KPI biết bay

Trên đời này có đúng hai thứ sở hữu khả năng bay lượn mà không cần đến bất kỳ đôi cánh nào: một là những giấc mơ viển vông thời niên thiếu, hai là chỉ tiêu KPI của một công ty khởi nghiệp công nghệ sau mỗi bận sếp lớn vừa xách cặp da đi ăn trưa cùng quỹ đầu tư mạo hiểm trở về.

Tấm bảng foamex trắng tinh, cạnh viền còn vương nguyên mùi keo dán công nghiệp hăng hắc, vừa được hai cô bé thực tập sinh bên bộ phận hành chính trịnh trọng đóng đinh đè lên góc bảng tin bằng nỉ xám cạnh cửa kính ra vào lúc chín giờ mười lăm phút sáng. Ở chính giữa tấm bảng, dòng chữ in hoa đỏ chót, viền bóng màu vàng kim được in bằng phông chữ đậm đặc chất hiệu triệu đập thẳng vào nhãn cầu của bất kỳ ai vừa bước chân qua máy quét vân tay: *“MỤC TIÊU TĂNG TRƯỞNG QUÝ MỚI: ĐỘT PHÁ ĐỂ DẪN ĐẦU”*.

Đi kèm với khẩu hiệu ngập tràn năng lượng vũ trụ và nhiệt huyết khởi nghiệp không đáy ấy là một con số tăng trưởng doanh thu khiến cho bất kỳ nhân sự nào có lượng đường huyết ở mức bình thường cũng phải lập tức tối sầm mặt mày: tăng trưởng tròn trĩnh một trăm phần trăm so với quý liền kề trước đó. Tức là doanh số yêu cầu phải tăng gấp đôi. Không phải gấp rưỡi, không phải tăng có lộ trình theo đồ thị dốc thoải, mà là một cú nhảy dựng đứng vuông góc chín mươi độ thẳng lên tầng bình lưu.

Tôi đứng nép nửa người sau bờ vai đã hơi gù xuống vì chứng thoái hóa đốt sống cổ của anh Tuấn, liếc vội ánh mắt dò xét xuống góc dưới cùng bên phải của bảng mục tiêu hoành tráng nọ. Đó là nơi thường được ban giám đốc dành ra để ghi chú phần phân bổ nguồn lực và ngân sách cho các đơn vị tác chiến trực tiếp. Dòng chữ nhỏ li ti, co lại chỉ bằng một phần ba kích thước tiêu chuẩn, nằm lọt thỏm giữa chân trang như thể một sự đã rồi: *Ngân sách quảng cáo và truyền thông: Duy trì định mức cơ sở.*

Định mức cơ sở. Trong cuốn từ điển thuật ngữ khởi nghiệp ngầm của công ty Cổ phần Công nghệ Sao Chổi, bốn chữ thanh nhã đó đồng nghĩa với một thực tế trần trụi: mức tiền tối thiểu hàng tháng vừa đủ để duy trì tài khoản quảng cáo Facebook và Google không bị thuật toán tự động khóa cứng vì nợ đọng tiền cước thẻ tín dụng, cộng thêm một khoản phụ cấp bèo bọt vài trăm ngàn tiền mua cà phê hòa tan ba trong một cho cả phòng pha vào bình giữ nhiệt để thức trắng đêm cày bài viết miễn phí trên các diễn đàn. Ban lãnh đạo muốn người nông dân gặt về một kho thóc đầy ắp lúa mì vàng rộm trên một mảnh đất cằn cỗi toàn sỏi đá, nhưng trang bị duy nhất họ phát cho chúng tôi chỉ là nửa gáo nước lã múc từ đáy giếng cạn kèm theo một lời chúc chân thành mong toàn đội chân cứng đá mềm.

Vy đứng ngay sát cạnh tôi, hai tay buông thõng xuống hai bên đùi, chiếc quai túi vải canvas trượt dần khỏi vai mà cô nàng cũng chẳng buồn nhấc lên chỉnh lại. Gương mặt trang điểm vội vã lúc tám giờ rưỡi sáng của Vy giờ đây đờ đẫn, nhợt nhạt như vừa bị một cỗ máy hút chân không vô hình rút cạn sạch toàn bộ sinh khí lẫn niềm tin vào thị trường lao động:

“Gấp đôi doanh thu… mà ngân sách giữ nguyên định mức cơ sở? Sếp nghĩ tụi mình biết thuật phân thân của Ninja Làng Lá hay là tính bắt cả phòng nửa đêm lập bàn thờ nuôi ngải kéo đơn về vậy Hoàng?”

Anh Tuấn khẽ hắng giọng một tiếng khô khốc, cố gắng hết sức để duy trì phong thái điềm đạm, trầm tĩnh của một trưởng nhóm marketing dạn dày sương gió, người đã từng kinh qua ít nhất ba lần tái cấu trúc toàn diện và hai bận nợ lương kéo dài ở những bến đỗ trước. Thế nhưng, ngón tay trỏ đang kẹp chặt lấy chiếc quai cốc trà đá bằng nhựa của anh lại run lên từng chặp, phát ra những tiếng va đập lách cách rất nhỏ vào mặt bàn:

“Bình tĩnh nào các em. Chuyện đâu còn có đó. Để anh… lát nữa anh chủ động hẹn gặp trao đổi lại với ban giám đốc xem tiêu chí đo lường chi tiết của quý này cụ thể thế nào. Chắc chắn là có sự nhầm lẫn nào đó về mặt kỳ vọng giữa thực tế vận hành và báo cáo của bên tư vấn thôi.”

Lời trấn an của anh Tuấn chẳng khác nào một giọt nước nhỏ rơi tõm vào chảo dầu đang sôi sùng sục. Cả cụm bàn làm việc của phòng marketing nhanh chóng chìm nghỉm vào một bầu không khí ảm đạm, thê lương không khác gì một đám tang tập thể. Tiếng gõ phím lạch cạch đều đặn thường ngày bỗng chốc biến mất không dấu vết, nhường chỗ cho những tiếng thở dài thườn thượt nối đuôi nhau trượt dài từ đầu này sang đầu kia dãy bàn. Đến cả Linh, cô nàng thiết kế đồ họa vốn nổi tiếng thờ ơ với sự đời ở cụm bàn đối diện, cũng khẽ ngẩng đầu lên khỏi chiếc bảng vẽ điện tử, đưa mắt qua khe hẹp của vách ngăn nỉ để nhìn sang tôi. Ánh mắt Linh trĩu nặng vẻ xót thương và chia buồn sâu sắc, y hệt như cái cách người ta đứng bên đường nhìn một người quen chuẩn bị bước chân lên máy chém.

Thế nhưng, đỉnh điểm của chuỗi bi kịch ngày hôm ấy vẫn chưa dừng lại ở việc tiếp nhận một con số hoang đường trên tấm bảng nỉ.

Đúng mười giờ sáng, cánh cửa gỗ sơn màu cánh gián của phòng giám đốc bật mở toang với một lực đẩy đầy dứt khoát. Sếp Võ Thành Dũng bước ra ngoài với phong thái phơi phới, rạng ngời và tràn đầy sinh lực của một vị thuyền trưởng lão luyện vừa đứng trên đài quan sát nhìn thấy bờ cõi của một lục địa mới chưa từng có trên hải đồ. Anh mặc chiếc áo polo màu xanh tím than thêu logo công ty bên ngực trái, chiếc quần kaki xắn gấu cao ráo và đôi giày lười da lộn bước thoăn thoắt trên nền thảm nỉ xám. Dũng không đi về phía phòng kinh doanh, cũng không ghé qua phòng phát triển sản phẩm, mà sải những bước chân dài tiến thẳng tắp về phía góc bàn marketing, nơi tôi đang tuyệt vọng cố thu nhỏ cơ thể mình lại hết mức có thể đằng sau chiếc màn hình máy tính hai mươi tư inch.

“Hoàng ơi!”

Một bàn tay to bè, ấm nóng vỗ cái bốp thật mạnh lên bả vai phải của tôi, kèm theo đó là một chất giọng hào sảng, vang dội như chuông đồng rung chuyển cả một góc văn phòng.

“Anh vừa kết thúc cuộc họp nhanh kéo dài bốn mươi lăm phút với hội đồng cố vấn chiến lược xong. Tinh thần cốt lõi của quý này chúng ta gói gọn trong đúng năm chữ: *minh bạch hóa dữ liệu*. Anh để ý quan sát thấy em dạo gần đây làm việc có tư duy hệ thống rất tốt, quản lý quy trình phối hợp liên bộ phận cực kỳ chắc tay. Cái biên bản khóa brief thiết kế hôm nọ em làm anh đánh giá rất cao độ chi tiết và tính quy chuẩn. Cho nên, sau khi cân nhắc kỹ lưỡng, anh quyết định giao cho em một trọng trách mang tính bản lề: làm đầu mối quản trị Bảng điều phối tiến độ tổng thể của toàn công ty!”

Cả người tôi cứng đờ như bị điểm huyệt. Cốc nước lọc đang đưa dở lên miệng suýt chút nữa đổ tràn ra ngoài áo. Tôi vội vàng buông cốc xuống bàn, hai tay xua lia lịa như một chiếc gạt nước ô tô gặp mưa bão:

“Ủa sếp ơi… việc này thường là do bên vận hành hệ thống hoặc bạn trợ lý ban giám đốc phụ trách chứ em làm marketing chuyên về nội dung mà sếp…”

“Marketing hiện đại là phải dựa trên số liệu thực chứng!” Dũng lập tức ngắt lời tôi, đôi mắt sau cặp kính cận không gọng sáng rực lên một thứ ánh sáng đầy mê hoặc của người làm kinh doanh. “Tư duy chia cắt phòng ban là tư duy của thế kỷ trước rồi em. File Google Sheet tổng hợp này đích thân anh vừa thức đêm tạo dựng khung sườn, nó là một siêu bảng tính liên kết dữ liệu tự động từ kinh doanh, marketing, thiết kế cho đến đóng gói sản phẩm. Em sẽ là người nắm giữ quyền quản trị cao nhất, chỉ dưới quyền anh thôi. Nhiệm vụ hàng ngày của em là đôn đốc các bộ phận cập nhật tiến độ theo thời gian thực, rồi cứ đến chiều thứ Sáu xuất báo cáo phân tích trực tiếp cho anh trong cuộc họp giao ban. Hoàng làm tốt dự án dữ liệu này đi, anh hứa điểm đóng góp liên phòng ban của em trong quý này chắc chắn sẽ đứng đầu danh sách xét duyệt danh hiệu Nhân viên xuất sắc!”

Hai chữ “Nhân viên xuất sắc” vừa thốt ra khỏi miệng Dũng đã như một mũi tên tẩm thuốc mê bắn trúng phóc vào điểm yếu chí mạng nhất trong tâm trí tôi. Kèm theo danh hiệu vinh quang ấy là một khoản tiền thưởng cố định tương đương với ba tháng lương cơ bản – số tiền mà tôi đã thầm tính toán suốt từ đầu năm đến giờ để gom góp gửi về quê cho mẹ thuê thợ đảo lại toàn bộ phần ngói fibro xi măng đã nứt toác trên mái nhà gian phụ trước khi mùa mưa bão miền Trung đổ bộ.

Cổ họng tôi khô khốc lại. Dưới ánh mắt tràn trề sự kỳ vọng và niềm tin tưởng tuyệt đối của người đứng đầu công ty, tôi khẽ nuốt một ngụm nước bọt, gật đầu lí nhí bằng một giọng điệu tự đưa mình vào tròng:

“Dạ… nếu sếp đã tin tưởng giao phó thì để em… em cố gắng hết sức ạ.”

Và đó chính là sai lầm mang tính lịch sử, một quyết định sai lầm lớn nhất của tôi kể từ cái ngày dại dột đặt bút ký vào bản hợp đồng lao động chính thức tại Sao Chổi.

Chỉ sau đúng hai tiếng đồng hồ kể từ thời điểm đường liên kết dẫn tới bảng tính Google Sheet mang tên *Master_Tracking_Q3_Final* được gửi qua email kèm dòng thông báo gắn thẻ đỏ toàn thể công ty, chiếc bàn làm việc vốn dĩ khá yên tĩnh của tôi chính thức biến thành văn phòng tiếp công dân kiêm nơi xả rác cảm xúc và những nỗi uất ức dồn nén của toàn thể nhân sự trong tòa nhà. Mọi người ai nấy đều thừa hiểu không một ai đủ dũng khí để bước vào phòng giám đốc mà chất vấn sếp Dũng, thế nên họ chọn cách thuận tiện và an toàn hơn rất nhiều: trút thẳng toàn bộ cơn thịnh nộ cùng sự bức bối lên đầu gã quản trị viên bất đắc dĩ đang nắm giữ quyền cấp phép chỉnh sửa ô dữ liệu.

Khải, phó phòng kinh doanh phụ trách mảng khách hàng doanh nghiệp, là người đầu tiên xộc thẳng sang khu vực marketing. Anh ta không thèm kéo ghế ngồi mà chống thẳng hai cánh tay to lớn xuống mép bàn tôi, chiếc áo sơ mi màu xám nhạt được là ủi phẳng phiu cẩn thận cũng không tài nào che giấu nổi vẻ gay gắt đang hằn sâu trên từng đường gân cổ:

“Hoàng, em mở máy ra coi lại công thức bên tab Sales giùm anh cái coi. Khách hàng B2B của bên anh chu kỳ tiếp cận, demo sản phẩm rồi qua các vòng đấu thầu ký kết hợp đồng nhanh nhất cũng phải mất từ hai đến ba tháng. Tự nhiên ở đâu ai ném nguyên một con số ba tỷ rưỡi vào cột chỉ tiêu cam kết chốt trong tháng này của anh vậy? Em tính bắt anh với mấy đứa lính mới ra đứng giữa ngã tư Hàng Xanh phát tờ rơi bán giải pháp phần mềm quản trị doanh nghiệp dạo hay sao?”

“Anh Khải ơi, anh bình tĩnh nghe em nói đã…” Tôi khổ sở xua tay, lưng dán chặt vào thành ghế để giữ khoảng cách an toàn với vẻ mặt đằng đằng sát khí của anh ta. “Cái số đó là do đích thân sếp Dũng tự tay nhập vào mục tiêu tổng của khối kinh doanh tối qua, em chỉ nhận bàn giao quyền phân bổ và kiểm soát quyền truy cập của bảng tính thôi chứ em nào dám tự ý bịa ra số đâu anh…”

“Anh không cần biết ai nhập!” Khải đập mạnh hai đầu ngón tay trỏ và ngón giữa xuống mặt bàn gỗ ép kêu cồm cộp, âm thanh chát chúa vang lên khiến mấy bạn ngồi cạnh phải giật thót. “Em là người giữ file tổng, em đứng tên người quản trị thì em phải có trách nhiệm phản ánh đúng thực tế vận hành thị trường với sếp. Chứ em cứ nhắm mắt để cái con số hoang đường này nằm chình ình trên hệ thống báo cáo, đến cuối tháng phòng anh trượt sạch KPI thì ai đứng ra chịu trách nhiệm cho khoản tiền hoa hồng nuôi vợ nuôi con của tụi anh? Em trả chắc?”

Khải bỏ lại một cái lườm sắc lẹm rồi hậm hực quay lưng rảo bước đi, gót giày nện xuống sàn nhà nghe thình thịch. Anh ta vừa đi khuất sau góc cua dẫn ra thang máy thì Linh đã lẳng lặng xuất hiện từ lúc nào không hay. Trên tay cô là một tệp tài liệu giấy A4 vừa in ra còn ấm nhiệt của máy in văn phòng. Linh không to tiếng như Khải, cô chỉ đặt nhẹ tệp giấy xuống mặt bàn tôi, nhưng cái giọng nói đều đều, khô khốc và hoàn toàn thiếu vắng mọi thanh âm biểu cảm của cô mới thực sự là thứ khiến người ta ớn lạnh:

“Bảng tính thần thánh của anh đang hiển thị tiến độ yêu cầu mỗi một ngày làm việc thiết kế phải trả đủ mười lăm ấn phẩm truyền thông tĩnh và hai video ngắn dạng dọc. Em đem cái bản phân công này sang đây chỉ để hỏi anh một câu duy nhất thôi: bên marketing của các anh đang cần một con người làm thiết kế đồ họa hay các anh đang cần một cái máy in phun công nghiệp? Nếu câu trả lời là máy in, thì để em làm việc với chị Hạnh bên kế toán để duyệt chi ngân sách mua máy về mà cắm điện dùng cho đỡ tốn cơm.”

“Linh ơi, anh lạy em, tha cho anh đi…” Tôi chắp hai bàn tay lại trước ngực như đang khấn vái, gương mặt méo xệch đi vì bất lực. “Anh thề có bóng đèn huỳnh quang trên trần nhà làm chứng là từ sáng tới giờ anh chưa hề đụng chạm một ngón tay nào vào mấy con số định mức của phòng thiết kế cả! Cái đó là sếp tự tính toán dựa trên khối lượng bài đăng dự kiến đấy chứ!”

Linh nhìn chăm chú vào bộ dạng khổ sở, tội nghiệp như một phạm nhân đang chờ tuyên án của tôi. Khóe môi cô khẽ giật giật một thoáng dao động, rồi cô buông ra một tiếng thở dài thườn thượt đầy mỏi mệt:

“Em biết tỏng là do ai rồi. Nhưng anh liệu mà tìm cách kiến nghị sửa lại đi. Cứ mỗi lần mở cái tab đó ra nhìn thấy cái cột tiến độ màu đỏ lòm là cái bao tử của em nó lại co thắt đau quặn lên đây này.”

Linh quay gót bước về chỗ, để lại tôi trơ trọi giữa một bãi chiến trường vô hình.

Trên màn hình máy tính, biểu tượng ứng dụng Slack liên tục nhấp nháy màu đỏ với hàng loạt thông báo tin nhắn mới nhảy lên dồn dập không ngừng nghỉ. Tin nhắn chất vấn gay gắt từ đội ngũ lập trình viên bên mảng kỹ thuật, lời phàn nàn đòi cấp thêm người từ bộ phận nhân sự, những thắc mắc đầy ấm ức của các bạn chăm sóc khách hàng… tất cả những áp lực vô hình ấy cứ thế ồ ạt dội thẳng về cụm bàn marketing như một cơn lũ quét qua hẻm núi. Tôi đưa cả hai tay lên ôm chặt lấy đầu, hai thái dương giật giật đau nhức. Trước mắt tôi, hàng ngàn ô dữ liệu kẻ sọc với đủ mọi tông màu xanh, đỏ, tím, vàng bắt đầu nhòe đi, nhảy múa loạn xạ như một bức tranh trừu tượng đầy đe dọa.

“Bắt đầu thấy đau đầu rồi có phải không?”

Một chất giọng điềm tĩnh, sắc lạnh và mang theo uy lực tuyệt đối bất thần vang lên ngay trên đỉnh đầu tôi. Tôi giật bắn mình, tim suýt nữa nhảy khỏi lồng ngực, vội vàng ngước mắt lên nhìn.

Chị Nguyễn Thu Hạnh, Kế toán trưởng quyền lực tối thượng của Sao Chổi, người nắm giữ sinh mệnh tài chính của toàn bộ công ty, đang đứng khoanh hai tay trước ngực nhìn tôi qua gọng kính kim loại sắc sảo. Trên tay chị là một tập hồ sơ bảng kê tài chính dày cộp được đóng gáy cẩn thận bằng bìa mica trong suốt.

“Dạ… em chào chị Hạnh.” Tôi nuốt khan một ngụm nước bọt, phản xạ có điều kiện của một nhân viên quèn lập tức kích hoạt, khiến tôi tự động rà soát lại trong đầu xem trong tháng vừa rồi mình có lỡ tay nộp muộn tờ hóa đơn ăn trưa nào hay ký nhầm chứng từ tạm ứng nào không.

Chị Hạnh không nói thêm lời thừa thãi nào, kéo chiếc ghế xoay còn trống ở bàn bên cạnh lại ngồi xuống sát mép bàn tôi. Chị đặt tập hồ sơ xuống, đưa mắt liếc nhìn qua ma trận số liệu đang mở toang trên màn hình máy tính:

“Dẹp mấy cái cửa sổ tin nhắn than vãn vớ vẩn đó qua một bên đi. Cậu đang tự biến mình thành một gã thợ nhập liệu nghiệp dư hạng bét chứ hoàn toàn không có dáng dấp gì của một người đang làm công tác quản trị số liệu cả. Bấm chuyển tab cho tôi xem bảng Doanh thu dự kiến và bảng Dòng tiền thực tế ngay lập tức.”

Tôi lúng túng làm theo, các ngón tay gõ trên bàn phím có chút ngập ngừng. Chị Hạnh nâng ngón trỏ với chiếc móng tay được cắt tỉa và sơn bóng gọn gàng, chỉ thẳng vào góc phải phía dưới màn hình:

“Nguyên tắc căn bản và sống còn nhất của nghiệp vụ tài chính là đối chiếu chéo độc lập. Sếp Dũng của các cậu có thể vẽ ra một bảng mục tiêu tăng trưởng lộng lẫy và thi vị như một bức tranh sơn dầu, nhưng bản thân cậu khi nhận cái bảng này về, cậu đã bao giờ lấy con số dòng tiền thực thu từ sao kê tài khoản ngân hàng của phòng kế toán để đối chiếu ngược lại với mớ số liệu cơ hội do bên kinh doanh tự báo cáo lên chưa?”

“Dạ… thật sự là em chưa ạ. Em cứ đinh ninh số liệu do chính tay sếp và các trưởng bộ phận nhập vào hệ thống thì mặc nhiên nó phải là số chuẩn xác rồi…”

“Ngây thơ đến mức đáng thương!”

Chị Hạnh giơ chiếc bút bi vỏ thép đang cầm trên tay, gõ nhẹ đầu bút lên trán tôi một cái đau điếng.

“Kinh doanh thì bản chất muôn đời của họ là luôn có xu hướng phóng đại quy mô cơ hội tiếp cận khách hàng để đòi công ty tăng hạn mức chi tiêu tiếp khách. Marketing các cậu thì lại chỉ thích chăm chăm đếm số lượt xem ảo và lượt tương tác vô thưởng vô phạt trên mạng xã hội để làm đẹp báo cáo thành tích quý. Bây giờ cậu nhìn kỹ vào cái cột Doanh thu cam kết quý này xem: mục tiêu tổng công ty yêu cầu đạt được là mười lăm tỷ đồng chẵn, đúng chứ? Nhưng toàn bộ tổng giá trị các hợp đồng thực sự có tính khả thi pháp lý bên cột dòng tiền thực thu mà phòng kế toán tôi đang nắm giữ chỉ dừng lại ở mức bảy tỷ rưỡi. Hai con số này đang chênh lệch nhau một khoảng cách đúng bằng một nửa. Một trăm phần trăm. Cậu nhìn vào đó mà không thấy có điều gì vô lý đến mức kỳ quặc à?”

Tôi mở to hai mắt, dán chặt tầm nhìn vào hai con số đang nằm ở hai ô tổng kết khác nhau:

“Chị… chị chỉ ra thế này em mới giật mình để ý. Đúng thật, sao nó lại có thể lệch nhau một cách chính xác tuyệt đối đúng một nửa như thế này được nhỉ? Dù sếp Dũng có là người lạc quan tột độ hay vừa được truyền cảm hứng mạnh mẽ từ các diễn giả nước ngoài đi chăng nữa, thì sếp cũng đâu thể nào vô lý đến mức tự động nhân đôi chỉ tiêu của toàn bộ công ty lên mà không thèm dựa trên bất kỳ một cơ sở tính toán nào?”

“Đó chính là câu hỏi mà cậu phải tự mình dùng chuyên môn để tìm ra câu trả lời,” chị Hạnh đứng dậy, đưa tay chỉnh lại nếp áo vest đen phẳng phiu của mình. “Mở toàn bộ cấu trúc công thức hàm ẩn trong cái file đó ra mà kiểm tra lại từ đầu đến cuối đi. Số liệu nguyên bản thì không bao giờ biết nói dối, chỉ có những kẻ cài đặt công thức làm ăn cẩu thả mới tạo ra thảm họa thôi. Tìm ra được chỗ sai thì cậu cứu cả cái công ty này thoát khỏi cảnh phát điên tập thể trong ba tháng tới. Còn nếu không tìm ra được, thì cứ việc ôm cái mớ bòng bong đó mà ngồi đây chịu trận nghe người ta chửi rủa cho đến hết quý.”

Lời cảnh báo sắc lạnh như một nhát dao mổ của chị Hạnh chẳng khác nào một gáo nước đá dội thẳng vào cơn u mê hỗn loạn trong đầu tôi. Đợi cho bóng dáng quyền uy của nữ kế toán trưởng khuất hẳn sau cánh cửa kính mờ của phòng tài chính, tôi lập tức hít một hơi thật sâu, đóng toàn bộ các tab trò chuyện trên Slack, rồi nhấn tổ hợp phím tắt để bật chế độ hiển thị toàn bộ công thức hàm trên Google Sheet.

Trong tích tắc, toàn bộ những con số gọn gàng, ngăn nắp trên màn hình biến mất, thay vào đó là hàng ngàn ký tự toán học, dấu ngoặc đơn ngoặc kép và tên hàm hiện ra chằng chịt, đan cài vào nhau như một mạng nhện khổng lồ.

Tôi bắt đầu quá trình rà soát một cách tỉ mỉ. Tôi dò từng dòng lệnh, kiểm tra từng vùng dữ liệu tham chiếu chéo giữa các phòng ban chức năng. Tôi lướt qua tab Marketing của anh Tuấn, kiểm tra tab Sales của Khải, rồi soi xét kỹ lưỡng từng ô trong tab Vận hành của anh Nam. Mọi cấu trúc tham chiếu ban đầu thoạt nhìn đều có vẻ rất trơn tru, logic và hoàn toàn bình thường.

Mãi cho đến khi con trỏ chuột của tôi di chuyển đến góc dưới cùng của tab Tổng hợp và nhấp đúp chuột trái vào ô tổng kết doanh thu mục tiêu toàn công ty – ô G105.

Một dòng lệnh dài dằng dặc, bất thường ngay lập tức hiện rõ mồn một trên thanh công thức phía trên:

`=SUM(D4:D50) + SUMIF(C4:C50, "*", D4:D50)`

Tôi chớp mắt một cái.

Rồi tôi dụi mắt, chớp mắt thêm cái thứ hai.

Trái tim tôi trong lồng ngực bỗng nhiên đập thình thịch từng nhịp nặng trĩu. Tôi dí sát mặt mình vào gần sát tấm nền màn hình máy tính đến mức có thể ngửi thấy mùi nhựa ấm, mở to mắt hết cỡ để đảm bảo rằng bản thân không hề bị ảo giác do thiếu ngủ hay hoa mắt vì đói.

Hàm `=SUM(D4:D50)` đứng ở vế đầu tiên vốn dĩ đã làm trọn vẹn và hoàn hảo nhiệm vụ của nó: quét và tính tổng toàn bộ các khoản doanh thu dự kiến của tất cả các dự án trọng điểm từ dòng số 4 kéo dài cho đến dòng số 50. Thế nhưng, ngay phía sau dấu cộng định mệnh ấy, một bàn tay vụng về nào đó đã cẩu thả nối thêm vào một hàm `=SUMIF(C4:C50, "*", D4:D50)`!

Đây là một hàm tính tổng có điều kiện, quét qua cột C – cột chứa tên danh mục dự án – với điều kiện lọc là ký tự đại diện `*`. Mà trong một bảng tính nghiêm túc của công ty, có dòng dự án nào từ số 4 đến số 50 lại để trống tên đâu chứ? Dòng nào, ô nào cũng chứa ký tự chữ!

Nói một cách trần trụi và dễ hiểu nhất theo ngôn ngữ đời thường: một ai đó – mà với thói quen thích tự tay mày mò làm biểu mẫu vào lúc hai giờ sáng kèm theo một ly cà phê đậm đặc thì không thể là ai khác ngoài chính sếp tổng Võ Thành Dũng – đã vô tình cài đặt hai công thức tính tổng đè chồng lên cùng một dải dữ liệu. Kết quả của sự lơ đễnh chết người ấy là toàn bộ doanh thu dự kiến của toàn thể công ty Sao Chổi đã tự động bị nhân đôi một cách hoàn hảo, mượt mà, sạch sẽ và không hề để lại bất kỳ một dấu vết báo lỗi cú pháp `#VALUE!` hay `#REF!` nào trên giao diện!

Trời đất quỷ thần ơi.

Không có bất kỳ một chiến lược tái định vị vĩ mô mang tính đột phá nào ở đây cả. Cũng chẳng có một vị đại diện quỹ đầu tư mạo hiểm bí ẩn nào ép công ty phải tăng trưởng gấp đôi để giải ngân gói vốn triệu đô như lời đồn thổi lúc sáng sớm. Toàn bộ cái áp lực ngột ngạt đến nghẹt thở đè nặng lên đôi vai của gần năm mươi con người suốt từ chín giờ sáng đến giờ, những giọt nước mắt uất ức suýt chút nữa rơi xuống bàn phím của Vy, cơn đau dạ dày co thắt của Linh, và cả cái thái độ hung hãn, gay gắt như muốn ăn tươi nuốt sống người khác của Khải… hóa ra tất cả chỉ bắt nguồn từ một cú gõ phím thừa thãi trong cơn ngáo ngơ vì thiếu ngủ của vị thuyền trưởng đáng kính!

Tôi ngồi bất động, run rẩy đưa ngón tay trỏ đặt hờ lên phím `Backspace` trên bàn phím cơ.

Mọi chuyện lúc này đơn giản đến mức khó tin. Chỉ cần tôi ấn nhẹ một nhát phím duy nhất để xóa phăng cái đuôi `+ SUMIF(...)` quái gở kia đi, toàn bộ thế giới xung quanh sẽ lập tức quay trở lại quỹ đạo hòa bình vốn có của nó. Tôi sẽ trở thành một người hùng thầm lặng, một vị cứu tinh giấu mặt đã giải thoát toàn bộ sinh linh của Sao Chổi khỏi một quý làm việc quần quật đến kiệt quệ thể xác và tâm hồn.

Tôi nín thở. Ngón tay ấn mạnh xuống.

*Cạch.*

Cái đuôi công thức biến mất. Phím `Enter` được gõ xuống dứt khoát.

Ngay lập tức, con số mười lăm tỷ đỏ rực trên màn hình nhảy tót một cú ngoạn mục quay trở về đúng giá trị thực tế của nó: bảy tỷ rưỡi. Toàn bộ hệ thống chỉ tiêu KPI của các phòng ban như được tháo ngòi nổ, hạ cánh một cách êm ái, nhẹ nhàng từ tầng mây thứ chín của sự ảo tưởng rớt thẳng xuống mặt đất thực tại.

Thế nhưng, đúng vào cái giây phút mà tôi ngỡ như mình vừa thực hiện xong một phép màu vĩ đại của sự nghiệp làm công ăn lương, bảng tính Google Sheet bỗng nhiên chớp giật liên hồi trong khoảng hai giây ngắn ngủi. Vòng tròn tải dữ liệu ở góc trên bên trái xoay tít mù khi hệ thống bắt đầu tự động tính toán lại toàn bộ các hàm phụ thuộc chéo nằm rải rác ở hàng chục trang tính liên kết.

Và rồi, một khung thông báo nhỏ màu xám nhạt nhảy lên ở góc dưới cùng bên phải màn hình: *Bảng xếp hạng thi đua cá nhân tạm thời đã được cập nhật.*

Một linh cảm chẳng lành bất chợt lướt qua sống lưng tôi, lạnh ngắt. Tôi run rẩy di chuyển con trỏ chuột, nhấp vào tab mang tên *Xếp hạng thi đua quý*.

Đôi mắt tôi trợn tròn lên hết cỡ khi nhìn vào dòng chữ quen thuộc: *Nguyễn Minh Hoàng – Chuyên viên Nội dung – Bộ phận Marketing*.

Ở cột ghi nhận thành tích tích lũy cá nhân, mục “Đóng góp doanh số gián tiếp qua chiến dịch viral đa kênh” – một khoản điểm thưởng khổng lồ mà quý trước hệ thống tính điểm tự động từng ghi nhận cho tôi do một sự cố nhầm lẫn mã định danh dự án giữa tôi và đội ngũ kinh doanh của anh Khải – bỗng nhiên bốc hơi sạch bách, không để lại lấy một dấu vết nhỏ.

Hóa ra, cái hàm điều kiện lặp tai hại do sếp Dũng tạo ra không chỉ nhân đôi doanh thu mục tiêu của toàn công ty, mà trong cái mạng lưới công thức chằng chịt ấy, nó còn vô tình nhân đôi luôn cả điểm số đóng góp ảo của cái dự án cũ mà tôi từng được hưởng sái suốt mấy tháng qua.

Bây giờ, khi toàn bộ công thức gốc được trả về đúng với nguyên bản chuẩn mực của toán học, toàn bộ phần số liệu ảo tưởng cũng theo đó mà tan biến như bọt xà phòng dưới ánh mặt trời.

Con số điểm tích lũy thi đua của tôi tụt dốc không phanh, một cú rơi tự do không có dù lượn. Từ vị trí số ba danh giá trên bảng tổng sắp toàn công ty – nơi tôi từng tràn trề hy vọng có thể cạnh tranh sòng phẳng danh hiệu Nhân viên xuất sắc với Khải để rinh về khoản tiền thưởng sửa nhà cho mẹ – cái tên Nguyễn Minh Hoàng trượt dài một mạch qua hàng chục bậc, rơi thẳng xuống đáy vực sâu thẳm của bảng xếp hạng.

Tôi nằm chễm chệ, trơ trọi ở vị trí thứ… bốn mươi tám trên tổng số năm mươi nhân sự hiện diện trong bảng lương.

Nhìn lên trên, tôi thấy mình thua cả điểm đóng góp của cô bé thực tập sinh nhân sự vừa vào làm việc được ba tuần. Nhìn xuống dưới, hai cái tên duy nhất còn nằm dưới đáy để lót đường cho tôi là bác bảo vệ ca đêm mới ký hợp đồng thử việc vào thứ Hai tuần trước và một tài khoản bot tự động do anh Nam bên kỹ thuật tạo ra để thử nghiệm tính năng đẩy thông báo nội bộ.

“Hoàng ơi!”

Tiếng hét thất thanh của Vy từ ngay phía sau lưng khiến tôi giật bắn mình, suýt nữa thì ngã ngửa ra khỏi ghế xoay. Vy chồm hẳn người qua vai tôi, hai mắt dán chặt vào màn hình máy tính, giọng nói run rẩy vì kinh ngạc tột độ:

“Mày vừa làm cái trò ảo thuật gì mà toàn bộ bảng KPI trên hệ thống tụt xuống đúng một nửa rồi thế này? Con số bảy tỷ rưỡi này là số thật hay là lỗi mạng vậy? Cả phòng kinh doanh bên kia đang nháo nhào đập bàn đập ghế ầm ĩ lên kìa mày ơi!”

Tôi từ từ buông thõng hai bàn tay khỏi bàn phím cơ, các ngón tay tê dại đi vì cảm giác lạnh ngắt. Tôi ngồi chết trân tại chỗ, nhìn chằm chằm vào cái tên mình đang nằm thảm hại ở vị trí thứ bốn mươi tám với một cảm giác trống rỗng tột cùng đang xâm chiếm toàn bộ tâm trí.

Trong một thoáng chốc, trong tâm trí tôi như hiện lên hình ảnh mái nhà gian phụ lợp ngói fibro xi măng ở quê nhà. Dưới một cơn gió lốc vô hình vừa quét qua, mấy tấm ngói cũ kỹ dường như vừa kêu răng rắc rồi rủ nhau bay biến mất tăm lên trời cao, để lại một khoảng trống to tướng nhìn thẳng lên nền trời xám xịt.

“Ừ…”

Tôi lẩm bẩm đáp lại, thanh âm phát ra từ cổ họng méo mó, nghẹn ứ và vô hồn hệt như tiếng vọng của một kẻ vừa bước hụt chân xuống đáy vực:

“Công lý rốt cuộc đã được thực thi rồi đó Vy… Nhưng mà cái thằng đứng ra thi hành công lý thì vừa mới chết lâm sàng tại chỗ rồi.”

Chưa kịp để tôi định thần lại xem trong cái hoàn cảnh trớ trêu này mình nên bật cười toe toét vì đã cứu cả công ty hay nên úp mặt xuống bàn mà khóc ròng cho số phận của bản thân, thì từ phía góc quầy pantry ở cuối hành lang xế chiều, một tràng tiếng thì thầm to nhỏ đầy vẻ bí hiểm và căng thẳng bỗng rộ lên. Những âm thanh xì xào ấy nhanh chóng kéo theo sự chú ý của mấy cái đầu nhiều chuyện trong phòng marketing. Cả văn phòng bỗng chốc im bặt, mọi người nín thở, dỏng tai nghe ngóng về phía bóng lưng ai đó đang lấm lét, vụng trộm đứng sát cạnh cánh cửa tủ lạnh.