số tiền đó ra để đắp vào lỗ hổng nợ nần trước mắt, chúng ta sẽ không có vỏ chai để đóng mắm. Không có vỏ chai thì không thể nào giao hàng đúng hạn. Và bản hợp đồng này đã quy định rất rõ ràng ở Điều 8: nếu giao hàng trễ hạn quá bảy ngày làm việc, Nam Lộ có toàn quyền đơn phương hủy bỏ hợp đồng, thu hồi lại toàn bộ tiền tạm ứng kèm theo mức phạt vi phạm hợp đồng bằng tám phần trăm tổng giá trị đơn hàng!”

Lan chồm người về phía trước, ép em trai mình phải nhìn thẳng vào sự thật trần trụi và tàn nhẫn:

“Lúc đó, tiền tạm ứng thì em đã tiêu sạch vào lương thợ và viện phí, hàng hóa thì không có để giao, Nam Lộ họ gửi trát đòi lại chín mươi sáu triệu cộng thêm hơn hai mươi lăm triệu tiền phạt hợp đồng… Em lấy cái gì ra để trả cho người ta? Em đem thân em ra trả nợ, hay em định gỡ từng thanh gỗ bời lời của hai mươi chiếc thùng chượp ngoài sân ra bán củi phế liệu để đền cho người ta?”

Phúc ngồi chết trân trên chiếc ghế đẩu. Gương mặt vừa mới hồng hào, tràn trề hy vọng của cậu giờ đây xám ngoét lại như một nắm tro tàn. Hai bàn tay cậu siết chặt lấy mép bàn gỗ trắc, các đốt ngón tay gồ ghề trắng bệch ra vì dùng lực quá mạnh. Sự tự ái của một người đàn ông trong gia đình, nỗi bất lực cay đắng và nỗi sợ hãi mơ hồ cùng lúc trào dâng trong đáy mắt người thanh niên hai mươi chín tuổi. Cậu vốn quen làm việc chân tay, quen kéo lưới, khuân vác, chượp cá, quen nhìn thấy tiền trao cháo múc, tiền vào túi là mừng. Cậu chưa từng một lần hình dung được rằng cái bẫy thanh khoản ẩn giấu đằng sau những bản hợp đồng thương mại bóng bẩy của các tập đoàn lớn lại có thể tàn nhẫn, xiết chặt cổ người ta đến mức nghẹt thở như thế này.

“Chưa hết đâu,” Lan quay sang nhìn mẹ, giọng cô chùng xuống nhưng không giấu nổi sự xót xa cay đắng. “Còn phần tiền bảy mươi phần trăm còn lại—hai trăm hai mươi tư triệu đồng. Họ chỉ thanh toán sau bốn mươi lăm ngày làm việc kể từ khi biên bản nghiệm thu kỹ thuật tại kho tổng Sài Gòn được ký đạt chuẩn. Tức là trong suốt ba tháng tới, Hải Thành phải xuất ra mười nghìn lít mắm cốt ba mươi độ đạm ngon nhất trong kho—toàn bộ tài sản quý giá nhất mà ba đã tích lũy, ủ chắt ròng rã suốt một năm qua—để đổi lấy một tờ giấy ghi nợ của Nam Lộ. Trong suốt ba tháng dài dằng dặc đó, chúng ta vẫn phải trả tiền điện bơm nước biển hàng ngày, vẫn phải trả tiền mua muối dằn mặt chượp, vẫn phải trả lương tuần cho thợ mắm… nhưng trong két sắt sẽ không có thêm bất kỳ một đồng tiền tươi nào từ hợp đồng này chảy về để duy trì sự sống cho xưởng!”

Lan thở hắt ra một hơi dài, ánh mắt đau đáu nhìn qua khung cửa sổ chấn song gỗ, hướng ra khoảng sân nắng chói chang bên ngoài.

Cô hiểu quá rõ mô hình kinh doanh này. Ở các doanh nghiệp lớn hay các công ty cổ phần niêm yết, người ta có nguồn vốn lưu động dồi dào, có hạn mức tín dụng ngân hàng được cấp sẵn hàng chục tỷ đồng để sẵn sàng tài trợ cho các khoản công nợ bốn mươi lăm ngày, sáu mươi ngày như thế này nhằm chiếm lĩnh thị phần và đè bẹp các đối thủ nhỏ lẻ. Nhưng Hải Thành thì có cái gì trong tay?

Một hộ kinh doanh cá thể nhỏ bé với tài khoản ngân hàng của chủ hộ đang bị phong tỏa pháp lý vì người đứng tên nằm liệt giường trên bệnh viện; một chiếc hòm sắt tây gỉ sét giấu dưới gầm giường chỉ còn hơn ba mươi triệu đồng tiền mặt sau khi vừa phải thanh toán tiền cọc vỏ chai và viện phí đợt một tuần trước; một cuốn sổ nợ viết tay lem nhem ngập tràn những khoản nợ khó đòi từ các mối hàng trôi nổi và những ân tình họ hàng dây dưa không dứt. Nhảy vào một hợp đồng gia công quy mô lớn với biên lợi nhuận mỏng dính ba trăm đồng một chai và kỳ hạn công nợ dài đằng đẵng như thế này trong lúc kiệt quệ tài chính, chẳng khác nào một kẻ đang chới với giữa dòng nước xiết lại tự tay buộc thêm một tảng đá tảng vào chân mình rồi gieo mình xuống đáy biển sâu.

Trần Mai Chi ngồi yên lặng, chăm chú lắng nghe từng lời phân tích lạnh lùng, chuẩn xác và không hề có một kẽ hở của Lan. Trong đôi mắt sắc sảo của người phụ nữ làm nghề thu mua chuyên nghiệp khẽ lóe lên một tia thán phục không hề che giấu.

Suốt nhiều tháng qua, Mai Chi đã trực tiếp đi khảo sát, tiếp xúc với hàng chục cơ sở làm nước mắm truyền thống trải dài khắp các tỉnh duyên hải miền Trung, từ Phan Thiết, Cà Ná, Phan Rang cho đến tận Nha Trang. Hầu hết các chủ cơ sở quy mô gia đình đều hoàn toàn mù mờ về kế toán quản trị và dòng tiền dự án. Họ chỉ nhìn vào con số doanh thu hàng trăm triệu, nghe thấy đơn vị hàng chục nghìn chai và khoản tiền ứng cả trăm triệu là hai mắt đã sáng rực lên vì ngỡ mình vớ được món hời lớn, vội vã đặt bút ký ngay mà không hề có khả năng bóc tách các chi phí ẩn hay nhìn thấy cái thòng lọng công nợ đang chờ sẵn phía sau. Nhưng người con gái ngồi trước mặt cô lúc này thì hoàn toàn khác biệt. Lan bóc tách từng đồng chi phí sản xuất, nhìn thấu từng rủi ro dòng tiền lưu động và chỉ thẳng ra sự thật trần trụi một cách sòng phẳng, kiên định và không hề khoan nhượng.

Mai Chi khẽ đan mười đầu ngón tay vào nhau, đặt lên tập hồ sơ trên bàn. Nụ cười xã giao ban nãy thu lại, thay vào đó là vẻ mặt nghiêm cẩn của một đại diện tập đoàn bước vào vòng đàm phán thực chất:

“Chị Lan phân tích rất chính xác về cơ cấu chi phí sản xuất và áp lực dòng tiền ngắn hạn của cơ sở. Tôi hoàn toàn không phủ nhận những khó khăn thực tế đó của bên mình. Nhưng kinh doanh chuỗi bán lẻ hiện đại là như vậy, thưa chị. Nam Lộ cung cấp cho Hải Thành một đầu ra khổng lồ, ổn định và một bệ phóng thương hiệu tầm cỡ quốc gia—thứ mà một cơ sở gia đình dù có nỗ lực tự thân trong mười năm cũng chưa chắc đã có thể xây dựng được. Để đổi lại quy mô tiêu thụ đó, nhà cung cấp buộc phải chia sẻ rủi ro thị trường và chấp nhận mức biên lợi nhuận mỏng.”

Mai Chi nhìn thẳng vào mắt Lan, giọng nói vẫn giữ trọn vẻ lịch thiệp nhưng từng câu từng chữ nhả ra đều mang theo sức nặng ngàn cân của kẻ nắm giữ toàn bộ quyền quyết định cuộc chơi:

“Tôi cũng xin chia sẻ thẳng thắn một thông tin quan trọng để gia đình mình cùng cân nhắc: Ban giám đốc khối thu mua của Nam Lộ đã ấn định thời hạn chốt đối tác gia công nhãn riêng Bếp Bờ Biển chậm nhất là vào lúc năm giờ chiều ngày thứ Sáu tuần tới. Song song với việc làm việc với Hải Thành ngày hôm nay, bộ phận kỹ thuật và thẩm định chuỗi cung ứng của chúng tôi đang tiến hành đánh giá thực địa tại một cơ sở sản xuất nước mắm quy mô công nghiệp khác tại thị xã La Gi.”

Bà Hạnh và Phúc khẽ giật bắn mình khi nghe thấy hai chữ “La Gi” phát ra từ miệng Mai Chi.

“Cơ sở ở La Gi vận hành hoàn toàn theo công nghệ ủ men vi sinh nhân tạo kết hợp hệ thống cô đặc chân không,” Mai Chi thong thả nói tiếp, ngữ điệu hoàn toàn trung lập như đang đọc một bản báo cáo phân tích thị trường. “Họ không có được hương vị chượp gài nén truyền thống đậm đà, tự nhiên như của Hải Thành, độ đạm cá tự nhiên của họ cũng không thể so sánh được với mắm ủ mười hai tháng của bên mình. Nhưng đổi lại, họ có nhà xưởng khang trang đạt chuẩn ISO 22000, dây chuyền đóng chai tự động đạt công suất mười nghìn chai một ngày, tiềm lực tài chính của họ rất mạnh và quan trọng nhất: họ sẵn sàng chấp nhận điều khoản công nợ sáu mươi ngày chứ không chỉ dừng lại ở mức bốn mươi lăm ngày như chúng tôi đang đề xuất với bên mình.”

Mai Chi đứng dậy, đưa tay kéo khóa chiếc cặp da đen bóng. Tiếng khóa cặp *tách* vang lên dứt khoát trong căn phòng chật chội, như một dấu chấm hết lạnh lùng cho cuộc thảo luận sơ bộ.

“Phía Nam Lộ vẫn ưu tiên lựa chọn Hải Thành vì ban giám đốc chúng tôi thực sự muốn giữ lại cái hồn, cái hương vị cá cơm than truyền thống đích thực cho nhãn hàng Bếp Bờ Biển. Nhưng bộ máy bán lẻ của chúng tôi không thể chờ đợi quá lâu. Nếu trong tuần tới Hải Thành không thể thống nhất được phương án tài chính và cơ chế vận hành để tiến hành ký kết hợp đồng, chúng tôi buộc phải chuyển toàn bộ hạn mức đơn hàng hai mươi nghìn chai này cho đối tác công nghiệp ở La Gi.”

Mai Chi khẽ cúi đầu chào bà Hạnh, rồi quay người chìa bàn tay thon thả về phía Lan:

“Cảm ơn chị Lan, cảm ơn cô Hạnh và anh Phúc đã dành thời gian tiếp đón tôi chu đáo. Tôi xin phép để lại toàn bộ hồ sơ dự thảo hợp đồng ở đây để gia đình cùng bàn bạc kỹ lưỡng. Rất mong sẽ nhận được phản hồi chính thức từ chị Lan trước năm giờ chiều ngày thứ Sáu tới.”

Lan đứng dậy, đưa tay nắm lấy bàn tay của Mai Chi. Bàn tay của người phụ nữ văn phòng thành thị mềm mại, mát lạnh, đối lập hoàn toàn với bàn tay thô ráp, chai sần vì nắng gió và ngâm nước muối mặn mòi của Lan.

“Cảm ơn chị Chi đã lặn lội đường xa ra tận xưởng của chúng tôi,” Lan điềm tĩnh đáp, ánh mắt không hề né tránh. “Chúng tôi sẽ rà soát lại toàn bộ năng lực vận hành thực tế và gửi phản hồi chính thức đúng thời hạn cam kết.”

Mai Chi khẽ mỉm cười gật đầu, cắp chiếc cặp da vào nách rồi quay người sải bước ra khỏi phòng làm việc.

Lan bước theo sau để tiễn khách. Hai người đi dọc theo hành lang hẹp rải đá dăm dẫn ra cổng chính của cơ sở. Mùi muối mặn nồng nặc bốc lên từ các rãnh thoát nước quanh khu nhà thùng lều, xộc thẳng vào mũi. Ngoài sân, cái nắng trưa Phan Thiết như trút lửa xuống mặt đất, dát một lớp ánh sáng chói chang, khô khốc lên những chiếc thùng gỗ bời lời khổng lồ đứng sừng sững như những pháo đài cổ kính, thân thùng quấn chặt những vòng đai mây rừng to bản xám xịt.

Dưới bóng râm loang lổ của mái tôn che tạm cạnh dãy thùng, mấy người thợ xưởng đang ngồi nghỉ trưa sau ca khuân muối sớm. Họ ngồi bệt trên những chiếc ghế đòn gỗ, người cởi trần để lộ những tấm lưng đen bóng nhễ nhại mồ hôi, người cầm chiếc nón lá rách quạt lấy quạt để. Ánh mắt của họ dõi theo từng bước chân của người phụ nữ Sài Gòn sang trọng với vẻ tò mò, ái ngại và ngập tràn sự thắc thỏm, hoang mang. Họ biết cơ sở đang khốn đốn, họ biết ông chủ đang nằm viện, và họ hiểu sự xuất hiện của những người khách lạ từ thành phố này gắn liền với số phận của nồi cơm gia đình họ trong những ngày sắp tới.

Chiếc xe taxi Mai Chi gọi từ trước đã nổ máy chờ sẵn bên ngoài cánh cổng sắt rỉ sét của xưởng mắm Hải Thành. Mai Chi bước lên xe, hạ cửa kính xuống, mỉm cười vẫy tay chào Lan lần cuối trước khi chiếc xe từ từ lăn bánh, cuốn theo một làn bụi đỏ mỏng bay là đà trên mặt đường nhựa ngoằn ngoèo dẫn ra trục đường chính ven biển.

Lan đứng chôn chân bên cánh cổng sắt rỉ sét loang lổ những vệt muối mòn, đôi mắt dõi theo bóng chiếc xe con dần khuất sau rặng dừa xa tít tắp.

Cơn gió biển thốc qua mang theo hơi nóng rát bỏng rát mặt, làm rối tung những lọn tóc mai dính bết mồ hôi trên trán cô.

Tâm trí Lan lúc này căng ra như một sợi dây đàn sắp đứt. Cơ hội sống còn và cạm bẫy phá sản đan cài vào nhau chặt chẽ đến mức ngột ngạt, bóp nghẹt lấy từng nhịp thở của cô. Nếu dứt khoát từ chối đề nghị của Nam Lộ, Hải Thành sẽ vĩnh viễn đánh mất đi cơ hội ngàn năm có một để thoát khỏi mạng lưới phân phối tiểu thương cũ kỹ, mất đi một đầu ra quy mô lớn có thể nuôi sống thương hiệu và công nhân trong nhiều năm dài. Nhưng nếu nhắm mắt ký liều để vồ lấy khoản tiền tạm ứng chín mươi sáu triệu đồng nhằm giải quyết cơn bấn loạn nợ nần trước mắt, xưởng mắm sẽ tự tay thắt một chiếc thòng lọng oan nghiệt vào cổ mình, biến toàn bộ mồ hôi nước mắt và mười nghìn lít mắm cốt tích lũy cả năm trời của ba cô thành con tin cho một chuỗi công nợ không có lối thoát.

Lan hít một hơi thật sâu, nén chặt sự mệt mỏi đang đè nặng lên lồng ngực, toan quay người bước ngược vào trong sân để đối mặt với cơn thịnh nộ và sự thất vọng chắc chắn đang chực chờ bùng nổ từ mẹ và em trai.

Nhưng đúng vào khoảnh khắc cô vừa xoay gót, một tiếng rít chói tai của phanh xe máy vang lên ngay sát mép cổng sắt.

Một chiếc xe Honda Dream cũ kỹ, phần da bọc nệm yên đã rách tơi tả lòi cả lớp mút xốp vàng ố, thắng gấp lại giữa làn bụi đỏ mù mịt. Người ngồi trên xe gạt mạnh chân chống sắt xuống nền đường một cách hung bạo, tạo nên một tiếng *keng* chát chúa vang dội cả khoảng sân vắng. Người đó bước xuống xe với những bước chân dồn dập, giận dữ và đầy vẻ hăm dọa.

Đó là bà Võ Thị Dung—cô ruột của Lan và Phúc.

Bà Dung trạc ngoài năm mươi tuổi, dáng người đậm đà, đẫy đà, mặc bộ đồ bộ may bằng lụa hoa màu tím than đã sờn chỉ ở các đường may viền nách. Gương mặt bà đỏ gay vì nắng biển gay gắt và cơn giận dữ đang bốc hỏa, đôi lông mày xếch ngược lên trên vầng trán nhăn nhó, hai con mắt quắc lên nhìn trừng trừng vào mặt Lan như muốn ăn tươi nuốt sống.

Không một lời hỏi thăm về tình trạng sức khỏe của người anh ruột thịt đang nằm liệt nửa người, mê man trên giường bệnh tỉnh; cũng không buồn liếc nhìn cơ sở mắm của gia đình đang trĩu nặng âu lo và kiệt quệ, bà Dung sấn sổ bước thẳng tới trước mặt Lan. Bàn tay múp míp đeo lủng lẳng hai chiếc nhẫn vàng bốn số chín giơ bổng lên không trung, siết chặt một tập giấy biên nhận viết tay bằng mực cửu long đã ố vàng, mép giấy quăn queo, nhàu nhĩ vì cất kỹ trong đáy tủ suốt nhiều năm, rồi dí thẳng tập giấy đó vào sát ngực áo Lan:

“Con Lan! Mày giấu giếm về đây gom hết sổ nợ của xưởng, mày tính qua mặt cả cái nhà này hả? Ba mày đột quỵ nằm một đống trên bệnh viện chưa biết sống chết ra sao, mà mày dám tự tiện đứng ra tiếp khách Sài Gòn bàn chuyện bán xưởng, tính nuốt trọn cái cơ sở này của dòng họ đúng không? Hôm nay mày phải trả lời cho rõ ràng, rành mạch trước mặt cả họ: ba cây vàng với năm mươi triệu tiền mặt tao đưa cho ba mày mượn để mở rộng cái dãy nhà thùng này từ mười năm trước, bây giờ tính làm sao đây? Đừng có hòng mà quỵt của tao một cắc bạc nào!”