Lối Ra An Toàn

Nhiên ngồi bất động trong phòng họp kính lạnh ngắt ở tầng mười sáu của tòa nhà tập đoàn, hai bàn tay đan chặt đặt trên mặt bàn đá nhân tạo bóng loáng. Không khí điều hòa trung tâm phả ra thứ hơi lạnh khô khốc, vô trùng, đặc trưng của những không gian văn phòng khép kín nơi mọi biến số của đời sống bên ngoài đều bị triệt tiêu sau những tấm kính cường lực hai lớp cản tia cực tím.

Ở giữa bàn, tập hồ sơ dày một trăm hai mươi trang đóng gáy xoắn nằm trơ trọi. Bìa hồ sơ in trang trọng dòng tiêu đề: *Đề xuất hoàn thiện dây chuyền phối trộn phụ phẩm bã mía – rơm rạ liên kết polymer sinh học ứng dụng trong bao bì định hình nhiệt*. Nhưng đập vào mắt cô lúc này không phải là những biểu đồ phân tích cơ lý tính hay kết quả đo độ bền kéo đứt mà cô đã miệt mài tích lũy suốt chín tháng, mà là một vết mực đỏ tươi vừa hạ xuống ở góc phải trang tóm tắt dự án. Con dấu vuông vức của Hội đồng Thẩm định Kỹ thuật và Đầu tư mang vỏn vẹn bốn chữ in hoa sắc lạnh: *KHÔNG PHÊ DUYỆT*.

Phía bên kia bàn, ông Hoàng – Giám đốc phụ trách khối sản xuất kiêm thành viên thường trực ban điều hành – thong thả đặt cây bút máy viền mạ vàng xuống khay gỗ. Tiếng "tách" bằng kim loại va chạm với mặt gỗ gõ đỏ vang lên dứt khoát, cắt đứt khoảng lặng nặng nề kéo dài từ đầu buổi giải trình. Ông tháo gọng kính lão đồi mồi, dùng vạt áo sơ mi lụa phẳng phiu lau nhẹ tròng kính rồi ngước lên nhìn cô bằng ánh mắt của một người quản lý lão luyện nhìn một cấp dưới vừa thông minh lại vừa cứng đầu đến mức phiền toái.

"Nhiên này, tôi nghĩ chúng ta đã thảo luận về chuyện này không dưới ba lần trong các kỳ họp xét duyệt quý," ông Hoàng cất giọng trầm thấp, nhịp điệu đều đặn và chậm rãi, thứ âm lượng không cần cao giọng nhưng luôn mang sức nặng áp chế của một người đã nắm quyền sinh sát kỹ thuật trong ngành ép nhựa suốt ba thập kỷ. "Tôi chưa bao giờ phủ nhận năng lực của em. Những thông số em đưa ra về khả năng phân hủy hiếu khí trong môi trường ủ công nghiệp đạt chín mươi ngày là con số rất đẹp. Báo cáo phân tích quang phổ hồng ngoại FTIR cũng chỉ ra cấu trúc liên kết ngang giữa tinh bột biến tính và sợi cellulose tự nhiên rất hoàn chỉnh. Nhưng em quên mất một điều cốt tử: đây là một doanh nghiệp niêm yết trên sàn, không phải viện nghiên cứu ứng dụng nhận tài trợ từ ngân sách nhà nước."

Nhiên hít một hơi thật sâu, nén lại cảm giác nghẹn ứ nơi cổ họng. Dưới gầm bàn, ngón chân cô bấm chặt vào đế giày cao gót. "Thưa anh Hoàng, em hoàn toàn hiểu bài toán thương mại của tập đoàn. Nhưng xu hướng dịch chuyển vật liệu bao bì của các thị trường nhập khẩu lớn như châu Âu và Bắc Mỹ đã có lộ trình rõ ràng. Đến năm sau, chỉ thị về bao bì đóng gói dùng một lần sẽ áp thuế phát thải carbon bổ sung cho các dòng sản phẩm có nguồn gốc từ hạt nhựa nguyên sinh PP và PS. Nếu chúng ta không chuẩn bị công nghệ và làm chủ nguồn vật liệu thay thế ngay từ bây giờ, chúng ta sẽ mất sạch thị phần gia công cho các nhãn hàng F&B quốc tế."

"Đó là chuyện của ba năm nữa, năm năm nữa, hoặc có thể lâu hơn nếu các hiệp hội sản xuất tác động hoãn tiến độ áp dụng thuế quan," ông Hoàng gõ nhẹ đầu ngón tay trỏ xuống mặt bàn, mỗi nhịp gõ như đóng một chiếc đinh vào hy vọng mong manh của cô. "Còn doanh nghiệp của chúng ta phải sống bằng báo cáo tài chính của từng quý. Em nhìn lại bảng dự toán chi phí sản xuất mà em tự lập đi. Hạt nhựa PP nguyên sinh nhập khẩu theo lô nghìn tấn từ vùng Vịnh hiện nay có giá giao tại cảng chỉ dao động quanh mức ba mươi nghìn đồng một ký, cấp liệu tự động bằng khí nén trơn tru, chu kỳ ép định hình chân không chỉ mất từ mười đến mười hai giây một lượt. Khuôn chạy liên tục ba ca một ngày, tỷ lệ phế phẩm chưa tới một phần nghìn."

Ông đẩy tập tài liệu về phía cô, lật giở một trang chi chít các bảng đối chiếu thông số mà mép giấy đã hằn vết bút dạ quang màu cam:

"Còn cái hỗn hợp bã mía phối trộn phụ gia hữu cơ của em thì sao? Độ ẩm của bã mía thu mua từ các nhà máy đường dao động từ mười hai đến mười tám phần trăm tùy theo mùa vụ và thời tiết. Muốn đưa vào máy đùn trục vít đôi, chúng ta phải tốn thêm một công đoạn sấy sơ bộ tiêu tốn hàng nghìn kilowatt điện. Thời gian gia nhiệt ép định hình phải kéo dài lên tới ba mươi, thậm chí bốn mươi giây một chu trình mới đủ để các mạch liên kết đóng rắn hoàn toàn mà không bị phồng rộp. Năng suất giảm đi hai phần ba. Chưa kể sợi tự nhiên có độ mài mòn cơ học rất cao, bề mặt lòng khuôn thép P20 mạ crom của chúng ta chỉ chạy được hai tháng là phải tháo ra đánh bóng lại. Biên lợi nhuận ròng của dòng sản phẩm này, sau khi cộng gộp toàn bộ chi phí khấu hao tài sản cố định và rủi ro co ngót phế phẩm, còn chưa chạm nổi bốn phần trăm. Bốn phần trăm, Nhiên ạ! Trong khi gia công đồ nhựa truyền thống đem lại cho chúng ta biên lợi nhuận ròng mười lăm phần trăm đều đặn mỗi tháng."

"Bốn phần trăm là con số tính trên quy mô xưởng thử nghiệm pilot!" Giọng Nhiên vô thức cao hơn nửa cung, ánh mắt cô nhìn thẳng vào vị giám đốc, kiên quyết không nhượng bộ. "Nếu chúng ta chuẩn hóa được công đoạn tiền xử lý bã mía bằng hơi nước áp suất cao và ký kết hợp đồng bao tiêu nguyên liệu thô dài hạn với các vùng nguyên liệu ở miền Tây, giá thành đầu vào sẽ giảm ít nhất hai mươi lăm phần trăm. Về chu kỳ nhiệt, em đã tìm ra giải pháp bổ sung phụ gia hóa dẻo sinh học gốc acid béo, nó sẽ rút ngắn thời gian đóng rắn xuống còn dưới hai mươi giây. Chúng ta chỉ cần ban giám đốc cấp vốn đầu tư một cụm sấy tầng sôi và một bộ khuôn thử nghiệm chịu mài mòn bằng hợp kim chuyên dụng..."

"Đủ rồi, Nhiên," ông Hoàng ngắt lời cô, giọng ông không gay gắt nhưng mang một sự dứt khoát lạnh băng của kẻ nắm quyền phân bổ ngân sách. "Hội đồng quản trị vừa thông qua gói đầu tư mười triệu đô la để nhập khẩu thêm bốn dây chuyền đùn màng đa lớp từ Đức nhằm phục vụ đơn hàng bao bì thực phẩm đông lạnh cho đối tác Nhật Bản. Toàn bộ hạn mức tín dụng và dòng tiền tự có của tập đoàn trong hai năm tới đều tập trung vào đó. Không có chỗ cho những dự án có độ rủi ro kỹ thuật cao và biên lợi nhuận mỏng manh như thế này. Em là một kỹ sư vật liệu xuất sắc, có lẽ là người nắm vững lý thuyết polymer sinh học nhất ở cái phòng R&D này kể từ ngày thành lập đến nay. Hai mươi tám tuổi, em đang có một vị trí công việc mà hàng trăm thạc sĩ hóa học ngoài kia thèm muốn: lương cố định ba mươi lăm triệu, bảo hiểm sức khỏe toàn cầu, mỗi năm đi tu nghiệp nước ngoài một lần, lộ trình thăng tiến lên ghế trưởng phòng phát triển sản phẩm đã được tôi quy hoạch sẵn trong vòng mười tám tháng nữa."

Ông đứng dậy, đi vòng qua mép bàn, dừng lại bên cạnh Nhiên rồi đặt một bàn tay khô ráp lên vai cô, một cử chỉ mang tính vỗ về của bậc tiền bối dành cho một người trẻ có tài nhưng bồng bột:

"Tôi khuyên em thật lòng một câu, như một người đi trước. Đừng đem sự nghiệp đang trải thảm đỏ của mình đi đánh cược với mấy thứ rơm rác ngoài đồng. Doanh nghiệp này nuôi sống gần một nghìn công nhân bằng hạt nhựa hóa thạch, không phải bằng những giấc mơ xanh lãng mạn trên giấy. Hãy quay về bàn làm việc, hoàn thiện nốt công thức cải biến độ trong cho màng mỏng PE mà khách hàng đang hối thúc. Đó mới là thứ mang lại tiền thưởng quý cho em."

Cụm từ "rơm rác ngoài đồng" rơi vào tai Nhiên như một tiếng rạn vỡ giòn tan của những gì cô từng cố gắng bấu víu.

Suốt chín tháng qua, cô đã từng lội bì bõm giữa những đống rơm mục ngập nước ở Long An sau mùa lũ, từng đứng giữa cái nắng như thiêu như đốt của bãi chứa bã mía ở Tây Ninh để đo từng độ ẩm, từng hít thở thứ bụi mịn hữu cơ cay nồng bám chặt vào hốc mũi và chân tóc. Với ban điều hành ngồi trong phòng máy lạnh này, những thứ đó mãi mãi chỉ là phế phẩm nông nghiệp bỏ đi, là thứ rác rưởi không bao giờ có thể đứng ngang hàng với những hạt nhựa nguyên sinh trong vắt, đều tăm tắp được nhập khẩu bằng tàu container từ các tổ hợp hóa dầu đa quốc gia.

Nhiên nhìn kỹ gương mặt của ông Hoàng. Đó là một gương mặt vuông vức, cạo râu nhẵn nhụi, các nếp nhăn nơi khóe mắt chỉ xuất hiện khi ông cân nhắc những bảng số liệu tài chính. Gương mặt đại diện cho một hệ thống vận hành trơn tru, khổng lồ, an toàn tuyệt đối và hoàn toàn cằn cỗi trước bất kỳ sự thay đổi nào mang tính bước ngoặt.

Cô đứng dậy, thu lại tập tài liệu bị dập dấu đỏ, xếp ngay ngắn vào lòng bàn tay. Động tác của cô bình thản đến mức chính ông Hoàng cũng phải thoáng ngạc nhiên.

"Em cảm ơn anh đã phân tích rất rõ ràng quan điểm của ban giám đốc," Nhiên nói, thanh âm trong trẻo và cứng cỏi, không còn chút run rẩy nào của sự xúc động. "Nhưng nếu tập đoàn thấy nó là rác, em sẽ phải tự chứng minh nó là tài nguyên."

"Tự chứng minh?" Ông Hoàng khẽ nhướn mày, khóe miệng nhếch lên một nụ cười nửa thương hại nửa mỉa mai. "Nhiên à, thương trường sản xuất vật lý không phải là cái phòng thí nghiệm có máy lạnh và có ngân sách rót xuống đều đặn mỗi tháng mười lăm đâu. Không có tập đoàn chống lưng, một đợt nguyên liệu thô bị ẩm mốc hay một lần khuôn ép bị kẹt gãy chốt cũng đủ đẩy một kẻ khởi nghiệp tay trắng xuống vực thẳm phá sản. Em đang quá ngây thơ."

"Có thể em ngây thơ," Nhiên khẽ cúi đầu chào theo đúng nghi thức công sở. "Nhưng em thà thất bại với con đường mình chọn, còn hơn ngồi đây để tối ưu hóa việc xả thêm hàng nghìn tấn rác thải nhựa ra môi trường mỗi năm."

***

Rời khỏi phòng họp kính ở tầng mười sáu, Nhiên không bấm thang máy đi xuống tầng mười bốn nơi đặt phòng R&D với dãy bàn làm việc phủ đầy các mẫu thử nghiệm và mùi dung môi hữu cơ quen thuộc. Cô bấm thang máy đi ngược lên tầng mười tám – khu vực hành chính và nhân sự của tập đoàn.

Quyết định này thực chất không phải là một sự bốc đồng bột phát trong cơn tức giận. Nó đã âm ỉ thành hình từ nhiều tháng trước, khi cô nhận ra mọi đề xuất cải tiến theo hướng kinh tế tuần hoàn của mình đều bị gạt sang một bên để nhường chỗ cho các chỉ số tăng trưởng sản lượng ngắn hạn. Dấu mực đỏ của Hội đồng Thẩm định sáng nay chỉ là giọt nước cuối cùng làm tràn chiếc ly chứa đầy sự thất vọng.

Trong túi xách của cô, một phong bì thư màu trắng đã được niêm phong từ hai tuần trước. Bên trong là lá đơn xin chấm dứt hợp đồng lao động, được soạn thảo cẩn trọng, viện dẫn đầy đủ các điều khoản báo trước ba mươi ngày theo đúng quy định của Bộ luật Lao động, từ bỏ toàn bộ các khoản thưởng cuối năm và cổ phiếu ưu đãi chưa đáo hạn.

Bà Loan, Trưởng phòng Nhân sự tập đoàn, tiếp Nhiên trong một căn phòng nhỏ bài trí trang nhã với những chậu cây lưỡi hổ đặt ở các góc. Nhìn lá đơn đặt trên bàn, người phụ nữ trung niên vốn luôn giữ nụ cười niềm nở chuẩn mực của nghề nhân sự bỗng biến sắc.

"Em có biết mình đang làm gì không, Nhiên?" Bà Loan nhìn cô, giọng nói chân thành xen lẫn sự khó hiểu. "Anh Hoàng vừa gọi điện lên đây dặn tôi phải tìm cách giữ em lại. Ban giám đốc thậm chí đã duyệt phương án nâng lương sớm cho em vào kỳ đánh giá tháng sau, tăng thêm mười lăm phần trăm. Em là nhân sự nòng cốt của khối R&D. Tại sao lại đùng một cái nộp đơn nghỉ việc chỉ vì một dự án nghiên cứu không được phê duyệt ngân sách?"

"Chị Loan, em rất biết ơn sự ưu ái của công ty trong suốt ba năm qua," Nhiên điềm đạm trả lời, lưng giữ thẳng trên chiếc ghế bọc nỉ. "Nhưng mục tiêu nghề nghiệp của em đã không còn đồng nhất với định hướng phát triển của tập đoàn nữa. Nếu em tiếp tục ở lại, nhận lương cao để làm những công việc mà bản thân không còn tìm thấy ý nghĩa, đó là sự lừa dối đối với công ty và đối với chính em."

Cuộc nói chuyện kéo dài hơn bốn mươi phút. Mọi lý lẽ về sự ổn định tài chính, môi trường làm việc chuyên nghiệp, cơ hội thăng tiến và mạng lưới quan hệ trong ngành đều bị thái độ kiên định của Nhiên làm cho vô hiệu. Nhận thấy không thể xoay chuyển được ý định của cô gái trẻ, bà Loan thở dài, đứng dậy đi về phía tủ hồ sơ chống cháy ở góc phòng.

Bà mở khóa, rút ra một tập bìa hồ sơ màu xanh than, bên trong kẹp sẵn quyết định thanh lý hợp đồng theo quy trình bàn giao rút gọn. Nhưng cùng với tờ quyết định có chữ ký nháy của Tổng giám đốc, bà cẩn thận rút thêm một phong bì nhỏ dán kín mép, không đề tên người nhận, chỉ có logo của tập đoàn được dập nổi bằng mực nhũ bạc ở góc trên.

"Đây là thư ngỏ do chính Tổng giám đốc ký," bà Loan hạ thấp giọng, đẩy chiếc phong bì về phía Nhiên với một ánh mắt đầy ẩn ý. "Ban giám đốc đánh giá rất cao năng lực chuyên môn của em. Trong lá thư này có một điều khoản bảo lưu đặc biệt: tập đoàn đồng ý giữ nguyên ngạch bậc lương, phụ cấp thâm niên và vị trí kỹ sư trưởng dự án của em trong thời hạn tối đa sáu tháng. Nếu trong vòng nửa năm tới, dự án khởi nghiệp bên ngoài của em gặp trục trặc, hoặc em nhận thấy thị trường vật liệu xanh chưa đủ chín muồi để tự bơi một mình, em chỉ cần cầm lá thư này quay lại. Cánh cửa phòng R&D vẫn sẽ mở ra đón em, không có bất kỳ sự kỳ thị hay phân biệt đối xử nào. Tập đoàn sẽ xem sáu tháng này như một kỳ nghỉ phép đặc biệt không hưởng lương."

Nhiên nhìn chiếc phong bì màu trắng ngà nằm trên mặt bàn. Nó mỏng mảnh, nhẹ bẫng, nhưng sức nặng tâm lý mà nó mang lại thì khủng khiếp. Đó là một sự công nhận hiếm hoi của một tập đoàn lớn dành cho một kỹ sư trẻ, nhưng đồng thời, nó cũng là một lời tiên tri lạnh lùng được bọc trong nhung lụa: *Chúng tôi biết chắc chắn cô sẽ thất bại khi bước ra khỏi vùng an toàn này, và chúng tôi sẵn sàng rủ lòng thương hại để đón cô quay về.*

"Em cảm ơn ban giám đốc và chị," Nhiên cầm lấy phong bì, cất vào túi xách. "Em xin phép được hoàn tất các thủ tục bàn giao tài sản và thiết bị thí nghiệm trong chiều nay."

***

Tám giờ tối, Nhiên mới về đến căn hộ chung cư thuê rộng bốn mươi lăm mét vuông nằm ở quận Bình Thạnh. Căn phòng ngập tràn thứ mùi quen thuộc: mùi hăng nồng của rơm khô xay vụn, mùi ngọt lợ của bã mía lên men vi sinh và mùi giấm nhẹ của acid polylactic (PLA) bốc ra từ những đĩa petri xếp thành từng chồng trên bậu cửa sổ.

Gian phòng khách nhỏ bé từ lâu đã biến thành một phân xưởng thực nghiệm bán thủ công. Một chiếc máy xay sinh tố công suất lớn dùng để nghiền nát sợi thực vật đặt cạnh chiếc cân tiểu ly điện tử có độ chính xác bốn chữ số thập phân. Dưới sàn nhà, những bao tải dứa chứa bã mía khô từ các nhà máy đường Hiệp Hòa xếp cao chạm mép bàn làm việc, xen lẫn với những thùng nhựa đựng tinh bột sắn biến tính và các can dung dịch phụ gia hóa dẻo.

Nhiên thả mình xuống chiếc ghế xoay bọc lưới đã sờn rách ở góc tựa lưng. Cơ thể cô rã rời sau một ngày dài đối mặt với những cuộc chất vấn, những ánh mắt thương hại của đồng nghiệp khi cô thu dọn đồ đạc cá nhân vào chiếc thùng carton nhỏ.

Ánh đèn bàn học màu vàng ấm hắt xuống mặt bàn gỗ ép cong vênh. Nhiên mở túi xách, rút chiếc phong bì dập nổi logo bạc của tập đoàn đặt lên mặt bàn.

Cô nhìn chằm chằm vào mép keo dán kín. Ngón tay trỏ của cô đặt lên góc mép giấy. Một phần trong cô – phần kiêu hãnh, tự ái của một kỹ sư trẻ tuổi muốn chứng minh bản thân – gào thét bảo cô hãy xé vụn nó ra thành từng mảnh nhỏ, vứt thẳng vào sọt rác dưới gầm bàn như một hành động dứt khoát đoạn tuyệt với quá khứ. Các cuốn sách dạy khởi nghiệp thành công mà cô từng đọc luôn rao giảng về tinh thần "đốt cháy mọi cây cầu sau lưng", đặt mình vào cửa tử để tìm kiếm đường sinh. Khi nói chuyện với những người bạn cùng khóa đại học, cô luôn tỏ ra là một kẻ không bao giờ biết quay đầu, một người sẵn sàng đánh đổi tất cả cho lý tưởng vật liệu tuần hoàn.

Nhưng đôi bàn tay của cô – đôi bàn tay của một đứa con người thợ máy từng chứng kiến gia đình khánh kiệt vì những biến cố bất ngờ – lại cứng đờ ra, không thể xé rách lớp giấy mỏng.

Nhiên hít một hơi sâu, đôi môi mím chặt lại thành một đường thẳng tắp. Cô kéo ngăn kéo dưới cùng của bàn làm việc ra. Đó là nơi cô cất giữ những gì xưa cũ nhất: tập giáo trình môn Cơ học lưu chất đã ố vàng các góc, chiếc compa sắt rỉ sét từ thời học sinh chuyên toán, và chiếc đồng hồ đeo tay cơ học của Liên Xô cũ đã chết cót từ lâu mà người cha đã tháo ra cho cô khi cô đỗ thủ khoa ngành Kỹ thuật Vật liệu của Đại học Bách khoa.

Nhiên nhấc tập tài liệu dày cộp lên, đặt chiếc phong bì chứa lá thư ngỏ của tập đoàn vào sát đáy hộc tủ gỗ ép. Cô cẩn thận đặt chồng tài liệu cũ đè lên trên, rồi đẩy ngăn kéo lại.

*Cạch.*

Thanh ray kim loại han gỉ trượt vào khớp, khép kín bí mật đầu tiên của cô.

Lá thư ấy nằm ở đó, như một chiếc phao cứu sinh giấu kín dưới hầm tàu. Nó là một sự thỏa hiệp yếu đuối nhưng thực tế của tâm lý con người. Nó là tấm đệm giảm chấn giúp trái tim cô không bị bóp nghẹt hoàn toàn trước viễn cảnh trắng tay. Cô giữ nó lại không phải để lùi bước ngay khi gặp khó khăn, mà để tự ru ngủ nỗi sợ hãi nguyên thủy đang cào xé trong lồng ngực: nỗi sợ một ngày nào đó thức dậy và nhận ra mình không còn một đồng xu dính túi để mua một ổ bánh mì trên đất Sài Gòn này. Đó là một sự hèn nhát có tính toán mà cô vĩnh viễn không bao giờ dám hé môi thừa nhận với bất kỳ ai, kể cả với chính bản thân mình trong gương.

Trấn tĩnh lại nhịp thở, Nhiên với tay lấy chiếc túi vải dù cất trong tủ quần áo, rút ra hai món đồ mang tính quyết định vận mệnh của cô trong những năm tháng tới: một cuốn sổ tiết kiệm bìa xanh và một bìa hồ sơ màu hồng nhạt.

Cuốn sổ tiết kiệm mang tên Nguyễn Hoàng Nhiên, số dư hiển thị con số ba trăm hai mươi triệu đồng.

Đó là kết quả của năm năm làm việc không nghỉ phép, năm năm nhận những ca trực đêm độc hại ở xưởng đùn hạt nhựa để lĩnh thêm ba mươi phần trăm phụ cấp hóa chất, năm năm chắt bóp từng bữa cơm trưa văn phòng và từ chối mọi chuyến du lịch xa xỉ cùng bạn bè đồng trang lứa. Nhưng ba trăm triệu đồng trong ngành công nghiệp chế tạo cơ khí và gia công polymer chỉ là một nắm muối bỏ biển. Một bộ khuôn ép vỏ hộp cơm hai ngăn bằng thép hợp kim gia công CNC chính xác đã ngốn đứt một trăm triệu. Tiền mua hạt nhựa nhiệt dẻo sinh học nhập khẩu để phối trộn thử nghiệm có giá lên tới sáu mươi nghìn một ký. Ba trăm triệu ấy sẽ bốc hơi trong vòng chưa đầy ba tháng nếu cỗ máy ép không thể nhả ra sản phẩm đạt chuẩn thương mại.

Mảnh giấy thứ hai là Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên cô – mảnh đất vườn rộng ba trăm bốn mươi mét vuông nằm ở rìa một thị trấn thuộc tỉnh Long An.

Đây là toàn bộ phần gia sản mà cha cô – ông Nguyễn Văn Hòa – và người mẹ đã khuất chắt chiu dành dụm cả đời để sang tên cho cô làm của hồi môn trước khi bà qua đời vì bạo bệnh.

Ngón tay Nhiên run run khi chạm vào lớp hoa văn chìm của tờ bìa hồng.

Hình ảnh cha cô hiện lên rõ mồn một trong tâm trí. Ông Hòa là một thợ cơ khí tiện phay bào bậc sáu đã nghỉ hưu, cả đời tôn thờ sự ổn định của biên chế và sợ hãi nợ nần như sợ bệnh dịch hạch. Ký ức kinh hoàng nhất thời thơ ấu của Nhiên là những đêm mùa đông năm cô mười tuổi, khi một xưởng tiện nhỏ của ông Hòa bị chủ nợ niêm phong máy móc chỉ vì ông dại dột đứng tên bảo lãnh một khoản nợ mua phôi thép cho người bạn cùng tổ cơ khí. Chiếc máy tiện cơ – cần câu cơm duy nhất của cả gia đình – bị xe cẩu kéo đi trong tiếng khóc thắt nghẽn của mẹ cô. Từ ngày đó, ông Hòa luôn răn dạy hai chị em cô bằng một nguyên tắc sống bất di bất dịch: *"Làm thuê cho người ta, mệt cái thân nhưng đêm về kê cao gối mà ngủ. Dính vào nợ nần, máy móc nó nuốt chửng cả nhân phẩm của con người."*

Còn Uyên, cô em gái đang làm luật sư tranh tụng tại một văn phòng luật danh tiếng ở trung tâm quận Một, nếu biết chuyện này chắc chắn sẽ lập tức ngăn cản bằng sự sắc lạnh của một người nắm vững các quy định về phá sản doanh nghiệp: *"Chị đang dùng tài sản bất động sản duy nhất của gia đình để thế chấp cho một khoản vay tín dụng rủi ro cao vào một ngành sản xuất chưa có dòng tiền bảo đảm. Về mặt pháp lý và tài chính, đây là một hành vi mất kiểm soát hành vi kinh tế!"*

Nhiên cắn chặt môi đến mức bật máu, vị tanh nồng lan trong khoang miệng. Cô không thể nói cho cha, càng không thể để Uyên biết. Cô phải tự gánh lấy canh bạc này trong bóng tối.

Sáng hôm sau, cô có mặt tại phòng giao dịch của Ngân hàng TMCP Phát triển Nông thôn ở quận Bình Thạnh ngay khi cánh cửa kính vừa được nhân viên bảo vệ mở khóa.

Những ngày sau đó là chuỗi hành trình mệt mỏi của các thủ tục hành chính: thẩm định thực địa mảnh đất ở quê, định giá tài sản bảo đảm, chứng minh phương án sử dụng vốn vay tiêu dùng cá nhân. Vì chưa thành lập pháp nhân doanh nghiệp, chưa có báo cáo tài chính kiểm toán và chưa có hợp đồng kinh tế đầu ra, Nhiên buộc phải vay dưới hình thức cá nhân thế chấp bất động sản để sửa chữa nhà ở và tiêu dùng.

Mười ngày sau, bản hợp đồng tín dụng trung hạn trị giá bốn trăm triệu đồng được đặt trước mặt cô. Lãi suất ưu đãi năm đầu mười phần trăm, các năm tiếp theo thả nổi theo biên độ cộng thêm bốn phần trăm so với lãi suất tiết kiệm kỳ hạn mười hai tháng – thực tế sẽ dao động quanh mức mười hai đến mười ba phần trăm mỗi năm.

Khi đặt bút ký vào trang cuối của hợp đồng thế chấp, ngòi bút bi của Nhiên ấn sâu đến mức làm rách một vệt nhỏ ở đuôi chữ ký.

Bốn trăm triệu tiền vay ngân hàng, cộng với ba trăm triệu tiền tiết kiệm cá nhân, cô có vỏn vẹn bảy trăm triệu đồng vốn lưu động ban đầu. Nhưng kèm theo đó là một chiếc thòng lọng vô hình siết quanh cổ: mỗi tháng, Nhiên phải trả cả gốc lẫn lãi định kỳ mười lăm triệu đồng cho ngân hàng. Chiếc đồng hồ nợ nần bắt đầu điểm từng giây một, bất kể cỗ máy của cô có chạy được hay không, bất kể cô có bán được một chiếc đĩa bã mía nào ra thị trường hay không.

***

Một tuần sau ngày nhận tiền giải ngân từ ngân hàng, Nhiên lái chiếc xe máy số cà tàng bám đầy bụi đỏ rời khỏi vùng nội đô, rẽ vào quốc lộ 1A rồi hướng sâu về phía Tây Nam thành phố, tìm đến một cụm tiểu thủ công nghiệp tự phát nằm heo hút ở xã Tân Kiên, huyện Bình Chánh.

Con đường dẫn vào khu xưởng rải đá dăm lởm chởm, mặt đường lồi lõm những ổ voi đọng nước màu rỉ sắt sau những cơn mưa dầm đầu mùa. Xe ben chở vật liệu xây dựng và xe container chở phế liệu nối đuôi nhau gầm rú, quét từng đợt bụi xám xịt mù mịt vào mặt người đi đường. Hai bên đường không có cây xanh, chỉ có những bãi tập kết pallet gỗ mục nát, những đống phế phẩm xốp trắng xóa trôi dạt bên bờ kênh đen đặc quánh và những dãy nhà xưởng lợp tôn fibro xi măng đã ngả màu rêu mốc. Không khí ở đây quánh đặc mùi cao su cháy, mùi lưu huỳnh từ các xưởng mạ kim loại chui và mùi xú uế bốc lên từ con rạch cạn đáy.

Gian xưởng mà Nhiên tìm được thông qua một mẩu tin dán trên cột điện nằm sâu ở cuối một con hẻm cụt, giáp ranh với một bãi tha ma cũ. Diện tích xưởng khoảng một trăm hai mươi mét vuông.

Chủ xưởng là ông Bảy, một người đàn ông ngoài năm mươi tuổi có nước da ngăm đen vì nắng gió, bụng phệ lộ rõ sau chiếc áo may ô rách nách ố vàng. Ông ta cầm một chùm chìa khóa to tướng, vừa dẫn Nhiên đi qua cánh cổng rào sắt hoen rỉ vừa nhổ toẹt một bãi bọt thuốc lá xuống bãi cỏ may:

"Tám triệu một tháng, giá này là tôi bớt cho cô em làm ăn nhỏ rồi đấy. Cọc ba tháng, đóng tiền trước mỗi đầu quý một lần. Điện ba pha có sẵn ngoài cột nhưng đồng hồ cơ cũ rích, cô tự gọi thợ điện lực vào mà kéo dây vô trong. Nước máy thì không có đâu, dùng nước giếng khoan qua bồn lắng, bơm hỏng thì tự bỏ tiền mà quấn lại mô-tơ. Xưởng này trước đây là xưởng tái chế nhựa phế liệu của thằng em họ tôi, nó vỡ nợ cờ bạc trốn đi Bình Dương nửa năm nay, công an vừa mới tháo niêm phong tháng trước. Làm gì thì làm, cấm tuyệt đối không được để xảy ra cháy nổ, khu này đội phòng cháy họ đi kiểm tra rát lắm, bị phạt là cô tự chịu."

Ổ khóa cửa sắt kéo rỉ sét bật mở với một tiếng "ken két" chói tai khiến người nghe sởn gai ốc.

Nhiên bước qua bậc cửa, một luồng không khí ẩm mốc xộc thẳng vào mũi cô. Đó là sự pha trộn kinh khủng giữa mùi mỡ bò công nghiệp biến chất, mùi chuột chết rữa ròng rã dưới gầm sàn và mùi hơi ẩm bốc lên từ nền đất nện. Gian xưởng tối om om. Trên mái, mấy tấm tôn lấy sáng bằng nhựa composite đã bị vỡ vụn các góc, để ánh nắng ban trưa rọi những vệt sáng xiên khoai xuống sàn nhà xi măng nứt toác như mai rùa. Ở góc trong cùng, một đống xơ nhựa đen ngòm chưa kịp dọn nằm lẫn lộn với những can hóa chất thủng đáy, nước dầm rỉ ra tạo thành những vệt ố màu vàng khè trên chân tường gạch chưa trát vữa.

Nhiên ngước nhìn lên trần. Hệ khung giàn xà gồ bằng thép hình chữ C đã bị rỉ sét ăn mòn từng mảng, nhưng các cột trụ chịu lực bằng thép I đúc vẫn còn tương đối vững chắc. Nền xưởng tuy nứt nẻ nhưng cốt bê tông dày khoảng mười phân, đủ để chịu được tải trọng tĩnh của một cỗ máy vài ba tấn nếu được kê lót kích chân cẩn thận.

"Thế nào cô em? Nhắm lấy được thì đặt cọc luôn để tôi đi uống cà phê. Chiều nay có hai thằng bên làm mộc cũng đòi qua xem xưởng đấy," ông Bảy giục giã, lắc lắc chùm chìa khóa kêu loảng xoảng.

Nhiên nhìn quanh một lượt. Nơi này bẩn thỉu, tồi tàn và hoang phế, hoàn toàn đối lập với sàn nhà phủ epoxy màu xanh ngọc bóng loáng và hệ thống hút bụi trung tâm của phòng thí nghiệm mà cô vừa rời bỏ ngày hôm qua. Nhưng với giá tám triệu đồng một tháng cho một trăm hai mươi mét vuông có sẵn điện ba pha, đây là lựa chọn khả dĩ duy nhất trong bán kính ba mươi cây số tính từ trung tâm thành phố mà túi tiền eo hẹp của cô có thể chi trả.

"Em lấy xưởng này," Nhiên rút chiếc ba lô phía trước ngực ra. "Nhưng trong hợp đồng, anh phải ghi rõ cho em mười ngày miễn phí tiền thuê để em tự dọn dẹp xà bần và đổ lại lớp vữa gia cố nền bệ máy. Tiền thuê chỉ bắt đầu tính từ ngày mười một tháng này."

Ông Bảy nhìn cô gái trẻ dáng người mảnh khảnh nhưng đôi mắt sáng quắc và giọng nói dứt khoát không có vẻ gì là sợ sệt, tặc lưỡi:

"Thôi được rồi, coi như tạo điều kiện cho đàn bà con gái đi làm ăn. Viết giấy tay luôn."

Hợp đồng thuê xưởng viết tay nguệch ngoạc được ký ngay trên yên chiếc xe máy bám đầy bụi cát.

***

Ba ngày sau, một buổi chiều muộn khi vạt nắng rực lửa vừa lặn xuống sau những rặng dừa nước mọc hoang bên bờ kênh xáng, tiếng gầm rú đinh tai nhức óc của một chiếc xe tải mười tấn gắn cẩu tự hành phá tan không gian tĩnh lặng của con hẻm cụt.

Chiếc xe tải hạng nặng chở theo một khối sắt thép đồ sộ, cồng kềnh, nặng hơn ba tấn chậm rãi lùi đuôi vào cửa xưởng.

Đó là chiếc máy ép thủy lực bốn trụ thanh lý – "trái tim" của toàn bộ dây chuyền sản xuất mà Nhiên đã lùng sục suốt hai tuần qua tại các bãi máy bãi phế liệu công nghiệp ở Dĩ An, Bình Dương. Cô đã phải cắn răng trả một trăm ba mươi triệu đồng cho cỗ máy này – cái giá rẻ chỉ bằng một phần tư so với một chiếc máy mới cùng công suất nhập khẩu từ Đài Loan hay Trung Quốc, nhưng đổi lại là một lai lịch kỹ thuật mờ ám và một vẻ ngoài tàn tạ không khác gì một đống sắt vụn.

Nhiên đội chiếc mũ bảo hộ lao động màu trắng trầy xước, mặc chiếc áo sơ mi công nhân dày cộp đã lấm lem dầu mỡ, đứng đón đầu xe cẩu.

"Bác tài lùi sâu đuôi xe vào thêm hai mét nữa! Coi chừng cái đà ngang cửa xưởng thấp đấy!" Cô hét lớn qua tiếng gầm rú của động cơ diesel xả khói đen mù mịt.

Tài xế xe cẩu – một gã đàn ông trung niên xăm trổ đầy hai cánh tay, mặt đỏ gay vì men rượu trưa – thò đầu ra ngoài cabin, nhổ nước bọt phì phì:

"Cô em có chắc là cái sàn nhà nát này chịu nổi cái cục tạ ba tấn rưỡi này không đấy? Tôi mà hạ xuống đây, lún sụt nứt sàn nhà người ta là tôi không chịu trách nhiệm đâu nhá!"

"Tôi đã đổ bê tông mác 300 gia cố bốn điểm tì chân máy sâu bốn mươi phân từ ba hôm trước rồi. Bác cứ đặt đúng vào bốn tấm đệm thép tôi đã đánh dấu sơn đỏ trên sàn!" Nhiên quả quyết đáp lại, tay chỉ vào bốn vị trí đã được cô căng dây lấy thăng bằng cẩn thận.

Tiếng động cơ bơm thủy lực của chiếc cần cẩu rú lên rền rĩ. Bốn sợi dây cáp thép to bằng ngón chân cái căng ra kêu răng rắc.

Khối máy ép khổng lồ từ từ nhấc bổng lên khỏi sàn thùng xe tải, lơ lửng giữa không trung. Lớp sơn men màu xanh công nghiệp nguyên bản của nó đã tróc từng mảng lớn, để lộ ra những mảng kim loại bị oxy hóa màu nâu đỏ như vảy sắt. Cụm xilanh thủy lực trung tâm to bằng bắp đùi người lớn, xước xát dọc thân. Bốn trụ thép dẫn hướng phi 80 mờ mịt bụi dầu luyn bám dính lâu ngày. Hệ thống ống dẫn dầu áp lực cao chằng chịt quấn quanh thân máy như những búi gân máu của một con quái vật cơ khí đã già cỗi, nhiều đoạn ống cao su bọc lưới thép đã bị nứt nẻ và được chủ cũ quấn tạm bợ bằng những lớp băng dính cách điện màu đen.

Chiếc cần cẩu xoay chậm chạp, đưa cỗ máy qua khung cửa sắt chật hẹp. Mái tôn xưởng bị chấn động rung lên bần bật, bụi bặm và mạt sắt từ trần xưởng rơi lả tả xuống sàn như một trận mưa tro.

"Hạ xuống! Chậm thôi! Góc sau bên phải nghiêng rồi, xả bớt cáp bên trái ra!" Nhiên vừa hét vừa vung tay ra hiệu, mắt cô dán chặt vào từng milimét khoảng cách giữa bệ máy và sàn xi măng.

*ẦM!*

Một tiếng va chạm kim loại khô khốc, nặng nề vang lên làm rung chuyển toàn bộ gian xưởng. Đất cát từ các khe nứt dưới sàn bắn tung tóe. Bốn chân đế bằng thép đúc của cỗ máy đã tiếp đất chính xác lên bốn tấm đệm thép mà Nhiên đã chuẩn bị, nhưng lực quán tính của khối sắt ba tấn rưỡi vẫn làm sàn xi măng xung quanh rạn thêm một đường nứt mới dài gần một sải tay, chạy ngoằn ngoèo về phía góc tường gạch.

Tài xế tháo móc cẩu, nhảy xuống đất lau mồ hôi trán, nhìn Nhiên bằng ánh mắt vừa lắc đầu ngao ngán vừa thầm nể phục:

"Xong nhé cô em. Ký nhận vào biên bản giao hàng đi. Nói thật chứ tôi chạy xe cẩu chở máy móc khắp đất miền Đông này hai chục năm rồi, chưa thấy đứa con gái nào liều mạng như cô. Mua cái máy ép từ thời Bảo Đại này về, tiền sửa chữa phụ tùng với tiền dầu nhớt quá cha tiền mua máy mới."

Nhiên ký vào biên bản giao nhận, đếm đủ số tiền cước vận chuyển ba triệu rưỡi trao tận tay người tài xế mà không mặc cả lấy một đồng.

Chiếc xe tải nổ máy rồi ầm ầm rời đi, cuốn theo một làn khói đen khét lẹt.

Cánh cổng sắt kéo lại, khép kín màn đêm đang buông xuống nhanh chóng trên vùng ngoại ô.

Gian xưởng chỉ còn lại một mình Nhiên. Không gian rộng lớn bỗng chốc trở nên thênh thang và đặc quánh sự cô độc. Cô bước tới góc tường, bật cầu dao tổng của cụm điện tạm.

Chiếc bóng đèn dây tóc công suất hai trăm oát treo lơ lửng giữa trần xưởng bừng sáng, tỏa ra thứ ánh sáng vàng đùng đục, chập chờn theo từng cơn gió thổi luồn qua khe tôn hở. Dưới ánh sáng ấy, cỗ máy ép nhiệt bốn trụ sừng sững đứng ở trung tâm như một pháo đài bằng sắt cũ kỹ, phủ bóng đen kịt lên bức tường gạch mộc phía sau.

Nhiên bước chậm rãi lại gần cỗ máy. Cô đưa bàn tay trần chạm vào bề mặt thép thô ráp của bàn ép dưới. Lớp kim loại lạnh ngắt truyền một luồng khí lạnh buốt qua da thịt, thấm sâu vào tận xương tủy khiến cô khẽ rùng mình.

Đây chính là khởi đầu của cô. Không có phòng lab sáng choang với hệ thống đo đạc tự động của tập đoàn, không có các kỹ thuật viên hỗ trợ chuẩn bị mẫu, không có dòng ngân sách vô tận rót xuống từ ban điều hành. Chỉ có cô, một khoản nợ ngân hàng đang bắt đầu tính lãi từng ngày, và một cỗ máy cũ kỹ có thể đổ bệnh bất cứ lúc nào nằm trơ trọi giữa vùng ven ngập mùi nước thải công nghiệp.

Nhiên lấy một chiếc giẻ lau nhúng dầu hỏa, bắt đầu lau chùi từng centimet bề mặt máy. Cô lau lớp bụi đất dày cộp bám trên mặt đồng hồ đo áp suất thủy lực. Mặt kính đồng hồ đã bị ố vàng, kim chỉ áp suất bằng đồng hơi lệch khỏi vạch số không khoảng hai bar – dấu hiệu cho thấy cụm cảm biến lò xo bên trong đã bị dão cơ học sau nhiều năm hoạt động quá tải.

Cô cúi rạp người xuống, chui vào gầm bệ máy để kiểm tra đường ống cấp dầu từ thùng chứa lên bơm thủy lực bánh răng. Mùi dầu thủy lực gốc khoáng 68 đặc quánh, nồng nặc và ngai ngái xộc thẳng vào mũi. Bằng kinh nghiệm thực tế tích lũy từ những ngày còn đứng xưởng phụ cha sửa máy tiện, Nhiên dùng cờ-lê siết lại từng con ốc mặt bích, kiểm tra các van điều áp và rơ-le nhiệt trong tủ điện điều khiển đang bị bung nắp.

Mười một giờ đêm. Đôi bàn tay Nhiên đã đen sì dầu mỡ, móng tay cáu bẩn những mạt sắt vụn. Toàn thân cô ê ẩm như vừa bị đánh, chiếc lưng đau nhói sau nhiều giờ cúi gập người.

Nhiên trải chiếc chiếu cói mua vội ban chiều của một người bán dạo lên sàn xi măng ở góc xưởng tương đối sạch sẽ và khô ráo. Đêm nay, cô quyết định ngủ lại đây. Cô không thể bỏ về căn hộ thuê khi cỗ máy – toàn bộ gia sản và hy vọng của cô – đang nằm trơ trọi giữa một khu vực an ninh phức tạp như thế này. Hơn nữa, cô cần phải lắng nghe nhịp thở của nó, cần phải cảm nhận không gian này trước khi chính thức bắt tay vào công đoạn đấu nối điện và thử tải vào sáng ngày mai.

Ngoại ô về khuya tĩnh mịch đến rợn ngợp. Tiếng dế mèn và ếch nhái kêu ran dưới những lùm cỏ rậm bên ngoài tường rào. Thỉnh thoảng, tiếng còi xe tải từ quốc lộ vọng lại nghe xa xăm, mơ hồ như tiếng thở dài của thành phố. Tiếng gió rít qua những khe hở trên mái tôn tạo thành những âm thanh u u như tiếng than vãn.

Nhiên nằm xuống chiếc chiếu mỏng, kéo chiếc áo khoác gió mỏng đắp lên ngực. Mặt sàn xi măng lạnh ngắt phả hơi buốt qua lớp chiếu cói đâm thẳng vào lưng cô. Mùi ẩm mốc, mùi đất mùn và mùi rỉ sét lởn vởn quanh sống mũi.

Cô nhắm mắt lại, sự kiệt sức đè nặng lên mi mắt. Trong bóng tối, tâm trí cô bắt đầu trôi dạt về những công thức phối trộn: tỷ lệ phần trăm khối lượng giữa sợi bã mía và bột ngô biến tính, nhiệt độ hồ hóa tối ưu của tinh bột sắn, áp suất ép cần thiết để đẩy hết bọt khí ra khỏi phôi sản phẩm... Những con số và ký hiệu hóa học nhảy múa chập chờn trước mắt cô như những đốm lân tinh.

Đúng lúc Nhiên chuẩn bị chìm vào một giấc ngủ chập chờn mệt mỏi, một âm thanh lạ vang lên trong không gian tĩnh mịch.

*Tách.*

Âm thanh rất khẽ, khô và gọn ghẽ, giống như một giọt nước rơi từ trên cao xuống mặt đá.

Nhiên mở choàng mắt. Cô nằm im, nín thở lắng nghe.

Khoảng bốn mươi giây sau.

*Tách.*

Tiếng động không phát ra từ mái tôn dột. Nó phát ra từ khối kim loại khổng lồ đang đứng lù lù giữa xưởng.

Nhiên bật dậy ngay lập tức. Cô với tay lấy chiếc đèn pin nhỏ bằng ngón tay cái gắn ở chùm chìa khóa xe máy, bật sáng rồi bước chân trần trên mặt sàn xi măng lạnh buốt tiến lại gần cỗ máy ép.

Ánh sáng trắng của đèn pin quét dọc theo thân máy xù xì. Cô rà luồng sáng từ cụm đồng hồ áp suất, qua các trụ dẫn hướng, rồi dừng lại ở vị trí tiếp giáp giữa khối piston thủy lực trung tâm và bệ đỡ xilanh phía dưới đáy.

Một vệt chất lỏng sẫm màu, quánh đặc đang từ từ rỉ ra từ mép gioăng làm kín bằng cao su đã bị lão hóa. Giọt dầu màu nâu hổ phách chầm chậm tích tụ ở rãnh ren kim loại đã mòn vẹt, trĩu nặng dần rồi buông mình rơi xuống.

*Tách.*

Giọt dầu rơi trúng vào một điểm tì chân máy, bắn tung tóe thành một chấm đen loang lổ trên lớp sơn lót vừa khô.

Nhưng điều khiến đồng tử của Nhiên co rút lại không phải là giọt dầu rỉ.

Khi lia đèn pin xuống sát mặt sàn xi măng ngay dưới chân bệ máy ép, luồng sáng sắc lạnh làm lộ ra một đường rạn nứt mảnh như sợi tóc trên khối kim loại gang xám của bệ đỡ xilanh chính. Vết nứt dầu nhỏ xíu ấy vừa mới nứt toác ra dưới áp lực tự trọng của khối máy sau chấn động hạ sàn chiều nay, đang âm thầm rỉ ra những giọt dầu thủy lực đầu tiên ngay trong đêm đầu tiên Nhiên ngủ lại xưởng.