Quy trình đẹp, dữ liệu sai

Màn hình chiếc máy tính xách tay của Lan sáng rực những dải màu tương phản gắt gao giữa không gian mờ tối của xưởng ủ chượp. Những cột phân loại, những hàng kẻ ngang dọc của phần mềm bảng tính Excel đan cài chằng chịt các hàm số tài chính, nhưng phía bên dưới sàn xưởng lót gạch tàu đã nứt nẻ, sự im lặng lại bao trùm ngột ngạt và nặng trĩu. Mười bốn người thợ đứng khoanh tay thành một vòng bán nguyệt câm lặng, ánh mắt họ dồn về phía những khối thùng gỗ mít khổng lồ đang sừng sững vươn cao trong bóng tối mờ đục.

Gió biển Phan Thiết từ phía cửa sông Cà Ty thốc mạnh qua những ô thông gió áp sát mái tôn cũ, cuốn theo từng đợt hơi muối mặn chát và bụi cát li ti rải một lớp màng mỏng tanh, ram ráp lên mặt chiếc bàn làm việc dã chiến mà Lan vừa kê tạm ở đầu dãy nhà thùng. Bước sang tháng thứ hai kể từ cái buổi trưa định mệnh khi ba cô ngã quỵ bên miệng thùng chượp vì cơn đột quỵ bất ngờ rồi nằm liệt nửa người ở Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận, toàn bộ cơ sở nước mắm Hải Thành vẫn phải gượng gạo vận hành trong trạng thái chông chênh như một chiếc ghe nang chở quá tải giữa mùa biển động.

Mọi áp lực chi phí dồn nén xuống đôi vai người con gái vừa rời bàn giấy văn phòng ở Sài Gòn trở về. Khoản tiền tạm ứng vỏn vẹn hai mươi tư triệu đồng từ hợp đồng gia công lô thử năm nghìn chai mang nhãn hiệu Bếp Bờ Biển của chuỗi siêu thị Nam Lộ vừa được Lan chia đôi ngay khi tài khoản báo có: mười lăm triệu đồng tức tốc chuyển khoản đặt cọc cho bên cơ sở bà Quyên ngoài ngã hai để giữ chân một vạn vỏ chai thủy tinh năm trăm mi-li-lít, phần còn lại cùng chút tiền túi cá nhân vét sạch từ tài khoản tiết kiệm được đắp vội vào nửa tháng lương nợ đọng cho thợ. Số tiền ấy chỉ vừa đủ chặn đứng nguy cơ bãi công trước mắt, giúp dàn thợ không bỏ dở mẻ mắm đang vào độ ngấu. Nhưng sự bình yên gượng gạo ấy không giấu nổi áp lực kỹ thuật đang đè nặng lên từng thớ gỗ, từng sợi dây mây quấn quanh bụng thùng. Để đáp ứng yêu cầu khắt khe đến từng chi tiết trong bộ tiêu chuẩn kỹ thuật mà chuyên viên kiểm định Phạm Đức Tín bên Nam Lộ đưa ra trước khi đặt bút ký biên bản xuất lô hàng đầu tiên, Lan quyết tâm phải làm sạch, chuẩn hóa toàn bộ dữ liệu nguyên liệu của xưởng.

Cô đã thức trắng bốn đêm ròng rã trong căn phòng nhỏ nồng nặc dầu gió bên cạnh văn phòng điều hành để dựng lại hệ thống mã hóa kho. Hai mươi thùng chượp bằng gỗ mít sừng sững, mỗi thùng chứa được từ mười đến mười lăm tấn cá bổi, vốn suốt mấy chục năm qua chỉ được phân biệt bằng những vết khắc số La Mã mờ câm trên đai nẹp hoặc vài nét phấn gạch chéo nguệch ngoạc của ba cô và chú Bảy Hòa, nay được Lan gắn mã định danh bài bản từ TH-01 cho đến TH-20 bằng những tấm thẻ nhựa dán tạm.

Trên tệp bảng tính cô dày công thiết lập với cấu trúc ba tầng kiểm soát, mỗi mã thùng được liên kết với một trang tính độc lập: ngày nạp chượp, tỷ lệ cá cơm than và muối hột Cà Ná theo biên bản cân cảng ngoài bến Cồn Chà, ước tính độ đạm amin phân giải theo thời gian thực nghiệm, cùng sản lượng nước mắm cốt nhĩ có thể thu hồi theo công thức chuyển hóa lý thuyết của ngành chế biến thủy sản.

Thế nhưng, chính cái bảng tính tinh xảo đầy những hàm logic tự động ấy lại vừa ném vào mặt Lan một con số khiến tim cô thắt lại như bị một bàn tay vô hình bóp nghẹt.

Theo dữ liệu xuất nhập tồn lũy kế mà Lan tái lập từ cuốn sổ tay bìa da quăn góc của ông Thành, cộng dồn với các đợt kéo rút nước bổi ghi nhận rải rác trên những mảnh giấy lịch xé dán quanh vách, tổng lượng mắm cốt nhĩ đạt chuẩn từ ba mươi đến ba mươi lăm độ đạm nằm trong hai mươi thùng gỗ phải đạt ít nhất mười lăm nghìn hai trăm lít. Đó là khối lượng tài sản tối thiểu làm cơ sở thế chấp vô hình cho toàn bộ hoạt động của Hải Thành. Nhưng khi cô nhập toàn bộ số liệu đo cột nước thực tế mà Phúc vừa cầm thước đồng đi chọc từng lỗ lù vào chiều hôm qua, cột chênh lệch ở góc dưới cùng bên phải màn hình nhấp nháy rồi chuyển sang màu đỏ báo động: âm ba nghìn hai trăm bốn mươi lít.

Hơn ba nghìn lít nước mắm cốt nguyên chất. Một con số khổng lồ đối với một xưởng ủ thủ công quy mô gia đình. Trị giá trên sổ sách của nó vượt quá một trăm triệu đồng, đủ để chiết rót cho cả hai lô thử nghiệm đầu tiên của chuỗi Nam Lộ, bỗng nhiên bốc hơi không để lại một dấu vết.

Lan đã rà soát lại toàn bộ tủ hồ sơ đóng bụi bặm trong văn phòng. Không có bất kỳ phiếu xuất kho nào cho khối lượng lớn như vậy. Không có hóa đơn bán lẻ cho quán ăn bà Sương ngoài ngã năm hay sạp Chín Bảy trong lồng chợ Phan Thiết. Không có một dòng ghi chép nào tương ứng trong các chuyến xe tải nhận hàng định kỳ của đại lý Phan Quốc Lợi. Lượng mắm thực tế nằm im dưới đáy thùng thấp hơn trên giấy tờ tới hơn ba ngàn lít, và tâm điểm của sự hụt hẫng đó nằm trọn ở dãy thùng giữa xưởng, đặc biệt là thùng mang mã hiệu TH-04, nơi mực nước đo được qua thước đồng chỉ vỏn vẹn sáu mươi lăm phân thay vì một mét tám như nhật ký chượp chín của ba cô ghi chép ngay trước cơn tai biến.

Lan gập một nửa màn hình máy tính xách tay xuống để tránh lớp bụi cát bay xước mặt kính, cô đứng dậy bước ra gờ sàn xi măng cao hơn mặt nền xưởng ba bậc cấp, nhìn xuống lòng xưởng ủ.

"Con nói lại lần nữa," giọng Lan vang lên giữa vòm xưởng cao nghễu nghện lợp tôn fibro-xi măng, cố giữ vẻ bình tĩnh của một người điều hành nhưng không giấu nổi sự căng thẳng gắt gao đang bóp nghẹt thanh quản. "Khâu chiết rót ngoài điểm Phong Nẫm hôm nay tạm dừng. Tất cả các cô chú ở tổ rút mắm và tổ nẹp thùng tập trung tại đây. Chúng ta phải kiểm kê lại toàn bộ hai mươi thùng gỗ. Đo lại từ thùng số một đến thùng số hai mươi, mở nẹp kiểm tra đáy lù và lập biên bản đo đạc đối chứng có chữ ký xác nhận của từng người."

Sự im lặng trong xưởng vỡ òa thành một làn sóng xì xào phẫn nộ.

Mười bốn người thợ, từ những người đàn bà quấn khăn rằn quanh cổ chuyên rửa vỏ chai bên bể nước đến những tay thợ lực lưỡng vạm vỡ quanh năm ngâm mình trong mùi cá chượp mặn mòi, đồng loạt đưa mắt nhìn nhau đầy bất mãn. Mùi mắm ủ nồng đậm, thứ mùi đượm đà của đạm cá cơm than phân giải quyện với nắng hanh đầu mùa, bỗng như đặc quánh lại, nghẹt thở đến buốt rát sống mũi.

"Kiểm cái gì mà kiểm hoài vậy cô Lan?" Tám Thao, người thợ nẹp thùng kỳ cựu có bắp tay cuồn cuộn gân guốc sạm đen vì nắng gió Phan Thiết, ném chiếc vồ gỗ đóng niềng xuống nền gạch nghe một tiếng *chát* chói tai vang dội khắp xưởng. "Mới nhận được có nửa tháng lương còm, chưa kịp thở một hơi để làm cho xong mẻ mắm giao mối chợ Đầm, cô lại bắt dừng chiết rót? Dừng máy một ngày là hàng chục mối lẻ ngoài chợ họ réo điện thoại cháy máy. Mối quen buông tay một cái là đại lý khác nhảy vô cướp ngay. Công tụi tui tính theo ngày công hay tính theo giờ cô bắt đứng ngó cái máy vi tính sáng choang đó?"

"Tiền công nhật hôm nay con vẫn tính đủ cho mọi người, không thiếu một đồng," Lan cố nén sự sốt ruột, hai bàn tay bấu chặt vào mép bàn gỗ dán mỏng manh đến mức đầu ngón tay trắng bệch. "Nhưng con không thể để xưởng xuất hàng trong tình trạng sổ sách vênh với thực tế hơn ba nghìn lít mắm cốt! Ba ngàn lít là tài sản của xưởng, là nguồn hàng sống còn để giao cho đơn hàng Nam Lộ tuần tới. Nếu không rà soát rõ từng thùng ngay bây giờ, lỡ thất thoát do rò rỉ van đáy hay có sự cố kỹ thuật làm hư mẻ chượp thì ai sẽ chịu trách nhiệm?"

Từ góc tối ẩm thấp sát bên vách thùng gỗ số 4, chú Bảy Hòa chậm rãi bước ra. Người thợ cả năm mươi tám tuổi, mái tóc muối tiêu bết dính mồ hôi dưới chiếc nón tai bèo cũ kỹ rách vành, khập khiễng từng bước nặng nhọc vì khớp gối bên phải đang sưng tấy do chứng phong thấp kinh niên của dân làm nghề nhà thùng quanh năm đứng chân trên nền ướt. Chú cầm chiếc giẻ lau dính đầy vết muối mốc quấn quanh lòng bàn tay thô ráp, ánh mắt đùng đục nhìn xoáy vào Lan như nhìn một kẻ xa lạ từ hành tinh khác rơi xuống cái xưởng này.

"Cô Lan à," giọng chú Hòa khàn đặc, nặng trịch sự mệt mỏi và tự ái tích tụ qua nhiều tuần lễ bị cô gái trẻ săm soi từng mảnh hóa đơn, từng mẩu nhật ký. "Tụi tui làm ở cái xưởng Hải Thành này từ hồi cô còn mặc quần đùi đi học trường làng dưới thị xã. Ba cô hồi còn khỏe, ổng bước chân vô cửa xưởng, chỉ cần hít một hơi gió qua kẽ ván mít, ngửi cái mùi bốc lên từ mặt chượp là biết thùng nào đang ngấu, thùng nào thiếu muối, thùng nào nước mắm cốt gom về đáy lù được bao nhiêu lít. Xưa giờ cái nghề làm mắm truyền thống xứ này sống nhờ cái mũi, con mắt với đôi bàn tay thợ, chớ đâu có ai ôm cái màn hình sáng choang rồi cầm cây thước sắt chọc vô bụng thùng mắm như cô?"

"Chú Bảy," Lan bước xuống bậc thang xi măng, giọng chùng xuống nhưng kiên quyết không nhượng bộ. "Thời của ba con khác, bây giờ cơ sở đang gánh hợp đồng với siêu thị Nam Lộ. Họ yêu cầu nhật ký từng lô, họ yêu cầu chứng minh nguồn gốc và dung sai thể tích phải khớp tuyệt đối theo hồ sơ kỹ thuật. Thước đo của anh Phúc đo ra mực nước thực tế hụt mất hơn ba ngàn lít so với sổ theo dõi. Số mắm đó không thể tự nhiên bốc hơi bay biến lên trời được. Chú là người phụ trách kỹ thuật khu ủ chượp, chú phải cùng con làm rõ con số này chứ?"

Chú Bảy Hòa khựng lại. Bàn tay đang siết chiếc giẻ lau bỗng run rẩy nhẹ một nhịp khó nhận biết. Ánh mắt chú lướt nhanh qua thành gỗ dày cộp được niềng bằng tám vòng mây song của thùng số 4, rồi chú nhanh chóng cụp mắt xuống nhìn chằm chằm vào nền đất ẩm, gắt lên:

"Thất thoát cái gì! Ý cô nói mười mấy con người ở đây lén xách can vô xưởng trộm mắm của nhà cô đem bán ra ngoài chắc? Tui nói cho cô biết, làm mắm chượp không phải là làm nước ngọt có ga trong nhà máy mà đòi đong từng lít từng muỗng! Mắm nó thở, nó rút, nó ngậm xác cá. Cô bắt thợ ngừng tay chân, bắt tụi tui leo lên tụt xuống mấy chục cái thùng cao lút đầu chỉ để phục vụ mấy cái cột số vô hồn trên cái máy tính của cô... Tui nói thật, ba cô mà còn ngồi đây, ổng không bao giờ làm cái trò nhục mạ thợ thuyền kiểu đó đâu!"

Lời nói của chú Hòa như một mồi lửa ném thẳng vào đống rơm khô hanh gió. Mấy người thợ đứng phía sau bắt đầu ồn ào phụ họa, tiếng gõ cán chổi, tiếng quăng vồ gỗ chan chát xuống nền xi măng. Tiếng xì xào "coi thợ như kẻ trộm", "học chữ trên phố về rồi làm tình làm tội người làm công", "chắc tưởng ai cũng thèm ba cái can mắm dơ dáy" nổi lên râm ran khắp vòm xưởng.

Lan đứng trơ trọi giữa lối đi hẹp ngăn cách giữa hai dãy thùng gỗ mít đồ sộ, hai bên là những vách gỗ nâu sẫm bóng nhờn vì mồ hôi và muối cá. Gương mặt cô tái đi vì uất ức và bất lực. Cô không hề có ý nghi ngờ lòng trung thực của những người đã gắn bó với gia đình mình hàng chục năm ròng rã, những người từng bồng bế cô thuở nhỏ mỗi bận ghe cá cập bến. Nhưng nguyên tắc kế toán quản trị không cho phép cô nhắm mắt làm ngơ trước một lỗ hổng tài sản khổng lồ như vậy. Nếu không có số liệu chuẩn xác, làm sao cô dám ký biên bản cam kết chất lượng với Phạm Đức Tín? Làm sao bảo đảm dòng tiền cho xưởng khi mọi tính toán giá thành đều dựa trên một khối lượng tồn kho ảo?

"Có chuyện gì mà ồn ào dữ vậy Lan?"

Một giọng nói phụ nữ trung niên trầm tĩnh, dứt khoát vang lên từ phía cửa ngách thông ra sân muối. Bùi Thu Vân bước vào, một tay cầm chiếc nón lá nửa vành còn vương hạt muối trắng, tay kia xách chiếc cặp táp da đen sờn góc đã tróc mép.

Người phụ nữ ngoài năm mươi tuổi, kế toán dịch vụ quen thuộc của hàng chục hộ kinh doanh chế biến thủy sản khắp vùng Phan Thiết từ thời kỳ bao cấp đến nay, đưa đôi mắt sắc sảo nhìn một vòng quanh hiện trường: mười bốn người thợ mặt mày hầm hố đứng khoanh tay, chú Bảy Hòa thở dốc bên thùng số 4, và Lan đứng chết trân bên chiếc máy tính xách tay với đôi mắt đỏ hoe vì ức nghẹn.

"Cô Vân..." Lan thở hắt ra, như một người sắp chìm nghỉm giữa dòng nước xiết vớ được chiếc cọc tiêu. "Cô ghé rà soát thuế quý cho xưởng ạ?"

"Tôi ghé để chốt lại mấy cái hóa đơn mua muối Cà Ná đợt trước cho ba cô, tiện thể coi thử cô gái Sài Gòn xoay xở với đống sổ sách tới đâu rồi," bà Vân mỉm cười nhẹ, gật đầu chào mấy người thợ quen. "Chào anh Bảy, chào anh Tám Thao. Trời đứng bóng tới nơi rồi mà sao bữa nay mấy anh không nghỉ tay ăn cơm trưa đi, đứng túm tụm ở đây chịu mùi muối chi cho rát mặt?"

"Chị Vân hỏi cô Lan đó!" Tám Thao bực dọc vung tay, chỉ thẳng về phía chiếc bàn làm việc dã chiến. "Cổ bắt đình chỉ đóng chai, bắt tụi tui đứng đây kiểm kê đối chiếu giấy tờ gì đó. Cổ nói xưởng mất trộm hơn ba ngàn lít mắm cốt!"

"Con không hề dùng chữ 'mất trộm'!" Lan lập tức đính chính, giọng nghẹn lại trong lồng ngực. "Con chỉ nói là số liệu tồn kho thực tế bị lệch âm ba ngàn hai trăm lít so với sổ sách!"

Bà Vân không vội can thiệp hay bênh vực bất kỳ bên nào. Bà đặt chiếc cặp táp da nặng trịch lên bàn làm việc của Lan, thong thả dùng chiếc nón lá phe phẩy xua bớt hơi nóng hầm hập của buổi trưa hè rồi cúi xuống nhìn lướt qua màn hình máy tính đang mở sẵn bảng tính tổng hợp hai mươi thùng chượp.

Đôi mắt sắc bén của người làm nghề kế toán thực địa hàng chục năm dừng lại ở các cột công thức đan cài phức tạp, rồi bà liếc nhìn sang tập biên bản đo chiều cao mực nước do Phúc ghi chép nguệch ngoạc bằng bút bi xanh trên giấy kẻ ô li.

"Mấy anh thợ cứ đi rửa tay nghỉ trưa đi," bà Vân quay sang nói với nhóm công nhân bằng giọng thân tình nhưng mang đầy uy lực của người lớn tuổi từng gỡ rối cho không biết bao nhiêu cơ sở chế biến trong vùng. "Chuyện số liệu để tôi với cô Lan coi lại. Không ai nói mấy anh ăn cắp ăn trộm gì đâu, đừng có tự ái bậy bạ mà tội con nhỏ. Anh Bảy Hòa ở lại đây một chút, lấy giùm tui ca nước trà nguội ngoài bàn tròn."

Thấy người kế toán già nhiều năm gắn bó với ông Thành lên tiếng dàn xếp, đám thợ mới lục đục buông dụng cụ, tản ra phía nhà ăn tập thể phía sau xưởng. Chú Bảy Hòa hậm hực đi ra chiếc chõng tre ngoài sân, với lấy ca nước trà đặc nhưng ánh mắt vẫn không rời khỏi vạt áo của Lan, vẻ mặt vừa giận dữ vừa có nét gì đó căng thẳng, bất an giấu kín dưới hàng lông mày rậm rạp nhíu chặt.

Trong góc xưởng mờ tối lúc này chỉ còn lại Lan, bà Vân và Đặng Thị Thảo—cô nhân viên chứng từ trẻ tuổi vừa rụt rè ôm tập hóa đơn bán lẻ từ phòng ngoài đi vào, nép sát mép cửa sổ.

"Lan, ngồi xuống đây," bà Vân kéo chiếc ghế nhựa màu xanh lại gần bàn, chỉ ngón tay trỏ có vết chai sâu vào màn hình máy tính. "Chỉ cho cô coi, con lấy đâu ra con số hụt ba ngàn hai trăm lít này?"

Lan hít sâu một hơi để ổn định lại nhịp tim đang đập dồn dập, kéo chuột máy tính chỉ vào từng ô tính toán đã được lập trình sẵn:

"Dạ đây thưa cô. Con lấy số dư đầu kỳ từ sổ tay của ba con, cộng với lượng cá cơm than nhập theo hóa đơn của chú Tư ghe cào từ tháng tư năm ngoái là sáu mươi tấn cá và hai mươi tấn muối chia đều cho hai mươi thùng. Con áp dụng hệ số thu hồi đạm chuẩn của viện nghiên cứu thủy sản: một tấn cá cơm than ủ chượp theo phương pháp gài nén truyền thống sau mười hai đến mười lăm tháng sẽ cho ra khoảng hai trăm năm mươi lít nước mắm cốt nhĩ ba mươi đến ba mươi lăm độ đạm. Tổng sản lượng lý thuyết phải đạt mười lăm nghìn hai trăm lít. Con trừ đi các phiếu xuất kho bán lẻ của ba và các chuyến giao cho đại lý Phan Quốc Lợi, tồn kho lý thuyết hiện tại phải còn hơn mười một ngàn lít. Nhưng khi con lấy chiều cao cột chất lỏng anh Phúc đo thực tế nhân với diện tích đáy nón cụt của từng thùng, tổng lượng nước mắm cốt gom lại trong hai mươi thùng chỉ có gần tám nghìn lít. Độ lệch âm tới ba ngàn hai trăm bốn mươi lít! Con đã rà soát lại toàn bộ hàm SUM, không hề có lỗi nhảy số hay nhầm lẫn địa chỉ ô."

Bà Vân im lặng lắng nghe từ đầu đến cuối không ngắt lời. Ngón tay trỏ của bà lướt nhẹ trên bàn phím cảm ứng, mở từng trang tính chi tiết của thùng TH-01, lướt qua TH-04, rồi dừng lại thật lâu ở thùng TH-15 đến TH-20.

Đột nhiên, khóe môi người phụ nữ luống tuổi khẽ nhếch lên một nụ cười vừa buồn cười vừa ái ngại. Bà đẩy nhẹ gọng kính lão lên sống mũi, quay sang nhìn thẳng vào mắt Lan, ánh mắt nghiêm khắc nhưng không hề có ý giận dữ hay mỉa mai.

"Học kiểm toán ở trường lớn, đi làm tập đoàn trên thành phố về, bảng tính làm đẹp dữ dội thiệt," bà Vân lắc đầu thở dài, giọng nói đều đều nhưng sắc như dao cau. "Màu sắc phân loại rõ ràng, hàm lồng ba bốn lớp mượt mà lắm. Nhưng Lan nè, con đang làm kế toán cho một nhà máy chế biến hóa chất công nghiệp, hay con đang tính cho một cái xưởng nước mắm thủ công ven biển Phan Thiết này?"

Lan ngẩn người, hai mắt chớp chớp bối rối: "Dạ... con tính theo định mức vật tư và tỷ lệ thu hồi chuẩn của giáo trình chế biến thủy sản mà cô?"

"Chuẩn trên giấy, nhưng sai bét dưới đất!" Bà Vân gõ mạnh ngón tay trỏ lên mặt bàn gỗ, từng tiếng gõ khô khốc giáng thẳng vào sự tự tin chuyên môn bấy lâu nay của Lan. "Sai lầm cốt tử thứ nhất của con: con gộp chung mắm mới ủ sáu tháng với mắm đủ tuổi mười lăm tháng vào cùng một công thức thu hồi!"

Bà Vân kéo ghế lại gần hơn, lật cuốn sổ tay nát góc của ông Thành mà Thảo vừa run rẩy đặt lên bàn:

"Con nhìn cho kỹ coi! Dãy thùng từ số mười lăm đến số hai mươi là số cá cơm ba con mới nhập hồi tháng mười một năm ngoái, tức là tính tới bữa nay mới chượp được có đúng sáu tháng ròng. Giai đoạn sáu tháng là cá mới bắt đầu ngấu, men tiêu hóa trong ruột cá chỉ mới phân giải một phần thịt cá thôi. Cá đang trong thời kỳ 'ngậm muối', xác cá trương nở và giữ chặt nước trong khối chượp. Nước bổi rút ra lúc này chỉ là nước bổi đục ngầu, hàm lượng muối bão hòa cực cao, đạm amin chưa phân giải hết, làm sao gọi là 'mắm cốt nhĩ' thành phẩm mà con vội tính vào thể tích nước mắm thu hồi? Con lấy cái định mức hai trăm năm mươi lít một tấn cá của mắm chín mười lăm tháng ép cho mấy cái thùng mới ủ nửa năm, con số mười lăm ngàn hai trăm lít trên trời đó từ cái sự máy móc này mà ra chứ đâu!"

Lan sững sờ. Một cảm giác nóng rát, ngượng ngùng lan nhanh từ cổ lên tận hai gò má. Đầu óc cô như bị một đòn đánh choáng váng.

"Còn nữa," bà Vân chưa dừng lại ở đó, ngón tay bà lướt sang cột đo chiều cao mực nước do Phúc ghi lại. "Sai lầm cốt tử thứ hai: con đo chiều cao mực nước từ lỗ lù rồi tính thể tích hình nón cụt theo kích thước lòng thùng, nhưng con hoàn toàn quên mất hai thứ nằm trong cái thùng mít đó: hao hụt bốc hơi tự nhiên và cặn bã chượp đáy thùng!"

Bà Vân quay sang nhìn ra khoảng sân ngập tràn ánh nắng chói chang, nơi hơi nóng đang bốc lên hầm hập qua những vạt muối:

"Phan Thiết này nắng gió cỡ nào con sinh ra ở đây con đâu có lạ? Nhà thùng mái tôn hầm hập, nhiệt độ giữa trưa hè có khi lên tới bốn mươi, bốn mốt độ C. Nước mắm gài nén truyền thống muốn chín thơm, muốn dậy mùi hương hổ phách thì phải phơi sấy, phải đảo mắm, mở nắp vĩ cho ngậm nắng ngậm sương. Một chu kỳ ủ mười hai tháng, lượng nước bốc hơi tự nhiên bay đi mất từ tám đến mười phần trăm thể tích chất lỏng trong thùng. Con không hề đưa tỷ lệ hao hụt bốc hơi vô công thức! Đã vậy, dưới đáy mỗi cái thùng mít mười tấn, xác cá cơm sau khi rã ra cùng với muối hạt kết tinh lắng xuống tạo thành một lớp bổi, lớp bã chượp dày cộp từ ba đến bốn tấc. Lớp bã chượp đó xốp xúp xúp, nó ngậm nước như một miếng bọt biển khổng lồ. Cây thước đồng của thằng Phúc chọc xuống tới đáy, đụng trúng lớp bã chượp với vĩ tre thì dừng lại, nó chỉ đo được phần nước mắm nổi tự do bên trên, chớ lượng nước mắm cốt đang ngậm chặt trong xác cá dưới đáy lù làm sao cây thước đo tới được? Trừ hao hụt bốc hơi chưa? Trừ thể tích lớp muối đáy chiếm hai mươi phần trăm dung tích thùng chưa? Chưa hề!"

Từng lời của bà Vân như từng gáo nước lạnh buốt tạt thẳng vào mặt Lan giữa trưa hè oi ả, dập tắt hoàn toàn sự kiêu hãnh của một người từng tốt nghiệp loại giỏi ngành kiểm toán, từng tự hào về khả năng làm chủ các con số và logic tài chính chặt chẽ.

Lan nhìn trừng trừng vào màn hình máy tính xách tay. Bảng tính Excel nhiều màu sắc, những dòng lệnh phân nhánh phức tạp lồng ghép hàm điều kiện IF, VLOOKUP, SUMIFS... bỗng chốc trở nên kệch cỡm, ngô nghê và xa lạ đến thảm hại. Cô nhận ra mình đã mắc phải căn bệnh kinh điển của những người làm việc bàn giấy: cố bê nguyên xi tư duy quản trị tài chính vô trùng của các nhà máy sản xuất hàng tiêu dùng đóng hộp—nơi nguyên liệu đầu vào và sản phẩm đầu ra được cân đo chuẩn xác đến từng gam qua các cân điện tử khép kín—áp đặt thô bạo lên một quy trình sinh hóa tự nhiên của nghề làm mắm truyền thống.

Ở cái xưởng ủ này, thời gian, nắng gió miền biển, độ mặn của muối Cà Ná và sự phân giải tự nhiên của từng con cá cơm than vận hành theo những quy luật vật lý và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ, hoàn toàn không thể gò ép vào những ô tính vô cảm.

Hơn ba nghìn lít mắm cốt "biến mất" không phải bị ai xách can trộm cắp, cũng không phải van lù đáy thùng bị rò rỉ rỉ máu ra nền đất. Nó đơn giản là một "con số ma", một ảo ảnh sinh ra từ chính sự giáo điều, máy móc và thiếu thực tế sâu sắc của người điều hành non nớt.

Thảo ngồi bên cạnh khẽ thở phào nhẹ nhõm, hai vai cô nhân viên chứng từ đang co rúm vì sợ bị quy trách nhiệm liên đới dần thả lỏng xuống.

"Con... con đã không tính đến lớp bã chượp ngậm mắm và tỷ lệ bốc hơi của nắng gió," Lan cúi gầm mặt, giọng nói nghẹn ngào, bàn tay run run rút khỏi bàn phím máy tính. Cảm giác xấu hổ và ân hận trào dâng khiến sống mũi cô cay xè, hốc mắt nóng ran.

Cô nhớ lại ánh mắt giận dữ, uất ức của chú Bảy Hòa khi bảo cô "nhục mạ thợ thuyền", nhớ lại chiếc vồ gỗ của anh Tám Thao ném chan chát xuống đất gạch. Cô vừa biến cả xưởng thành một mớ hỗn độn, làm tổn thương lòng tự trọng và sự cống hiến của mười bốn con người lam lũ suốt mấy chục năm qua, chỉ vì một sai lầm sơ đẳng trong việc thấu hiểu bản chất của hạt muối, con cá.

"Biết sai là tốt, không có gì phải xấu hổ hết con," bà Vân hạ giọng xuống mềm mỏng hơn, với tay vỗ nhẹ lên mu bàn tay đang lạnh ngắt của Lan. "Hồi ba con mới bắt đầu ghi chép sổ sách kế toán mười mấy năm trước theo mẫu biểu nhà nước, ổng cũng từng làm lệch sổ cả ngàn lít vì quên tính muối kết tinh đóng tảng dưới đáy thùng làm tắc lù. Hộ kinh doanh thủ công như Hải Thành sống được mấy chục năm nay, vượt qua bao nhiêu đợt sóng gió là nhờ kinh nghiệm tích lũy bằng mồ hôi nước mắt của thợ. Con có học thức, con muốn chuẩn hóa quy trình để đưa hàng vô siêu thị lớn, cái đó trúng, không có sai chút nào. Nhưng con không thể đem mô hình của một doanh nghiệp công nghiệp ngàn tỷ về đè bẹp dí cái xưởng mười mấy con người này được. Bảng biểu của con quá rườm rà, thợ họ dòm vô như dòm bức vách chữ nho, họ sợ, họ thấy mình bị nghi kỵ, bị rình mò từng bước chân, rồi họ tự ái phản ứng là phải."

Lan ngẩng đầu lên, chớp mắt xua đi ngấn nước trực trào, cô hít một hơi thật sâu để lấy lại sự tỉnh táo cần thiết của một người gánh vác:

"Dạ cô... Vậy bây giờ con phải làm sao để vừa kiểm soát được lượng mắm thực tế phục vụ cho lô hàng Bếp Bờ Biển của Nam Lộ, vừa không làm xáo trộn công việc thường nhật của thợ?"

"Dẹp cái bảng tính ba bốn tầng này đi," bà Vân dứt khoát đưa tay gập hẳn nắp máy tính của Lan lại một tiếng *cách*. "Trước mắt, với quy mô hai mươi thùng chượp này, con chỉ cần một hệ thống quản lý lô giản lược nhất có thể. Tuyệt đối không cần mang máy vi tính xách tay đặt ở xưởng làm chi cho bụi bặm dính muối hư máy, lại làm thợ chướng mắt. Dùng giấy cứng ép nhựa dán thẳng lên thân từng thùng gỗ mít. Mỗi thùng chỉ cần ghi đúng năm thông tin cốt lõi: Mã thùng, Ngày vào cá và tỷ lệ muối, Tình trạng ủ—mắm mới hay mắm chín, Ngày mở lù rút mắm gần nhất, và Mực mắm ước tính sau khi trừ hao bã đáy. Cứ mỗi lần thợ họ kéo rút mắm bổi hay sang thùng, họ cầm cây bút lông dầu gạch một nét, ghi số can thực tế rút ra. Con bé Thảo cuối ngày đi gom số liệu đó nhập vô sổ theo dõi một lần. Đơn giản, trực quan, thợ họ nhìn vô là hiểu họ đang làm gì, con nhìn vô là biết thùng nào đủ tuổi để lấy mẫu gửi đi kiểm nghiệm Quatest 3 cho thằng Tín bên Nam Lộ."

Lan ngồi lặng đi một lúc lâu bên chiếc bàn dã chiến. Lời khuyên thẳng thắn, thực tế của bà Vân như một nhát dao sắc lẹm gọt sạch mớ bòng bong lý thuyết sách vở mà cô đã tự quấn chặt lấy mình suốt mấy tuần lễ qua.

Đúng vậy. Một hệ thống kiểm soát nội bộ tốt không phải là hệ thống phức tạp nhất với những hàm số tối tân, mà là hệ thống có thể vận hành trơn tru, bền bỉ bởi chính những con người đang trực tiếp đổ mồ hôi làm ra sản phẩm.

"Thảo," Lan quay sang cô nhân viên chứng từ, giọng nói đã lấy lại vẻ dứt khoát và điềm tĩnh. "Em mở tủ hồ sơ, lấy cho chị xấp bìa cứng màu trắng khổ A4, cây thước kẻ dài với mấy cây bút lông dầu màu đen và đỏ ra đây."

Trong suốt hai tiếng đồng hồ buổi trưa oi ả, dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ từng chi tiết của bà Vân, Lan và Thảo đã cùng nhau thiết kế lại mẫu Bảng Theo Dõi Lô Chượp Ủ giản lược nhất. Không còn các hàm tính hồi quy phức tạp, không còn các tỷ lệ phân giải đạm lý thuyết xa rời thực tế. Từng tờ bìa cứng khổ A4 được kẻ khung rõ ràng bằng mực đen đậm:

* *Mã số thùng / Loại cá - Nguồn gốc muối* * *Ngày nạp chượp (Ghi rõ cả Dương lịch và Âm lịch để thợ tiện theo dõi con nước)* * *Giai đoạn: Ủ ngấu (0-6 tháng) / Lên hương (6-12 tháng) / Đủ tuổi rút cốt (≥ 15 tháng)* * *Lịch sử kéo rút: Cột Ngày - Cột Số lít thực tế - Chữ ký người rút* * *Ghi chú bất thường (Màu sắc nước bổi, mùi hương mặt chượp, hiện tượng váng muối)*

Sau khi hoàn tất hai mươi tờ bảng biểu cho hai mươi thùng, Lan lấy cuộn băng keo bản lớn cẩn thận bọc kín hai mặt từng tờ giấy để chống thấm nước muối và hơi ẩm của xưởng, rồi cô đích thân ôm xấp bảng bước xuống lòng xưởng ủ.

Lúc này đã hơn một giờ chiều. Đám thợ vừa ăn xong bữa cơm trưa đạm bạc với cá kho quéo và canh chua, đang ngồi uống trà, rít thuốc lào dưới bóng râm của hàng hiên sau xưởng. Thấy Lan ôm xấp bảng bước xuống bậc thang xi măng, không khí lại thoáng chốc chùng xuống ngượng ngùng, vài người e dè cúi mặt lảng tránh ánh mắt cô.

Lan đi thẳng đến trước chiếc chõng tre nơi chú Bảy Hòa và Tám Thao đang ngồi. Cô đứng lại, cúi đầu thật thấp trước hai người thợ già—một cử chỉ chân thành và nhún nhường khiến Tám Thao đang cầm điếu thuốc lá trên tay bỗng khựng lại, sững sờ.

"Con xin lỗi chú Bảy, xin lỗi anh Tám Thao và toàn thể cô chú anh chị em trong xưởng," Lan cất tiếng, giọng cô rõ ràng, mạch lạc và ấm áp, vang vọng khắp khoảng sân hanh hao. "Chuyện sáng nay là hoàn toàn do con sai. Con áp đặt công thức tính toán trên máy tính mà chưa hiểu hết thực tế nhọc nhằn của nghề làm mắm truyền thống, con chưa tính đến độ bốc hơi của nắng gió Phan Thiết và lớp bã chượp ngậm mắm dưới đáy thùng nên số liệu bị lệch, làm phiền mọi người phải dừng việc vô ích. Con khẳng định lại một lần nữa: con hoàn toàn không có ý nghi ngờ sự trung thực của bất kỳ ai ở cơ sở Hải Thành."

Tám Thao chớp chớp mắt, đưa bàn tay thô ráp gãi gãi mái tóc hoa râm bù xù, nét mặt căng thẳng giãn ra thấy rõ: "Thôi... cô Lan hiểu ra vậy là tốt rồi. Tụi tui dân lao động tay chân quen bộc trực, tánh tình nóng như muối Cà Ná xát vô da, có nói lời nào nặng nề lúc sáng thì cô bỏ qua giùm."

Chú Bảy Hòa ngồi bên cạnh không nói một lời nào. Chú chỉ cúi đầu nhìn chằm chằm vào chiếc giẻ lau quấn quanh các ngón tay gầy guộc, nhưng bờ vai gầy gò của người thợ cả khẽ run lên một nhịp ngắn ngủi.

"Kể từ chiều nay," Lan tiếp tục, giơ xấp bảng biểu ép nhựa lên cho mọi người cùng thấy, "con dẹp bỏ hoàn toàn việc kiểm kê bằng máy tính dưới xưởng. Chúng ta sẽ dùng bảng theo dõi lô này dán trực tiếp lên thành từng thùng gỗ mít. Mỗi lần thợ kéo rút mắm, ai làm việc gì chỉ cần lấy bút lông ghi lại một dòng ngắn gọn. Con nhờ chú Bảy và anh Thao giúp con kiểm tra lại chính xác ngày nạp chượp của từng thùng để ghi lên đây cho chuẩn xác."

Một tiếng thở phào nhẹ nhõm như đồng loạt bật ra từ lồng ngực của mười bốn người thợ. Bầu không khí căng thẳng, u ám đè nặng xưởng ủ suốt từ sáng sớm bỗng chốc tan biến như làn sương mỏng gặp nắng trưa. Sự đơn giản, minh bạch và thái độ thẳng thắn nhận sai của người quản lý trẻ tuổi đã lập tức xóa nhòa khoảng cách thế hệ và định kiến giữa cô gái học thức với những người thợ làm công lam lũ.

Tám Thao hồ hởi đứng bật dậy, cầm chiếc búa con và một vốc đinh gỉ từ góc cột, cùng Thảo đi dọc hai dãy nhà thùng để đóng từng tấm bảng theo dõi lên các tấm ván mít dày dặn. Tiếng búa gõ lách cách, lách cách vang lên nhịp nhàng, giòn giã giữa vòm xưởng cao rộng, xua đi hoàn toàn cái vắng lặng ngột ngạt của buổi sáng.

Lệnh tạm dừng được gỡ bỏ, khâu chiết rót ngoài điểm Phong Nẫm được lệnh mở lại vào đầu giờ chiều. Dây chuyền bán tự động bắt đầu hoạt động trở lại, tiếng máy bơm rầm rì hút nước mắm lọc qua màng vải sợi bông, tiếng lách cách vui tai của những chiếc vỏ chai thủy tinh va chạm vào nhau trên băng chuyền ngắn báo hiệu nhịp sống quen thuộc, cần lao của Hải Thành đã được khôi phục.

Lan đứng ở khoảng trống giữa xưởng, khoanh tay nhìn Thảo đang cẩn thận dùng bút lông ghi thông tin ngày nạp chượp lên thùng TH-01, rồi chuyển sang TH-02, TH-03. Mọi thứ dường như đã trở lại đúng quỹ đạo của nó. Những số liệu ảo, những con số ma sinh ra từ sự giáo điều đã bị loại bỏ, nhường chỗ cho một quy trình kiểm soát thực tế, khả thi mà bất kỳ người thợ nào cũng có thể tự giác tham gia.

Thế nhưng, khi Thảo bước đến thùng gỗ số 4—thùng mang mã hiệu TH-04 nằm khuất ở dãy giữa—để đóng chiếc đinh nẹp bảng theo dõi, Lan bỗng nhận thấy chú Bảy Hòa vẫn đứng yên bất động ở đó từ lúc nào.

Người thợ cả già nua không hề chia sẻ niềm vui nhẹ nhõm của những người thợ xung quanh. Chú đứng chôn chân bên cạnh lỗ lù được bịt kín bằng nút gỗ quấn vải mùng của thùng số 4. Một bàn tay chú tì chặt vào thanh gỗ nẹp ngang thân thùng, các khớp ngón tay siết mạnh đến mức trắng bệch, không còn một giọt máu.

Ánh mắt chú Bảy Hòa dán chặt vào tấm bảng trắng tinh vừa được đóng ghim lên thành gỗ, nơi dòng chữ Thảo vừa nắn nót viết hiện lên rõ mồn một: *Mực mắm hiện tại: 0,65m*.

Nét mặt chú không hề có vẻ thanh thản của một người thợ vừa được giải tỏa khỏi sự nghi kỵ vô căn cứ. Ngược lại, cơ mặt chú giật giật từng cơn, trán lấm tấm những giọt mồ hôi hạt dù gió biển đang thổi lồng lộng qua vách xưởng. Ánh mắt chú nhìn trừng trừng vào tấm bảng dán trên thùng gỗ số 4 chứa đầy sự bất an, bối rối và một nỗi sợ hãi âm thầm, câm lặng không thể nói thành lời.

Lan khẽ nheo mắt lại, đứng từ phía sau quan sát từng cử chỉ run rẩy của chú Hòa.

Đúng là bảng tính của cô đã sai khi gộp mắm mới sáu tháng với mắm chín mười lăm tháng. Đúng là cô đã ấu trĩ khi bỏ qua hao hụt bốc hơi tự nhiên của nắng gió và thể tích lớp bã chượp ngậm mắm dưới đáy thùng. Những sai lầm sơ đẳng đó hoàn toàn giải thích được sự chênh lệch rải rác của mười chín thùng chượp còn lại trong xưởng.

Nhưng riêng với thùng số 4—một thùng mít mười tấn nạp cùng một đợt cá cơm than loại một với thùng số 2 và thùng số 3 cách đây tròn mười tám tháng—tại sao mực nước đo được lại chỉ còn vỏn vẹn sáu mươi lăm phân?

Kể cả khi đã trừ đi mười phần trăm hao hụt do bốc hơi và hai mươi phần trăm thể tích bã chượp đáy thùng theo đúng công thức thực địa của bà Vân, lượng mắm cốt nhĩ lẽ ra phải có trong thùng số 4 vẫn hụt một cách bất thường—hụt ít nhất hơn một nghìn lít so với hai thùng bên cạnh cùng đợt cá.

Và tại sao một người thợ cả trung kiên, giàu kinh nghiệm nhất xưởng, người từng tự hào tuyên bố nghề này chỉ cần dùng mũi và mắt, lại có nét mặt căng thẳng đến mức run rẩy, thất thần trước một tờ giấy ghi chép đơn sơ như vậy?

Lan toan cất bước tiến lại gần chú Hòa để hỏi cho ra lẽ, nhưng dường như cảm nhận được ánh nhìn dò xét từ phía sau lưng, chú Bảy Hòa đã vội vã quay ngoắt người đi. Chú kéo sụp vành nón tai bèo xuống trán, khập khiễng lê bước chân đau khớp đi thật nhanh ra phía cổng sau thông ra bờ kênh, bỏ lại phía sau tiếng búa gõ lách cách của thợ nẹp và mùi mắm ủ nồng đậm trong không gian xưởng xế chiều.

***

Đêm Phan Thiết buông xuống nhanh chóng, mang theo cái lạnh se sắt của gió bấc thổi tràn qua những rặng phi lao ven đường bờ biển.

Hệ thống đèn cao áp trong xưởng ủ đã tắt từ chập tối để tiết kiệm điện, chỉ còn lại một bóng đèn dây tóc vàng vọt, leo lét treo trước hiên nhà lớn tỏa ra thứ ánh sáng mờ đục, chập chờn theo từng cơn gió lay.

Lan ngồi một mình bên chiếc bàn đá mài kê dưới gốc cây bàng cổ thụ ngoài sân trước, trước mặt cô là cuốn sổ theo dõi khổ lớn mới toanh đã được cô cặm cụi cập nhật lại toàn bộ dữ liệu thực tế theo hệ thống bảng lô giản lược mà bà Vân đã chỉ dẫn.

Sau một ngày dài căng thẳng như dây đàn kéo căng hết mức, hai bên thái dương Lan giật lên từng cơn đau nhức buốt. Mẹ cô vẫn đang phải nằm lại phòng cấp cứu theo dõi huyết áp ở Bệnh viện Đa khoa tỉnh dưới sự chăm nom của Phúc, còn cô phải ở lại một mình để quán xuyến xưởng, chuẩn bị tài liệu cho đợt lấy mẫu kiểm định Quatest 3 của Phạm Đức Tín vào sáng thứ Hai tới.

Tiếng dép lê lẹt xẹt, ngập ngừng trên mặt sân xi măng khô khốc bất chợt cắt đứt dòng suy nghĩ miên man của Lan.

Cô giật mình ngẩng đầu lên. Chú Bảy Hòa từ trong bóng tối sâu thẳm của dãy nhà kho chứa muối bước ra.

Chú vẫn mặc nguyên bộ đồ bà ba màu chàm đã bạc phếch, loang lổ những vệt muối mặn đóng vảy trắng xóa bên ống tay, chiếc nón tai bèo cũ kỹ cầm trên tay bị vò nát mép. Khớp gối bên phải của chú có vẻ sưng to và đau nặng hơn sau một ngày dài leo trèo kiểm tra nẹp thùng, từng bước đi khập khiễng nặng nề in bóng dài ngoằng xuống nền sân gạch dưới ánh đèn vàng vọt.

Lan toan đứng dậy cất tiếng hỏi thăm bệnh khớp của chú, nhưng người thợ cả đã giơ một bàn tay gầy guộc, chai sạn lên ra hiệu cho cô ngồi yên tại chỗ.

Chú Bảy Hòa chầm chậm bước đến bên chiếc bàn đá mài. Chú đưa mắt nhìn quanh khoảng sân vắng tanh không một bóng người, lắng nghe tiếng gió rít từng hồi qua kẽ mái tôn và tiếng sóng biển rì rào vọng lại từ phía bến Cồn Chà xa xa. Không gian tĩnh mịch của đêm muộn đặc quánh lại, đến mức người ta có thể nghe rõ cả tiếng thở dốc nặng nhọc, đứt quãng của một đời người làm nghề mắm.

Tối muộn, chú Hòa nán lại bên chiếc bàn đá ngoài sân, rút từ túi áo ra một cuốn sổ tay nhỏ bìa bạc màu đưa cho Lan.