Bản mẫu chưa hoàn thiện của Huy

Ánh sáng xanh từ màn hình máy tính xách tay hắt lên mặt bàn gỗ cũ kỹ tại Thư viện Bình Minh khi An nhấp vào đường link mà Huy vừa gửi trong sự phấn khích tột độ.

Mùi giấy báo ố vàng, mùi bìa các-tông ẩm mục và hương tinh dầu sả thoang thoảng của căn phòng đọc rộng chừng hai mươi mét vuông dường như bị lấn át hoàn toàn bởi luồng sinh khí số hóa đang nhảy múa trên màn hình. Trang web tải xong trong chưa đầy hai giây. Hiện ra trước mắt An là một giao diện trực tuyến bóng bẩy ngoài sức tưởng tượng, khoác lên mình tông màu chàm hiện đại kết hợp với những mảng cam san hô rực rỡ, sắc sảo đến từng điểm ảnh. Dòng chữ “Bản Đồ Mở — Nền Tảng Tự Học Toàn Dân” nổi bật ở góc trên bên trái bằng phông chữ không chân thanh lịch. Ngay bên dưới là một bảng điều khiển gồm đầy đủ các thanh tiến độ dạng tròn uốn lượn, lịch phân ca chia theo tuần, bảng nhiệm vụ dạng thẻ kéo thả linh hoạt và một cột đếm chuỗi ngày học chuyên cần với biểu tượng ngọn lửa cháy bập bùng mô phỏng các ứng dụng rèn luyện thói quen thịnh hành nhất hiện nay.

An khẽ chớp mắt, đầu ngón tay miết nhẹ lên mặt kính của bàn di chuột. Thoạt nhìn, đây là một thành tựu đáng kinh ngạc đối với một cậu học sinh lớp mười hai chỉ có trong tay chiếc điện thoại thông minh cũ nứt màn hình chằng chịt và vài buổi chiều mày mò trên dàn máy tính để bàn cổ lỗ sĩ của thư viện. Tốc độ dựng khung giao diện, khả năng khớp các khối chức năng và tư duy thẩm mỹ của Huy nhanh đến mức khó tin. Một sản phẩm như thế này, nếu xuất hiện trong một hội thảo khởi nghiệp của sinh viên năm cuối, chắc chắn sẽ nhận được những tràng pháo tay tán thưởng không ngớt.

Nhưng khi quán tính nghề nghiệp từ những tháng ngày rà soát từng dòng mã, đối soát quy trình hệ thống cùng Duy ở Công ty Sao Bắc trỗi dậy, An theo bản năng nhấn tổ hợp phím tắt mở công cụ kiểm tra mã nguồn của trình duyệt. Cửa sổ nhà phát triển tách đôi màn hình, phơi bày toàn bộ phần khung xương kỹ thuật bên dưới lớp áo lộng lẫy.

Đôi mày cô dần nhíu lại.

Từng dòng mã HTML và CSS hiện ra dưới đáy màn hình như một bức tranh ghép chắp vá vụng về. Các tên lớp định dạng hiển thị với những tiền tố vô cùng quen thuộc: `trello-ui-core`, `asana-component-grid`, `linear-task-card`. Đi kèm với đó là hàng loạt đường dẫn tải tài nguyên trực tiếp từ máy chủ phân phối nội dung của TaskMaster Pro—một nền tảng quản lý dự án thương mại đắt đỏ của nước ngoài mà phòng điều phối của An từng được cấp tài khoản dùng thử vào năm ngoái. Không dừng lại ở việc mượn ý tưởng bố cục hay học hỏi cấu trúc, Huy đã sao chép nguyên vẹn toàn bộ gói thiết kế đồ họa độc quyền: từ hệ thống biểu tượng đổ bóng nổi hạt, bộ phông chữ bản quyền trị giá hàng trăm đô la mỗi năm, cho đến các tệp hình ảnh minh họa vector có gắn chìm chữ ký kỹ thuật số không thể tẩy xóa của một hãng phần mềm Mỹ.

Một sự ớn lạnh quen thuộc chạy dọc sống lưng An. Đây không còn là sự tham khảo học hỏi thông thường của một người mới bắt đầu lập trình; đây là hành vi trích xuất trái phép mã nguồn thương mại có bản quyền, xóa bỏ tên tác giả gốc và đóng gói lại dưới danh nghĩa một dự án cộng đồng phi lợi nhuận. Chỉ cần hệ thống quét bản quyền tự động của hãng phát hiện ra lượt truy cập tài nguyên từ tên miền lạ, toàn bộ trang web sẽ bị gửi trát cảnh báo và đình chỉ ngay lập tức.

Thế nhưng, điều khiến lồng ngực An thắt lại không chỉ dừng ở phần mã ăn cắp.

Khi cô tò mò nhấn vào tab “Nhật ký & Mục tiêu”, trang web tự động chuyển sang một bảng tin trực tiếp không hề yêu cầu mật khẩu, mã xác thực hai lớp hay bất kỳ ranh giới phân quyền nào. Tại đó, những dòng ghi chép riêng tư nhất của các thành viên tham gia buổi thử nghiệm chiều nay đang phơi bày mồn một trước mắt bất kỳ ai vô tình có được đường link này.

Dòng trên cùng là những câu chữ ngập ngừng, sai lỗi chính tả của bà Liên: *“Hôm nay ráp hỏng 15 cái cổ áo, quản đốc dọa trừ 120.000 tiền chuyên cần. Mắt kèm nhèm quá, sợ tháng này không đủ 2 triệu gửi về quê cho thằng út đóng học phí. Ráng học thêm cách chuyển khoản để không phải ra bưu điện nhờ vả.”*

Ngay bên dưới là chia sẻ của Tuấn, cậu sinh viên năm hai vừa gia nhập nhóm tự học tuần trước: *“Bố mẹ lại giục bỏ học đại học để đi xuất khẩu lao động bên Nhật. Cảm giác mình là gánh nặng cho cả nhà. Không dám tâm sự với ai trên trường, chỉ sợ bạn bè biết nhà mình vỡ nợ.”*

Tất cả các dòng nhật ký cá nhân, những tổn thương sâu kín, những áp lực sinh tồn thầm lặng và tủi nhục nhất của các thành viên đều bị Huy đặt mặc định ở chế độ công khai hoàn toàn trên bảng tin chung. Bên cạnh mỗi bài đăng là nút “Thả tim”, biểu tượng “Cùng cố gắng” và một thanh đếm “Tích điểm chuỗi ngày”. Cậu học trò ngây thơ tin rằng việc phơi bày tiến độ và hoàn cảnh học tập như một mạng xã hội thành tích sẽ kích thích mọi người ganh đua, kéo nhau cùng nỗ lực, giống hệt cách các ứng dụng chạy nước rút hay các phong trào kỷ luật thép ngoài kia đang rầm rộ vận hành.

Bàn tay An bắt đầu run rẩy. Nhịp tim cô đập thình thịch sau xương ức. Cô nhớ lại những gì mình vừa trải qua ở Sao Bắc, nhớ lại cảm giác bẽ bàng khi từng sai số trong bảng tính, từng nỗi bất an cá nhân của cô bị người khác nắm thóp rồi đưa ra mổ xẻ lạnh lùng trong các cuộc họp giao ban toàn thể. Nếu những dòng tâm sự này lọt vào mắt quản đốc xưởng may Thành Đạt, hay người nhà của Tuấn ở quê vô tình bấm vào liên kết, hậu quả sẽ tàn khốc đến mức nào? Một lời chế giễu bâng quơ hay một lời chì chiết cay nghiệt có thể đập tan toàn bộ chút tự trọng mong manh mà những con người khốn khó này đang cố gắng gìn giữ khi bước chân qua cánh cửa thư viện.

An gập mạnh nắp máy tính lại, phát ra một tiếng tách khô khốc. Cô nhắm nghiền mắt, hít một hơi thật sâu để nén cơn nhói buốt đang giật từng hồi nơi thái dương. Trong không gian yên ắng của phòng đọc, tiếng quạt trần quay đều đều kêu cọt kẹt như một chiếc đồng hồ đếm ngược. Cô đứng dậy, bước nhanh về phía chiếc bàn kê sát cửa sổ nhìn ra khoảnh sân sau, nơi Huy đang ngồi gõ lách cách đầy hào hứng trên chiếc bàn phím máy tính cũ rích mượn của thư viện.

“Huy,” An khẽ gọi, cố giữ cho giọng mình thật trầm và bình thản nhất có thể. “Em ra ngoài sân với chị một lát được không?”

Cậu thiếu niên ngẩng phắt lên. Đôi mắt cậu thâm quầng sau một đêm thức trắng nhưng lại ánh ngời lên niềm tự hào rực rỡ, hệt như một đứa trẻ vừa hoàn thành tòa lâu đài cát kỳ vĩ nhất bãi biển.

“Chị xem bản web rồi đúng không chị?” Huy reo lên thì thầm, hai tay vẫn không rời bàn phím. “Đẹp mê ly luôn đúng không? Em bảo mà, cái giao diện này nhìn sang chảnh không thua gì mấy trang công nghệ triệu đô của Thung lũng Silicon đâu! Mấy anh chị trên diễn đàn bảo làm được thế này là đẳng cấp lắm!”

“Ra sân đi em,” An nói, ra hiệu bằng ánh mắt dứt khoát. “Chị em mình nói chuyện riêng vài phút thôi.”

***

Bóng hoàng hôn buông xuống góc sân gạch rêu phong của Thư viện Bình Minh, nhuộm một màu vàng cam sẫm lên những bức tường vôi loang lổ. Gió chiều cuối năm thổi qua tán cây bàng già xào xạc, mang theo chút vị ẩm ngai ngái bốc lên từ con kênh nước đen phía sau khu dân cư. Huy đứng tựa lưng vào bức tường quét vôi vàng bong tróc, hai tay đút sâu vào túi chiếc áo khoác đồng phục sờn rách, khóe môi vẫn còn nét cười háo hức chờ đợi những lời khen ngợi công nhận từ người chị phụ trách.

An đứng đối diện cậu, hai bàn tay siết nhẹ gấu áo len. Cô nhìn gương mặt non nớt nhưng hằn rõ nét mệt mỏi, đôi môi nứt nẻ và những quầng thâm đen sì dưới mắt của chàng trai mười tám tuổi. Cô biết từng lời mình sắp nói ra sẽ nặng nề như thế nào, nhưng cô không thể chọn cách thỏa hiệp. Chậm rãi, An mở lời:

“Huy này, chị thật sự nể phục sự tập trung và tốc độ làm việc của em. Nhưng chị vừa kiểm tra kỹ mã nguồn và cấu trúc dữ liệu của trang web. Toàn bộ phần khung đồ họa, thư viện kiểu dáng và các tệp hiển thị đều được trích xuất thẳng từ gói thương mại có bản quyền của TaskMaster Pro. Em lấy nguyên bộ biểu tượng, phông chữ và cả mã phân phối nội dung của họ. Thêm vào đó—và điều này nghiêm trọng hơn rất nhiều—toàn bộ nhật ký mục tiêu riêng tư của cô Liên, của bạn Tuấn và mọi người đang bị đặt mặc định ở chế độ công khai. Bất kỳ ai có đường link đều có thể đọc tường tận những chuyện riêng tư, đau lòng nhất của họ.”

Nụ cười trên gương mặt Huy chợt tắt ngấm. Đôi mắt cậu mở to, chuyển từ vẻ ngỡ ngàng sang bối rối tột độ, rồi rất nhanh sau đó, đông cứng lại thành một vẻ phòng thủ cay đắng.

“Chị nói sao cơ?” Giọng Huy khàn đi, ngực phập phồng. “Ý chị là… chị muốn vứt nó đi à?”

“Chị không bảo vứt bỏ công sức của em, nhưng chúng ta bắt buộc phải tạm hoãn ra mắt trang web này,” An điềm tĩnh phân tích, ánh mắt nhìn thẳng vào Huy. “Chúng ta không thể công bố một sản phẩm vi phạm bản quyền trắng trợn dưới danh nghĩa một dự án cộng đồng phi lợi nhuận. Nếu đại diện bản quyền của họ quét ra, thư viện và chính em sẽ phải đối mặt với rủi ro pháp lý rất lớn. Và quan trọng nhất, chúng ta tuyệt đối không thể đánh cược quyền riêng tư, danh dự của cô Liên và các bạn. Chị muốn em gỡ đường link thử nghiệm xuống ngay chiều nay để chúng ta cùng nhau xử lý triệt để hai vấn đề đó.”

Một thoáng sững sờ lướt qua gương mặt Huy, rồi ngay lập tức bùng lên thành sự phẫn uất không thể kiềm chế. Hai bả vai gầy guộc của cậu run lên bần bật. Giọng nói của cậu vỡ ra thành những thanh âm the thé, nghẹn ngào trong cổ họng:

“Tại sao lúc nào chị cũng phải làm quá mọi chuyện lên như thế chứ? Bản quyền cái gì chứ, trên mạng người ta chia sẻ đầy mã nguồn mẫu đấy thôi, ai mà rảnh đi bắt bẻ một cái trang web tự học của mấy người nghèo? Em phải thức trắng cả đêm qua, nhịn cả ăn sáng, lần mò từng dòng thẻ để chỉnh cho nó chạy được trên cái máy tính cổ lỗ sĩ của thư viện! Chị không khen được em một câu thì thôi, vừa mở miệng ra là bắt bẻ, xét nét, quy chụp! Chị khó tính, cứng nhắc vừa thôi chứ! Chị có biết là chị đang dập tắt sạch trơn nhiệt huyết của em không?”

Huy giật phắt chiếc ba lô vải dù sờn chỉ đang để trên băng ghế đá mục, lùi lại hai bước như muốn trốn chạy khỏi ánh nhìn của An. Sự tự ái sâu sắc của một đứa trẻ vừa dốc hết ruột gan làm một điều gì đó lớn lao nhưng bị người lớn gạt phắt đi khiến gương mặt cậu đỏ gay, hai viền mắt ươn ướt rồi nhanh chóng đọng thành những giọt lệ uất ức.

“Em tưởng chị khác những người lớn ngoài kia,” Huy gằn giọng, đôi môi mím chặt run rẩy đến tội nghiệp. “Em tưởng chị là người hiểu chuyện, biết trân trọng những đứa như tụi em. Hóa ra chị cũng chỉ là một người cầu toàn, thích ra lệnh, ngồi ở trên cao chỉ tay năm ngón và coi thường những gì tụi em cố gắng làm ra!”

Trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, một phản xạ tự nhiên của một người từng làm quản lý dự án công sở trỗi dậy trong An. Cô muốn mở ngay điện thoại, lôi ra các điều khoản luật sở hữu trí tuệ, các quy định xử phạt vi phạm an toàn thông tin mạng, và những tiền lệ tranh chấp pháp lý đắt giá để đè bẹp sự bồng bột, non nớt của cậu thiếu niên. Cô muốn chứng minh bằng lý lẽ đanh thép rằng mình đúng, còn cậu hoàn toàn sai.

Nhưng rồi, hình ảnh chiếc cốc sứ bốc khói nghi ngút cùng mùi trà gừng ấm nóng mà chị Hải Yến trao cho cô trong góc phòng đọc lúc trưa chợt hiện về rõ mồn một trong tâm trí.

*“Em đang dùng sự bận rộn để trốn chạy điều gì?”*

Câu hỏi dịu dàng mà sắc nhọn của Yến vang lên như một tiếng chuông cảnh tỉnh gõ thẳng vào tiềm thức An. Cô nhìn sâu vào đôi mắt đỏ hoe, ngập tràn nước mắt và sự giận dữ của Huy. Đó không phải là ánh mắt ngạo mạn của một kẻ cố tình làm điều sai trái; đó là ánh mắt hoảng loạn, sợ hãi và kiệt sức của một đứa trẻ đang bị dồn nén đến tận cùng giới hạn chịu đựng.

An không bước tới dồn ép, cũng không lớn tiếng thanh minh. Cô chậm rãi kéo nhẹ một chiếc ghế đá cũ phủ đầy rêu lại gần, ngồi xuống, ngước nhìn Huy bằng ánh mắt dịu lại hoàn toàn, trút bỏ mọi uy quyền của một người đi trước:

“Huy, ngồi xuống đây với chị đi. Xin em đấy.”

“Em không có gì để nói với chị nữa cả,” Huy quay mặt đi hướng khác, bàn tay gầy guộc nắm chặt quai ba lô đến mức các khớp ngón tay trắng bệch. “Chị muốn xóa thì cứ xóa đi. Coi như em vô tích sự.”

“Chị không mắng em, và chị thật lòng xin lỗi vì cách nói ban nãy của chị đã làm em tổn thương,” An nói thật nhẹ, âm lượng vừa đủ để hòa vào tiếng lá bàng xào xạc trong chiều muộn. “Chị chỉ muốn hỏi thật một câu thôi: Tại sao em phải vội đến thế? Tại sao em phải thức trắng đêm qua để làm cho xong bằng mọi giá, đến mức phải đi đường tắt nguy hiểm như vậy?”

Câu hỏi không mang một chút âm sắc chất vấn. Không có sự phán xét bề trên, không có vẻ trừng phạt của một người nắm quyền. Nó chỉ đơn thuần là một khoảng trống tĩnh lặng, mời gọi một sự chia sẻ trần trụi.

Đôi vai đang gồng cứng của Huy khẽ chùng xuống. Cậu đứng chôn chân giữa khoảng sân gạch mấp mô một hồi lâu, tiếng thở gấp gáp, giận dữ dần chậm lại, chuyển thành những tiếng hít sâu nghẹn ngào. Gió chiều thốc vào vạt áo đồng phục rộng thùng thình của cậu, làm lộ ra thân hình gầy gò trơ cả xương sườn.

Chậm chạp, Huy lê từng bước chân nặng trĩu lại gần. Cậu ngồi phịch xuống mép chiếc ghế đá bên cạnh An, hai tay ôm lấy đầu gối, gục mặt xuống.

“Em… em không còn nhiều thời gian nữa đâu, chị An,” giọng cậu nghẹn lại trong cổ họng, vỡ vụn thành từng tiếng thì thào ngắt quãng, run rẩy. “Nhà em… bố mẹ em làm thợ hồ. Đi phụ hồ từ sáng sớm đến tối mịt, tối nào về bố cũng say xỉn rồi hai người lại lôi nhau ra chửi bới, cãi nhau vì tiền nợ, tiền ăn. Bố bảo em học hành vớ vẩn, bảo em suốt ngày cắm mặt vào cái điện thoại hỏng là đồ vô tích sự, đồ ăn bám. Bố bảo hết học kỳ một năm nay, bố sẽ bắt em nghỉ học, đi theo mấy chú trong xóm làm phụ xe tải đường dài hoặc xin vào xưởng tiện kim khí…”

Những giọt nước mắt kìm nén bấy lâu rốt cuộc cũng vỡ òa, lăn dài trên đôi má đen nhẻm vì nắng gió của cậu thiếu niên. Cậu đưa ống tay áo khoác đã sờn chỉ quẹt ngang mắt một cách vụng về, nhưng nước mắt cứ thế trào ra:

“Em không muốn đi phụ xe tải… Em muốn thi vào ngành công nghệ thông tin của trường bách khoa. Nhưng học bạ của em ở trường làng không đủ điểm để xét tuyển thẳng. Nhà em thì đào đâu ra tiền cho em đi học thêm ở mấy trung tâm luyện thi lớn ngoài phố. Em chỉ có một cơ hội duy nhất, một hy vọng sống sót duy nhất là nộp hồ sơ xét tuyển tài năng bằng một dự án công nghệ thực tế có đóng góp cho cộng đồng. Hạn nộp hồ sơ đợt một của trường chỉ còn đúng hai tuần nữa thôi…”

Huy nấc lên một tiếng nghẹn ngào, hai bả vai co giật từng chập:

“Để có tiền đóng tiền cước mạng internet với mua mấy quyển sách lập trình cũ ngoài chợ ve chai, ban ngày em đi học, tối nào em cũng phải làm ca đêm từ mười một giờ đến sáng ở cửa hàng tiện lợi chỗ ngã tư cầu vượt. Em đứng thu ngân, lau sàn nhà, bốc dỡ hàng trong kho lạnh… mệt rã rời hai chân. Đêm qua quản lý cho em nghỉ ca sớm hai tiếng vì hết hàng nhập, em trốn vào kho ngồi cắm sạc ké, gõ thâu đêm cho xong cái web này. Em sợ… em sợ lắm chị ơi. Em sợ nếu không làm cho nó thật bóng bẩy, thật hoành tráng, thật giống mấy cái phần mềm triệu đô người ta hay khoe trên mạng xã hội, thì hội đồng xét tuyển nhìn vào sẽ bảo em là thằng nhà quê học đòi, chẳng làm nên trò trống gì cả… rồi bố em sẽ lại cười vào mặt em…”

An lặng người đi. Từng lời thú nhận cay đắng, vụn vỡ của Huy như những nhát búa nện thẳng vào lồng ngực cô, làm nhói buốt những vết thương lòng mà bấy lâu nay cô cố tình che giấu.

Hóa ra bên dưới cái vẻ ngoài tinh nghịch, lanh chanh, thích khoe khoang những chuỗi ngày thành tích ảo và những biểu tượng rực rỡ kia, lại là một sự hoảng loạn tột cùng trước ngưỡng cửa cuộc đời. Cậu bé mười tám tuổi này đang gánh trên đôi vai gầy guộc của mình nỗi sợ hãi tột bậc về việc bị xã hội bỏ lại phía sau, nỗi sợ bị gia đình xem là một kẻ thất bại vô dụng, và một áp lực mưu sinh nặng trĩu chẳng kém gì những đêm cô thức trắng tăng ca ở Sao Bắc.

An chậm rãi vươn tay ra, nhẹ nhàng đặt lòng bàn tay ấm áp của mình lên mu bàn tay đang run rẩy, lạnh ngắt của Huy.

“Chị hiểu rồi,” An khẽ nói, giọng cô run lên vì xúc động. “Chị hiểu cảm giác đó, Huy ạ. Thật sự hiểu đến từng tế bào.”

Huy ngẩng khuôn mặt nhòe nhoẹt nước mắt lên, nhìn An qua làn mi ướt đẫm với vẻ ngỡ ngàng, hoang mang.

“Em có biết vì sao chị nhận ra ngay những đoạn mã ăn cắp đó không?” An mỉm cười cay đắng, ánh mắt hướng về phía xa xăm, nơi ráng chiều đỏ quạch đang lịm dần sau những rặng dừa nước ven kênh. “Bởi vì chính chị cũng từng là một kẻ trốn chạy bằng đường tắt y hệt như em. Cách đây vài tháng, khi công việc ở công ty cũ rơi vào bế tắc và chị cảm thấy mình đang bị tụt lại phía sau đồng nghiệp, chị đã hoảng loạn đến mức dốc sạch mười lăm triệu đồng tiền tiết kiệm khẩn cấp cuối cùng trong tài khoản để mua một khóa học làm giàu và tăng năng suất cấp tốc của bên Nhóm Học Nhanh. Chị tin sái cổ vào những lời hứa hẹn hào nhoáng rằng chỉ cần ba mươi ngày, áp dụng các công thức rập khuôn và các mẫu tư duy dựng sẵn, mình sẽ lột xác thành một con người xuất chúng, làm chủ cuộc đời.”

Huy nín bặt tiếng nấc, đôi mắt thâm quầng chăm chú nhìn An, dường như không thể tin một người chững chạc như cô lại từng có lúc như vậy.

“Và rồi kết quả thế nào em biết không?” Giọng An chùng hẳn xuống, trĩu nặng sự ân hận. “Chị bỏ dở khóa học chỉ sau hai tuần vì kiệt sức. Chị mất trắng số tiền phòng thân mà mình đã chắt bóp từng đồng lương còm cõi. Rồi ở công ty, để chứng minh mình không thua kém ai, để kịp hạn chót của các dự án vô nghĩa, chị đã lén lút sửa giờ làm trên hệ thống chấm công điện tử để che giấu việc mình bị chậm tiến độ. Chị tưởng rằng chỉ cần vẻ bề ngoài hoàn hảo, chỉ cần trên bảng biểu mọi người thấy mình đang chạy thật nhanh và có những con số ấn tượng, thì mình sẽ an toàn. Nhưng tất cả những đường tắt đó chỉ dẫn chị đến một bờ vực duy nhất: sự suy sụp hoàn toàn về cả thể xác lẫn tinh thần, và một cảm giác ghê tởm chính bản thân mình.”

An quay sang, nhìn thẳng vào mắt Huy với tất cả sự chân thành và nghiêm cẩn của một người đã từng bước qua tro tàn:

“Huy này, một kỹ sư công nghệ giỏi không bao giờ được định nghĩa bằng việc cậu ta biết sao chép một giao diện lộng lẫy trong một đêm. Thước đo cao quý nhất của một người làm kỹ thuật chân chính, bền vững chính là đạo đức số và sự thấu cảm sâu sắc dành cho người dùng cuối cùng của mình.

Nếu em mang một sản phẩm dùng mã nguồn vi phạm bản quyền đi nộp hồ sơ xét tuyển tài năng, những giảng viên công nghệ có chuyên môn thực thụ sẽ nhận ra ngay chỉ sau một cái nhấp chuột kiểm tra mã nguồn. Lúc đó, cánh cửa đại học danh giá sẽ vĩnh viễn khép lại với em, không phải vì em thiếu tài năng, mà vì em bị đánh giá là thiếu trung thực. Nhưng điều đó vẫn chưa phải là điều tồi tệ nhất. Nếu trang web này được đưa vào sử dụng thực tế, và sự bất cẩn về phân quyền dữ liệu làm lộ ra những dòng nhật ký đầy mặc cảm của cô Liên hay của Tuấn, chúng ta sẽ tước đoạt đi nơi ẩn náu tinh thần an toàn duy nhất mà họ đang có tại thư viện này. Họ sẽ xấu hổ đến mức không bao giờ dám quay lại đây nữa. Em có muốn một sản phẩm do mình tạo ra lại vô tình làm tổn thương những người yếu thế nhất không?”

Huy cúi gầm mặt xuống, hai bàn tay đan chặt vào nhau đến mức run rẩy. Những lời của An không mang tính kết tội hay phán xét; chúng như một tấm gương phẳng lặng phản chiếu toàn bộ những rủi ro ngông cuồng và sự nông nổi mà cậu suýt chút nữa đã gây ra.

“Nhưng… nếu gỡ hết những thứ đó ra,” Huy lí nhí, giọng nói chìm trong sự tự ti và lo sợ. “Thì cái web của em sẽ xấu xí và trơ trọi lắm. Nó chẳng có gì đặc sắc để khoe trong hồ sơ cả… Người ta toàn nộp những dự án trí tuệ nhân tạo, chuỗi khối, dữ liệu lớn…”

“Ai bảo em là nó không đặc sắc?” An mỉm cười, giọng cô ấm áp và vững chãi lạ thường. “Một sản phẩm công nghệ vĩ đại không phải là sản phẩm có nhiều hiệu ứng hoạt họa bay lượn hay màu sắc chói lọi nhất. Nó là sản phẩm giải quyết được chính xác nỗi đau có thật của những con người bằng xương bằng thịt. Em có biết giá trị lớn nhất, đắt giá nhất trong bộ hồ sơ của em là gì không? Đó chính là câu chuyện có thật về một học sinh lớp mười hai tự tay quan sát, thấu hiểu và xây dựng một công cụ hỗ trợ những người lao động nghèo học tập; tự tìm kiếm các giải pháp mã nguồn mở hợp pháp; và tối ưu hóa hệ thống để nó chạy mượt mà ngay trên những thiết bị rẻ tiền, cũ kỹ nhất.”

Ánh mắt Huy khẽ lay động. Cậu ngước nhìn An, vẻ hoài nghi và mặc cảm dần nhường chỗ cho một tia hy vọng mới, trong trẻo và chân thực hơn:

“Có thật… các thầy cô xét tuyển sẽ đánh giá cao điều đó không chị?”

“Chị cam đoan với em bằng tất cả kinh nghiệm làm việc của mình,” An khẳng định chắc nịch, ánh mắt kiên định. “Sự trung thực về bản quyền và năng lực giải quyết bài toán thực tế luôn có sức nặng gấp vạn lần những lớp vỏ hào nhoáng đi mượn. Nào, lau nước mắt đi. Chị em mình vào trong, cùng nhau sửa lại từ những dòng mã đầu tiên. Hai tuần là quá đủ để tạo ra một sản phẩm sạch và tử tế.”

***

Hai người quay trở lại chiếc bàn làm việc trong góc phòng đọc. Không khí căng thẳng, ngột ngạt ban nãy đã hoàn toàn tan biến, thay vào đó là sự tập trung tĩnh lặng, nhịp nhàng và đầy năng lượng sáng tạo.

An kéo chiếc ghế gỗ ngồi sát lại bên cạnh Huy, đặt chiếc laptop của mình cạnh màn hình máy tính của cậu. Cả hai cùng mở cuốn sổ tay bìa da cũ, cầm bút vạch ra từng hạng mục kỹ thuật cần phải tái cấu trúc lại từ đầu.

“Đầu tiên là phần giao diện và tài nguyên đồ họa,” An chỉ đầu bút vào màn hình, nơi các tệp CSS của TaskMaster Pro đang nằm chình ình. “Chúng ta sẽ bóc tách và xóa sạch toàn bộ các đoạn mã, các gói biểu tượng và phông chữ của họ ra khỏi máy chủ. Thay vào đó, em có biết các thư viện thành phần mã nguồn mở hoàn toàn miễn phí theo giấy phép MIT hay Apache không?”

“Có ạ,” Huy gật đầu lia lịa, đôi mắt cậu bắt đầu sáng rực lên khi được nói về chuyên môn đúng sở trường. “Bọn em trên các diễn đàn lập trình mở hay dùng Tailwind CSS với các bộ biểu tượng mở như Lucide Icons hoặc Heroicons. Những bộ này được cộng đồng phát triển miễn phí, cho phép sử dụng cho cả mục đích thương mại lẫn phi lợi nhuận mà không vi phạm bất cứ điều khoản pháp lý nào, miễn là mình giữ nguyên dòng chú thích bản quyền của tác giả ở đầu tệp.”

“Tốt lắm,” An mỉm cười tán thưởng, khẽ vỗ vai cậu. “Chúng ta sẽ dùng chính xác những thứ đó. Không cần các hiệu ứng đổ bóng ba chiều cầu kỳ làm nặng máy, không cần bảng màu san hô chói lọi làm mỏi mắt. Hãy thiết kế một giao diện phẳng, tối giản, thanh lịch với độ tương phản cao và bố cục mạch lạc.”

“Còn về vấn đề bảo mật dữ liệu thì sao chị?” Huy gãi đầu, vẻ mặt thoáng chút hối lỗi ngượng ngùng. “Em xin lỗi, lúc làm em chỉ nghĩ nông nổi là cho mọi người thấy nhau học để tạo không khí thi đua ganh đua…”

“Đó là cái bẫy tâm lý của việc thương mại hóa cảm xúc mà các nền tảng lớn hay giăng ra, em chưa từng trải qua môi trường làm việc chuyên nghiệp nên không lường hết hậu quả cũng là điều dễ hiểu,” An kiên nhẫn giảng giải, ngón tay gõ nhẹ lên mặt bàn theo từng luận điểm. “Nhưng trong một cộng đồng tự học đích thực, sự an toàn tâm lý của người học là ưu tiên số một. Em phải thiết lập lại cấu trúc cơ sở dữ liệu ngay từ tầng lưu trữ: mặc định mọi nhật ký, mục tiêu và ghi chú cá nhân đều phải ở chế độ ‘Chỉ mình tôi’. Chỉ khi nào thành viên chủ động gạt công tắc ‘Chia sẻ với nhóm’, nội dung đó mới xuất hiện trên bảng tin chung. Và ngay cả khi họ chọn chia sẻ, hãy cung cấp thêm một tùy chọn ẩn danh hoàn toàn để bảo vệ họ.”

Huy thoăn thoắt ghi chép lại từng ý vào cuốn sổ tay nhỏ, nét chữ nắn nót và cẩn thận:

“Em hiểu rồi. Em sẽ viết lại hàm kiểm tra quyền truy cập ở phía máy chủ ngay tối nay. Sẽ có ba cấp độ hiển thị rõ ràng: Riêng tư tuyệt đối, Chia sẻ ẩn danh và Công khai tên thật. Người dùng có toàn quyền thay đổi hoặc xóa bỏ dữ liệu của mình bất cứ lúc nào.”

“Chưa hết đâu,” An tiếp tục, ánh mắt lấp lánh sự hào hứng của một người điều phối hệ thống thực thụ. “Còn một bài toán quan trọng nhất, hóc búa nhất mà chị muốn giao cho em, và đây sẽ là điểm nhấn sáng giá nhất, thuyết phục nhất trong bài luận nộp hồ sơ đại học của em.”

“Bài toán gì hả chị?” Huy tò mò nghiêng đầu sang, hai tai vểnh lên lắng nghe.

“Em có để ý chiếc điện thoại mà cô Liên dùng mỗi chiều đến thư viện không?” An hỏi, giọng trầm xuống đầy suy ngẫm. “Đó là một chiếc điện thoại thông minh đời rất cũ mua lại từ hàng đồ cũ với giá vài trăm nghìn. Bộ nhớ trong của máy chỉ vỏn vẹn 16GB, màn hình cảm ứng đã bị đơ liệt một góc phía dưới, và cô chỉ dám đăng ký gói cước 4G tốc độ thấp mua theo từng ngày một nghìn đồng. Chiều nay khi em mở bản web đầy hiệu ứng này, máy tính để bàn của thư viện còn bị giật khung hình, thì em thử nghĩ xem chiếc điện thoại của cô Liên làm sao có thể tải nổi?”

Huy sững người lại một chút, bàn tay đang cầm bút khẽ khựng lại, rồi gật gù với một vẻ mặt đầy thấu hiểu và xúc động:

“Đúng rồi… cái gói giao diện đồ họa em tải về nặng gần 15 Megabyte, toàn hình ảnh chất lượng cao chưa nén với mấy đoạn mã hiệu ứng chuyển động phức tạp chạy ngầm…”

“Chính vì thế,” An mỉm cười, giọng nói đầy thách thức và khích lệ, “chị muốn em tối ưu hóa một phiên bản web cực nhẹ, một phiên bản ‘Lite’ thực thụ. Cắt bỏ toàn bộ các đoạn mã kịch bản rườm rà, nén dữ liệu xuống mức tối đa sao cho toàn bộ trang web khi tải về không vượt quá 500 Kilobyte. Cỡ chữ mặc định phải to, rõ ràng, độ tương phản giữa chữ và nền phải đạt chuẩn để những người mắt kém, làm việc cả ngày mỏi mắt như cô Liên không cần nheo mắt hay đeo kính lão vẫn đọc được dễ dàng. Các nút bấm phải to, khoảng cách giữa các nút phải rộng rãi để những ngón tay thô ráp, chai sần vì lao động chân tay bấm vào không bị chạm nhầm.”

Đôi mắt Huy bừng sáng lên một niềm say mê thuần khiết, ngọn lửa của một người làm kỹ thuật vừa tìm thấy mục đích sống và ý nghĩa đích thực cho những dòng mã của mình. Cậu đập nhẹ bàn tay xuống mặt bàn gỗ:

“Em làm được chị ơi! Em sẽ dùng HTML thuần túy và CSS tối giản nhất, không dùng các thư viện cồng kềnh nữa. Em sẽ tận dụng bộ nhớ đệm của trình duyệt để lưu trữ cục bộ, người dùng chỉ cần tải một lần là lần sau mở ra ngay lập tức. Em cam đoan với chị, kể cả khi cô Liên chỉ còn đúng một vạch sóng 3G chập chờn hay dùng mạng wifi yếu ớt ngoài hiên xưởng dệt, trang web vẫn sẽ mở ra mượt mà trong vòng nửa giây!”

“Thỏa thuận thế nhé,” An mỉm cười rạng rỡ, đưa bàn tay mình ra trước mặt cậu. “Em chịu trách nhiệm toàn bộ phần kiến trúc kỹ thuật sạch và phiên bản siêu nhẹ này. Chị sẽ chịu trách nhiệm biên soạn phần nội dung hướng dẫn sử dụng bằng ngôn ngữ đời thường, mộc mạc nhất và giúp em chuẩn bị phần tài liệu giải trình dự án cho hồ sơ xét tuyển.”

Huy đưa bàn tay gầy gò, chai sạn của mình ra nắm chặt lấy tay An. Một cái bắt tay siết chặt đầy tin cậy, ấm áp giữa hai con người từng lạc lối trong những ảo mộng tốc độ, nay tìm thấy nhau ở điểm tựa của sự trung thực và lòng trắc ẩn. Những âu lo, tự ái, mặc cảm và nước mắt ban nãy đã hoàn toàn tan biến, nhường chỗ cho một mục tiêu rõ ràng, vững chãi như bàn thạch.

Trong lúc Huy hí hoáy mở trình soạn thảo mã nguồn VS Code lên, nhanh tay chọn từng thư mục chứa mã nguồn vi phạm của TaskMaster Pro rồi dứt khoát nhấn phím xóa vĩnh viễn, cậu với tay lấy chiếc điện thoại cũ nứt màn hình đặt cạnh bàn phím để kiểm tra tin nhắn gia đình. Khi ngón tay cậu lướt nhẹ trên mặt kính vỡ vụn để mở khóa, một dải thông báo đẩy vừa hiện lên từ một ứng dụng thư điện tử lạ không có tên người gửi rõ ràng.

Ánh sáng từ màn hình điện thoại vô tình lọt vào tầm mắt của An khi cô đang nghiêng người với lấy tập tài liệu:

*“Chào bạn, chúng tôi nhận thấy tiềm năng kỹ thuật rất lớn của bạn qua các đoạn mã chia sẻ trên diễn đàn lập trình đêm qua. Đại diện Nhóm Học Nhanh muốn mời bạn tham gia một dự án ngầm phát triển công cụ tự động với mức thù lao khởi điểm mười triệu đồng một tháng…”*

Huy hơi giật mình. Nhận ra An đang ở ngay bên cạnh, ngón tay cậu thoăn thoắt gạt phắt thanh thông báo sang một bên màn hình, hàng chân mày khẽ giật giật. Gương mặt cậu thoáng chút bối rối, ngượng ngùng xen lẫn nét lo âu, rồi rất nhanh chóng, cậu cất sâu chiếc điện thoại vào tận đáy túi quần đồng phục như muốn giấu giếm một bí mật tội lỗi. Cậu vội vàng quay mặt lại đối diện với màn hình máy tính, ngón tay gõ dồn dập vào bàn phím để tạo ra những dòng lệnh mới, cố tỏ ra như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra.

An khẽ chớp mắt, một thoáng băn khoăn trĩu nặng gợn lên trong lòng. Cái tên “Nhóm Học Nhanh” lại một lần nữa xuất hiện như một bóng ma dai dẳng, vươn những chiếc vòi bạch tuộc đầy cám dỗ nhắm thẳng vào sự túng quẫn của những người trẻ dễ bị tổn thương. Nhưng An không gặng hỏi ngay lúc này. Cô hiểu rằng ranh giới của sự tin tưởng vừa mới được hàn gắn sau cơn bão cảm xúc ban nãy cần thời gian và sự kiên nhẫn để bồi đắp. Việc vồ vập dồn ép cậu thiếu niên vào chân tường lúc này có thể sẽ phản tác dụng, khiến cậu lại co mình vào chiếc vỏ ốc tự vệ.

Đúng lúc An định lên tiếng nhắc nhở Huy về việc lưu trữ các tệp cấu hình, tiếng bước chân vội vã, dồn dập từ phía hành lang lát gạch bông vang lên, cắt đứt dòng suy nghĩ miên man của cô.

Cánh cửa gỗ dày của phòng đọc khẽ mở ra. Đỗ Hải Yến bước vào phòng, trên tay cầm một tập hồ sơ dày cộp bằng giấy xi măng có dán kín miệng và đóng dấu bưu điện đỏ chót.

Khác hẳn với vẻ điềm tĩnh, ấm áp và nụ cười bao dung thường ngày, gương mặt người thủ thư lúc này căng thẳng tột độ. Đôi chân mày thanh tú của chị nhíu chặt lại đầy lo âu, hơi thở có phần gấp gáp như vừa phải chạy một quãng đường dài.

Chị đưa mắt nhìn quanh phòng đọc vắng lặng, lướt qua Huy đang ngồi cắm cúi gõ mã, rồi hướng ánh mắt nghiêm trọng thẳng về phía An:

“An ơi, em qua phòng làm việc của chị ngay một lát được không? Chị vừa nhận được một văn bản tài trợ khẩn cấp gửi tới thư viện… Chúng ta đang gặp rắc rối lớn rồi.”