Giải mã hợp đồng bẫy

Ánh đèn dầu leo lét dưới hiên nhà gỗ của anh Tư rọi sáng những dòng chữ in nhỏ li ti trên bản hợp đồng kinh tế của Chuỗi Đại Nguyên đang được Lâm rà soát từng câu chữ.

Gió chướng từ thung lũng Cư M'Rao thổi thốc qua rặng muồng đen, mang theo hơi đất bazan khô khốc và cái lạnh cắt da của vùng cao nguyên lúc nửa đêm. Những tán muồng đen cọ vào nhau ràn rạt, rít lên từng hồi u uẩn như tiếng thở dài của đất cằn sau một mùa nắng nỏ. Ngọn lửa trong bầu thủy tinh bấc tròn chao nghiêng dữ dội, chực tắt rồi lại bùng lên đỏ quạch, hắt bóng bốn người đàn ông in đậm lên vách ván gỗ đã ngả màu nâu mốc, vặn vẹo theo từng đợt gió lùa qua khe liếp. Khôi ngồi khoanh chân bên chiếc bàn trà ghép vội từ những mảnh gỗ xẻ tạp thô nhám; anh Tư lặng lẽ châm đóm rít một hơi thuốc lào dài, ánh mắt đăm đăm nhìn vào màn đêm mù mịt ngoài mé hiên, nơi rẫy cà phê bạt ngàn chỉ còn là một khối đen đặc quánh; Y Bih ngồi co ro ở mép phản nứa, hai bàn tay thô ráp, nứt nẻ và bám đầy nhựa cà phê đen sì cứ bứt rứt miết chặt vào mép chiếc phong bì giấy kraft màu nâu chứa cọc tiền tạm ứng năm mươi triệu đồng chưa hề mở miệng.

Ở giữa chiếu, Trần Quốc Lâm đeo cặp kính cận gọng kim loại trễ xuống tận sống mũi. Cây bút dạ đỏ trong tay anh không ngừng vạch xuống nền giấy trắng tinh những đường ngoằn ngoèo dứt khoát, tiếng ngòi dạ cọ lên thớ giấy nghe rột roạt, sắc lạnh và khô khốc. Tập tài liệu dày cộm hai mươi tư trang, bên góc trên dập nổi biểu trưng chim ưng lóng lánh ánh bạc của Tập đoàn Đại Nguyên, bị lật giở không thương tiếc. Những trang giấy dày dặn thơm mùi mực in công nghiệp đắt tiền ấy, đặt trên manh chiếu rách bám bụi đất đỏ của anh Tư, trông lạc lõng và sặc mùi toan tính.

Lâm dừng lại ở trang thứ mười hai. Đó là nơi đặt Điều 6: *Tiêu chuẩn nghiệm thu, quy chuẩn phẩm cấp và cơ chế điều chỉnh dung sai*. Đầu bút dạ đỏ của anh khoanh một vòng tròn lớn quanh dòng chữ in nghiêng cỡ tám point nằm khuất lấp dưới chân trang, mực đỏ thấm qua cả mặt sau tờ giấy, rồi anh gạch chân nhấn mạnh đến ba lần liên tiếp.

"Đây này," Lâm ngẩng lên, giọng khàn đặc vì khói thuốc và sương đêm, nhưng rành rọt từng âm tiết như một nhát búa gõ lên mặt đe. "Vũ Thành Đạt không đưa cho anh một chiếc phao cứu sinh đâu, Y Bih. Hắn đưa cho anh một cái thòng lọng bọc nhung."

Y Bih giật bắn người, bắp thịt gồ ghề trên khuôn mặt vuông vức giật nhẹ một cái. Lồng ngực vạm vỡ của người thanh niên Ê-đê phập phồng dưới lớp áo sờn vai. Anh nuốt nước bọt đánh ực, giọng nghẹn ứ nơi cuống họng:

"Thầy Lâm... cán bộ Đạt chiều nay nói rõ ràng trước mặt cả buôn mà. Họ bao tiêu ba năm, cam kết giá mua cao hơn giá thị trường tự do năm phần trăm, lại ứng trước ba mươi phần trăm tiền mặt ngay khi ký. Món nợ bốn mươi hai triệu của lão Sang bên trạm vật tư đang dí sát cổ họng tao rồi, đến kỳ đóng tiền phân đợt cuối mà không trả, lão dọa phát mãi luôn hai gian nhà gỗ của vợ chồng tao. Đại Nguyên họ đưa tiền tươi, lại là công ty lớn khắp cả nước, giấy trắng mực đen có mộc đỏ chói lọi, sao lại là thòng lọng được?"

Lâm không vội vã phản bác. Anh điềm tĩnh đẩy gọng kính lên sát sống mũi, lật ngược trang hợp đồng lại phía trước mặt Y Bih, rồi lấy ngón trỏ gõ mạnh lên dòng chữ vừa bị khoanh đỏ đến mức mặt giấy lõm xuống:

"Cái bẫy nằm ở chỗ anh nhìn vào số tiền ứng ba mươi phần trăm và con số 'cộng năm phần trăm' trên giá sàn, nhưng anh không đọc quy định về địa điểm nghiệm thu. Hãy nhìn Khoản 6.2: *'Toàn bộ khối lượng cà phê giao nộp chỉ được xem là hoàn tất nghiệm thu thương phẩm sau khi trải qua quy trình kiểm định độ ẩm, tỷ lệ tạp chất và phẩm cấp hạt tại Kho trung chuyển Tổng của Bên A tại Khu công nghiệp Hòa Phú'*. Anh hiểu điều này nghĩa là gì không?"

Khôi nghiêng người nhìn vào dòng chữ bị gạch đỏ, lông mày anh cau chặt lại thành một nếp nhăn sâu hoắm giữa trán. Là một kỹ sư nông nghiệp từng lăn lộn qua các vùng nguyên liệu lớn nhỏ và nhiều dự án nông sản quy mô công nghiệp, Khôi hiểu ngay lập tức mức độ hiểm độc ẩn sau câu chữ hành chính tưởng như vô thưởng vô phạt đó. Một chữ "tại kho đích" đủ sức xóa sạch toàn bộ công sức mồ hôi của cả một niên vụ nhọc nhằn.

"Nghĩa là," Khôi tiếp lời Lâm, giọng trầm xuống đanh thép, từng từ găm vào màn đêm tĩnh mịch, "khi xe tải của lão Sang bốc cà phê rời khỏi sân nhà anh ở Cư M'Rao, mọi giấy tờ ký nhận cân nặng ở đây chỉ là biên bản giao nhận tạm thời. Đại Nguyên không chốt giá tại rẫy. Họ chở cà phê đi bốn mươi cây số về kho tổng Hòa Phú, đưa vào hệ thống sấy và cân điện tử của riêng họ, rồi mới ra kết quả nghiệm thu cuối cùng."

"Chính xác," Lâm cười nhạt, một nụ cười khô khốc không chút hơi ấm. "Và đây mới là nhát dao chí mạng. Khoản 6.3 quy định: Độ ẩm tiêu chuẩn là mười hai phẩy năm phần trăm, tạp chất dưới không phẩy năm phần trăm. Nếu độ ẩm đo tại kho đích chênh lệch vượt quá một phần trăm so với tiêu chuẩn—tức là mười ba phẩy sáu phần trăm—Bên A giữ toàn quyền đơn phương áp dụng khung phạt trừ lùi ba phần trăm đơn giá trên mỗi một phần trăm ẩm thừa. Tạp chất vượt quá một phần trăm, phạt gấp đôi."

Lâm cầm cây bút dạ đỏ, lật mặt sau của tờ phụ lục trắng tinh, thoăn thoắt vẽ ngoáy một sơ đồ dòng tiền và biểu đồ độ ẩm:

"Cà phê phơi ở Cư M'Rao vào mùa này, ban ngày nắng gắt ba mươi bảy độ nhưng chiều tối sương muối buông dày đặc. Khi chất lên thùng xe tải hở bạt chạy bốn mươi cây số dưới trời sương lạnh, hạt cà phê sẽ hút ẩm tự nhiên từ không khí ít nhất từ không phẩy tám đến một phẩy hai phần trăm. Khi xe tới kho Hòa Phú, máy đo khúc xạ của họ chỉ cần cắm vào bao tải, nhảy số mười ba phẩy tám phần trăm độ ẩm. Thế là xong! Họ lập tức kích hoạt điều khoản đơn phương trừ lùi: trừ sáu phần trăm vì ẩm thừa, trừ tiếp bốn phần trăm vì tỷ lệ cuống rác và hạt đen vỡ do công đoạn bốc vác. Tổng cộng anh bị gọt mất mười phần trăm giá trị lô hàng."

Ngọn đèn dầu bập bùng soi rõ những giọt mồ hôi lạnh túa ra trên trán Y Bih, chảy dài theo thái dương sạm nắng. Đôi mắt đen sâu thẳm của người nông dân trẻ mở to, tròng mắt vằn lên những tia máu đỏ. Hai bàn tay đang giữ cọc tiền run lên bần bật, các khớp ngón tay trắng bệch ra dưới ánh đèn tù mù.

"Trừ... trừ mười phần trăm?" Y Bih lắp bắp, giọng khản đặc như có cát nghẽn trong cổ họng. "Vậy cái năm phần trăm họ hứa cộng thêm..."

"Bốc hơi ngay từ cổng kho Hòa Phú!" Lâm dằn từng tiếng, đập mạnh đầu bút xuống chiếu làm mặt giấy nảy lên. "Chưa hết đâu. Khi đơn giá thực nhận bị ép xuống thấp hơn cả giá cà xô ngoài chợ, tổng giá trị sản lượng năm tấn của anh sẽ không đủ để cấn trừ vào khoản tạm ứng ba mươi phần trăm cộng với chi phí cước xe mà lão Sang tính riêng. Khi đó, Khoản 9.4 sẽ siết lại: *'Trường hợp giá trị hàng thực nhận không đủ hoàn ứng, phần chênh lệch âm sẽ tự động chuyển thành khoản nợ tài chính quá hạn chịu lãi suất thương mại một phẩy năm phần trăm một tháng, và Bên B buộc phải cấn trừ bằng toàn bộ sản lượng của niên vụ kế tiếp theo mức giá do Bên A toàn quyền chỉ định'*. Anh thấy sợi dây xích chưa? Ba mươi phần trăm tiền mặt họ ném vào tay anh hôm nay không phải là tiền mua cà phê. Đó là chiếc cùm nợ biến anh thành kẻ làm thuê không công trên chính mảnh rẫy năm sào của mình suốt ba năm trời!"

Im lặng bao trùm hiên nhà gỗ. Sự im lặng nặng nề như thể cả bầu không khí vừa bị hút cạn, chỉ còn tiếng tàn thuốc lào nổ lép bép trong nõ điếu của anh Tư. Người nông dân già từ từ buông đóm, ngửa cổ nhả một làn khói trắng đục vào không gian mờ tối. Khói thuốc quẩn quanh bóng đèn dầu rồi tan biến vào những vì sao lạnh ngắt ngoài trời. Gương mặt anh Tư khắc khổ hằn sâu những nếp nhăn như những rãnh đất cày khô hạn lâu năm, hai gò má hóp lại in bóng đen sẫm lên vách nứa.

"Lũ lái buôn lớn miệng lưỡi ngọt như mật bò tót," anh Tư gõ nhẹ ống điếu vào chân cột nhà, tiếng lộc cộc khô khốc vang lên giữa đêm vắng, giọng khàn khàn trĩu nặng uất ức. "Năm kia, thằng cha lái bên Ea Kao cũng xuống rải giấy tờ kiểu này cho bà con bên buôn Ky. Hứa bao tiêu, hứa thưởng tết, hứa chở phân tới tận gốc cây. Đến lúc xe chở hàng tới trạm cân của tụi nó, nó chê cà ướt, chê vỏ dày, rồi trừ một tấn mất toi gần hai tạ rác. Nông dân cãi không lại cái máy đo của nó, chỉ biết ôm mặt khóc rồi ký giấy nhận nợ. Giờ Đại Nguyên nó chơi bài này, có cả thằng Sang bảo kê xe cộ, dân làng Cư M'Rao phen này cầm chắc chết chìm."

Y Bih thở dốc, hai vai sụp xuống như vừa bị một bàn tay vô hình rút cạn toàn bộ sinh lực. Anh nhìn cọc tiền năm mươi triệu bọc trong lớp giấy kraft thô—thứ mà vài tiếng đồng hồ trước anh còn nâng niu như chiếc phao cứu sinh cho vợ con, chiếc phao giúp cứu vãn mái nhà gỗ khỏi bàn tay siết nợ của lão Sang—với ánh mắt ghê sợ tột cùng. Phong bì tiền nằm trơ trọi trên manh chiếu, phẳng phiu và vuông vức, nhưng giờ đây trông chẳng khác nào một chiếc bẫy thép sắc lẹm sẵn sàng ngoạm đứt chân bất cứ kẻ nào dại dột bước vào.

"Khôi ơi..." Y Bih ngước nhìn Khôi, đôi mắt mờ đục nước, giọng run rẩy đến tội nghiệp, "vậy mai... mai cả buôn kéo nhau đi ký hết thì sao? Chiều nay ở nhà rẫy Ama H'Rin, người ta kháo nhau dữ lắm. Ai cũng mừng vì sắp có tiền tươi trả nợ đại lý, mua gạo mua mắm cho con ăn học. Không ai biết cái bẫy đo ẩm này đâu. Nếu không ký với Đại Nguyên, lão Sang bảo ngày mốt lão khóa sổ nợ, kéo người xuống xiết đồ. Tao... tao phải làm sao?"

Khôi nhìn sâu vào đôi mắt đang ngập tràn sự hoang mang của Y Bih. Đôi mắt ấy phản chiếu nỗi sợ hãi truyền kiếp của người nông dân vùng đất đỏ: sợ đói, sợ nợ, sợ mất đất, và trên hết là sự bất lực trước guồng quay khổng lồ của đồng tiền tư bản. Khôi hít một hơi thật sâu, cảm nhận buồng phổi mình căng tràn cái lạnh sắc nhọn của màn đêm Tây Nguyên. Sự phẫn nộ trước những thủ đoạn tinh vi của Đại Nguyên không làm lu mờ đi lý trí thực tế của anh. Khôi hiểu rất rõ: người nông dân nghèo không thể sống bằng những lời cảnh báo suông, càng không thể vượt qua mùa giáp hạt bằng lòng căm ghét những kẻ bóc lột. Họ cần một giải pháp kinh tế sòng phẳng, một lối thoát có thể nhìn thấy được bằng những con số cụ thể trên bàn cân, được bảo chứng bằng tiền tươi và sự công bằng tối thiểu.

"Anh Tư," Khôi dứt khoát quay sang người nông dân già, giọng anh đanh lại, từng chữ rõ ràng trong gió lạnh. "Sáng mai, trước giờ bà con vác gùi lên rẫy, anh cho gọi giúp em các hộ thân thiết nhất quanh vùng. Già Ama H'Rin, nhà thằng Y Khen, nhà Ma BLao... bảo họ ghé hiên nhà anh uống ngụm trà. Em và Lâm sẽ tính toán rành mạch từng đồng cho mọi người thấy."

Anh Tư nhìn Khôi một thoáng, nhìn thẳng vào con ngươi trong veo nhưng kiên định tĩnh lặng của người kỹ sư trẻ. Trong ánh mắt Khôi, anh Tư không thấy sự tham lam của phường con buôn, cũng không thấy sự hào nhoáng giả tạo của những kẻ áo trắng cổ cồn từ thành phố xuống. Anh Tư gật đầu dứt khoát, dằn mạnh chiếc điếu cày xuống sàn:

"Được. Tờ mờ sáng, sương chưa tan tao sẽ đi gõ cửa từng nhà. Mấy nhà đó cùng chung cảnh ngộ nợ phân bón của thằng Sang, để tụi nó tự nghe rồi tự mở mắt ra."

***

Tờ mờ sáng hôm sau, khi những tia nắng đầu tiên xuyên qua màn sương mù xám đục đang lãng đãng bao phủ thung lũng Cư M'Rao, hiên nhà gỗ của anh Tư đã chật kín người.

Hơi sương sớm quyện với khói bếp tạo thành một dải lụa mờ ảo vắt ngang rặng muồng đen. Mặt trời cao nguyên đỏ ối như lòng đỏ trứng gà, lấp ló sau rặng Chư Yang Sin, hắt những vệt sáng sắc lẻm xuống mái ngói rêu phong và sàn gỗ ướt lạnh. Hơn chục nông dân ngồi chen chúc trên những chiếc đôn gỗ mộc và phản nứa ọp ẹp. Già Ama H'Rin ngồi xếp bằng ở vị trí trang trọng nhất sát vách nhà, chiếc tẩu thuốc đẽo từ rễ cây rừng ngậm chặt nơi khóe miệng móm mém, khói thuốc bay nghi ngút thành từng vòng tròn xanh mờ; bên cạnh là Y Bih, Y Khen và Ma BLao—những chủ hộ đang nắm giữ hơn mười hécta cà phê Robusta sẻ thuần chủng đang bước vào giai đoạn chín rộ rực rỡ nhất của thung lũng.

Không khí buổi sớm nồng đượm mùi trà xanh nấu trong chiếc ấm gang đen trũi, mùi khói đóm nồng cay và mùi đất đỏ ẩm ướt bốc lên từ gấu quần lấm lem của những người vừa vội vã rời rẫy để ghé qua. Nét mặt ai nấy đều lộ rõ sự mệt mỏi sau những đêm dài mất ngủ vì giá cả bấp bênh và những khoản nợ đại lý treo lơ lửng trên đầu. Họ thì thầm bàn tán, ánh mắt chốc chốc lại liếc nhìn tập hợp đồng mẫu của Đại Nguyên đặt ngay ngắn giữa chiếu.

Khôi không dùng những lý thuyết nông học xa xôi hay những thuật ngữ kinh tế vĩ mô phức tạp. Anh biết, đối với những con người cả đời gắn bó với đất đai cuốc xẻng, lời nói hay ho đến đâu cũng không bằng một phép tính cụ thể rạch ròi. Khôi khiêng tấm bảng gỗ dán đã được bọc một mặt giấy xi măng phẳng phiu dựng tựa vào vách nứa, tay cầm thỏi than củi lấy từ bếp tro còn ấm của anh Tư.

"Thưa già Ama H'Rin, thưa các cô chú, anh chị," Khôi cất tiếng. Giọng anh vang rõ, điềm tĩnh nhưng dứt khoát, át cả tiếng gió xào xạc ngoài vườn. "Hôm qua tập đoàn Đại Nguyên về làng hứa hẹn bao tiêu giá cao, ai trong buôn cũng mừng. Nhưng trước khi cầm bút điểm chỉ hay nhận tiền cọc của họ, cháu xin phép mượn bà con mười lăm phút để làm một bài tính thực tế ngay trên mặt gỗ này."

Khôi đưa mắt nhìn Lâm. Lâm gật đầu, bước lên, tay cầm cuốn sổ tay tài chính bìa da sờn góc, đứng cạnh bảng tính như một người trợ lý đắc lực. Khôi vạch một đường thẳng đứng chia đôi mặt giấy xi măng màu nâu nhạt.

"Bên trái là bài toán Bán Xô Trừ Lùi của Chuỗi Đại Nguyên. Bên phải là mô hình Giá Sàn Bảo Hiểm Cộng Thưởng Chất Lượng của Bản Đỏ chúng cháu."

Khôi quay sang đám đông, ánh mắt dừng lại ở người già làng khả kính:

"Già Ama H'Rin, vụ này rẫy bốn sào của già ước thu được khoảng bốn tấn quả tươi, đúng không?"

Già Ama H'Rin gật mái đầu bạc phơ, rít một hơi tẩu thuốc thật sâu, tàn lửa đỏ rực lên trong lòng rễ cây khô:

"Đúng rồi cán bộ Khôi. Chăm bón cả năm, vét từng giọt nước suối tưới đợt hoa tháng ba, trừ sâu bệnh, ráng lắm mới được bốn tấn quả. Cả nhà trông hết vào bốn tấn quả đó để trả nợ phân thằng Sang."

"Dạ. Bây giờ chúng ta tính theo giá Đại Nguyên hứa," Khôi dùng thỏi than củi viết ngoáy con số thật lớn lên góc trái: **4.000 kg quả tươi**. Nét than đen nhánh hằn sâu vào mặt giấy.

"Giá thị trường tự do hôm nay là 6.800 đồng một ký. Đại Nguyên hứa cộng thêm 5%, tức là **7.140 đồng một ký**. Nghe qua, già sẽ cầm về được: 4.000 nhân với 7.140, bằng **hai mươi tám triệu năm trăm sáu mươi nghìn đồng**."

Dưới hiên, mấy người nông dân xuýt xoa. Ma BLao bấm ngón tay nhẩm tính, thì thầm với người ngồi bên: "Số tiền lớn đó, trả sạch nợ phân bón còn dư một khoản sắm tết, mua thêm cái áo ấm cho con bé út."

"Khoan đã," Lâm đột ngột cất giọng sắc lạnh, kéo toàn bộ sự chú ý của mọi người về phía mình. "Đó là con số trên giấy để dụ bà con ký hợp đồng. Còn đây là con số thực tế khi xe tải chở cà phê về tới kho Hòa Phú."

Khôi dùng viên than vạch một đường gạch chéo dứt khoát xóa bỏ con số 28.560.000 đồng, rồi viết tiếp từng dòng trừ lùi bên dưới, mỗi nét viết đều vang lên tiếng ken két đanh gọn:

"Thứ nhất: Đại Nguyên trừ ba phần trăm hao hụt dung sai độ ẩm trên đường vận chuyển: mất **tám trăm năm mươi nghìn đồng**. Thứ hai: Trừ hai phần trăm tỷ lệ tạp chất cuống rác đo tại kho đích bằng máy của họ: mất **năm trăm bảy mươi nghìn đồng**. Thứ ba: Phí bốc xếp và xe cước do trạm của ông Phạm Đức Sang độc quyền chở từ rẫy đi Hòa Phú, tính rẻ hai trăm đồng một ký quả tươi: mất thêm **tám trăm nghìn đồng**. Chưa hết, vì bị trừ ẩm và tạp chất, sản lượng nghiệm thu thực tế của già bị ép xuống chỉ còn ba tấn tám. Tổng số tiền thực nhận già cầm về tay chỉ còn **hai mươi tư triệu ba trăm nghìn đồng**. Chia ngược lại cho bốn tấn quả ban đầu, giá thực tế già bán cho Đại Nguyên chỉ còn **sáu nghìn không trăm bảy mươi lăm đồng một ký**—thấp hơn cả giá cà xô bán ngay tại đầu buôn cho thương lái vãng lai!"

Mấy người đàn ông ồ lên kinh ngạc. Y Khen đứng bật dậy khỏi chiếc đôn gỗ, trợn mắt nhìn dòng số liệu bị gạch xóa nham nhở bằng than củi:

"Ủa, sao lại trừ dữ vậy? Hợp đồng có ghi vụ trừ này không Khôi? Chiều qua thằng cán bộ Đạt nó nói ngọt như rót mật vào tai, bảo công ty lớn hỗ trợ nông dân hết mình mà!"

"Có ghi hết, thưa chú Khen," Khôi chỉ tay vào bản hợp đồng mẫu đang mở sẵn trên bàn trà. "Họ ghi ở trang mười hai, bằng chữ in nhỏ xíu mà nếu không có người học luật và tài chính rà soát, bà con không bao giờ để ý. Nhưng nguy hiểm nhất chưa dừng lại ở đó. Một khi đã ký độc quyền ba năm, nếu năm sau trời hạn, rẫy thiếu nước, sản lượng không đủ bù cho khoản trừ lùi, Đại Nguyên sẽ tính lãi phạt một phẩy năm phần trăm một tháng. Khi ấy, đất rẫy của bà con bị treo giò, không được bán cho bất kỳ ai khác dù chỉ một hạt cà phê!"

Già Ama H'Rin run rẩy buông tẩu thuốc xuống đùi, đôi môi thâm sì mím chặt lại. Cả góc hiên nhà rơi vào một khoảng lặng nặng nề như chì. Những khuôn mặt rám nắng bắt đầu biến sắc, sự hồ hởi ban đầu nhường chỗ cho nỗi hoang mang tột độ. Họ nhìn nhau, thấy trong mắt người đối diện sự run rẩy của những kẻ vừa suýt bước hụt chân xuống vực thẳm.

"Vậy... vậy Bản Đỏ tụi mày mua thế nào?" Ma BLao sốt ruột hỏi, giọng đã mất đi vẻ tự tin ban nãy, bàn tay bấu chặt vào gấu áo lấm lem. "Tụi mày có nhiều tiền như Đại Nguyên không? Tụi mày có dám bao tiêu hết cà xô cho cả buôn không?"

Khôi nhìn thẳng vào mắt Ma BLao, rồi nhìn một lượt qua tất cả những gương mặt thân thuộc đang dồn hết hy vọng vào mình. Anh không hề né tránh, cũng không vẽ ra những viễn cảnh hão huyền để mị dân. Anh biết sự trung thực là thứ vũ khí duy nhất và mạnh mẽ nhất mà Bản Đỏ đang sở hữu.

"Cháu trả lời thật lòng với bà con: Bản Đỏ không có nhiều tiền như tập đoàn Đại Nguyên," Khôi nói, từng lời chắc nịch và minh bạch tuyệt đối. "Chúng cháu là một doanh nghiệp khởi nghiệp non trẻ. Quỹ tiền mặt của Bản Đỏ hiện tại không thể nào gom sạch hàng trăm tấn cà xô tuốt cành của cả làng Cư M'Rao để trả tiền tươi trong một ngày. Nếu cháu hứa bao tiêu trọn gói hết cho mọi người ngay lúc này, cháu là kẻ lừa đảo!"

Sự thẳng thắn đến mức trần trụi của Khôi khiến mọi người sững sờ. Mấy tiếng thở dài thất vọng bắt đầu bật ra từ phía cuối hàng ghế. Nhưng không để sự chùng xuống kéo dài, Khôi lập tức quay lại bảng tính, vạch một nét than đậm dứt khoát sang phần bên phải:

"Nhưng Bản Đỏ có giải pháp để bà con vừa giữ được đất, vừa có tiền mặt trang trải, lại vừa tăng thu nhập xứng đáng với mồ hôi nước mắt bỏ ra."

Khôi viết lên cột bên phải bằng những chữ in hoa đậm nét: **CƠ CHẾ PHÂN LÔ LINH HOẠT — KHÔNG ÉP ĐỘC QUYỀN**.

"Bản Đỏ chúng cháu đề xuất một cách làm trung gian, hoàn toàn công bằng: Chúng cháu không bắt bà con ký hợp đồng độc quyền! Bà con không việc gì phải trói đời mình và tương lai của con cháu vào một tờ giấy ba năm."

Đám đông xôn xao. Y Bih chăm chú lắng nghe, ánh mắt bắt đầu lóe lên những tia hy vọng mới.

"Giải pháp của chúng ta là gì?" Khôi giải thích cặn kẽ, ngón tay chỉ vào từng sơ đồ: "Đối với phần lớn sản lượng—những khoảnh rẫy cà phê già cỗi, quả chín không đều, bà con cứ việc hái xô bình thường, bán đứt cho Đại Nguyên hoặc bất kỳ thương lái nào có tiền tươi giá tốt. Hãy lấy số tiền đó để thanh toán nợ phân thuốc cho ông Sang, giải quyết tiền ăn học cho con cái ngay lập tức. Bản Đỏ không ngăn cản, cũng không hề trách móc bà con."

"Ủa, vậy Bản Đỏ mua cái gì của tụi tao?" Y Khen ngơ ngác hỏi, gãi đầu bối rối.

"Bản Đỏ chỉ mua phần tinh túy nhất!" Khôi đập nhẹ viên than vào bảng gỗ, tạo nên một âm thanh chắc nịch. "Mỗi hộ gia đình ở đây, các cô chú chỉ cần giữ lại từ một đến hai sào rẫy đẹp nhất, chăm sóc kỹ nhất. Thay vì tuốt cành bừa bãi cả quả xanh lẫn quả chín lẫn cuống lá, bà con chịu khó thuê công hái lựa thủ công từng quả chín mọng, đạt tỷ lệ chín trên chín mươi lăm phần trăm theo kỹ thuật mà anh Tư và Y Bih đã làm."

Khôi viết con số đơn giá của Bản Đỏ lên bảng, nét chữ to và rõ ràng: "Phần quả chín tuyển chọn này, Bản Đỏ cam kết mua với giá đặc sản: **9.500 đồng một ký quả tươi**. Cân tại chỗ, đo khúc xạ độ đường Brix và kiểm định tỷ lệ chín công khai ba điểm ngay tại bàn cân trạm sơ chế họ Đoàn. Đạt chuẩn là Lâm đếm tiền mặt thanh toán dứt điểm tại chỗ, tuyệt đối không có chuyện chở đi xa rồi trừ lùi độ ẩm hay tạp chất!"

Lâm bước lên tiếp lời, lật cuốn sổ tay chỉ vào bảng so sánh lợi nhuận chi tiết mà anh đã thức trắng đêm để tính toán:

"Bà con nhìn xem. Nếu già Ama H'Rin chỉ cần giữ lại một tấn quả chín mọng bán cho Bản Đỏ, già thu về ngay chín triệu rưỡi tiền tươi. Ba tấn quả xô còn lại già bán ngoài thị trường thu thêm hai mươi triệu. Tổng cộng già cầm về **hai mươi chín triệu năm trăm nghìn đồng**—cao hơn hẳn bán đứt cho Đại Nguyên gần năm triệu bạc tiền lời ròng! Quan trọng nhất: rẫy của già vẫn là của già, không ai có quyền siết nợ hay ép giá trong hai vụ mùa tới."

Tiếng xì xào bàn tán bùng nổ dưới hiên nhà gỗ. Già Ama H'Rin ngẩng phắt dậy, đập mạnh bàn tay gầy guộc đầy gân guốc xuống đầu gối:

"Thằng Khôi nói có lý! Làm như vầy thì cái bụng tao ưng. Tiền tươi giải quyết nợ cũ vẫn có từ cà xô, mà công sức hái lựa quả chín thì được trả giá cao gấp rưỡi. Lại không sợ bị thằng Sang nó bắt chẹt bằng cái tờ giấy ba năm chết tiệt kia!"

Y Bih cũng xúc động đứng lên, rút chiếc phong bì giấy kraft của Đại Nguyên trong túi áo ra đặt mạnh lên bàn trà:

"Đúng đó bà con! Chiều qua rẫy tao giao bốn tấn quả chín cho Bản Đỏ, Khôi với Lâm đếm đủ ba mươi tám triệu tiền mặt ngay tại bàn cân, không thiếu một cắc, không trừ một ly ẩm nào hết. Làm ăn minh bạch như vậy mới là giữ rẫy cho con cháu mình!"

Nhiều nông dân gật gù tán đồng, không khí dưới hiên nhà gỗ bỗng chốc rộn ràng hẳn lên. Những nụ cười hiếm hoi xuất hiện trên những khuôn mặt khắc khổ, ánh mắt ai nấy đều sáng lên tia hy vọng về một vụ mùa thoát khỏi cảnh bị chèn ép, thoát khỏi vòng luẩn quẩn của những chiếc cân điêu và những bảng trừ lùi vô tận.

Thế nhưng, giữa lúc niềm tin vừa nhen nhóm, một tiếng còi xe tải inh ỏi, chói tai từ ngoài trục đường liên thôn đột ngột xé toạc bầu không khí yên bình của buổi sớm mai.

Tiếng còi hơi gầm rú liên hồi, rung chuyển cả mặt đất bazan. Một chiếc xe tải bảy tấn ben cao phủ bạt xanh rằn ri—chiếc xe quen thuộc của đại lý thu mua Phạm Đức Sang—chầm chậm bò vào ngõ, bụi đất đỏ cuốn lên mù mịt phía sau đuôi xe. Theo sát sau chiếc xe tải là hai chiếc xe máy gầm rú ga ầm ĩ. Trên một chiếc xe máy, một gã thanh niên tay sai thân cận của Vũ Thành Đạt và ông Sang, đầu đội mũ cối nghiêng ngả, tay cầm chiếc loa pin cầm tay màu trắng chĩa thẳng về phía hiên nhà anh Tư mà oang oang phát thông báo:

"Bà con buôn Cư M'Rao chú ý! Thông báo khẩn từ Ban Điều hành Vùng nguyên liệu Tập đoàn Đại Nguyên và Đại lý vật tư Năm Sang! Kể từ hôm nay, đoàn xe thu mua chính vụ bắt đầu lăn bánh! Hộ nào ký hợp đồng bao tiêu trọn gói một trăm phần trăm sản lượng ba năm sẽ được đại lý Năm Sang ưu tiên điều xe cước vào tận rẫy bốc hàng miễn phí, tiền tạm ứng ba mươi phần trăm giải ngân ngay trong ngày, nợ phân bón vật tư cũ được cấn trừ nhanh với lãi suất ưu đãi bằng không!"

Tiếng loa pin lanh lảnh, the thé vang vọng qua từng rặng cà phê, đập vào màng nhĩ mọi người như những gáo nước lạnh buốt dội thẳng vào đống than hồng vừa nhóm:

"Cảnh báo đặc biệt: Các hộ có nợ vật tư quá hạn mà cố tình phân tán sản lượng, bán lẻ tẻ ra ngoài cho các cơ sở tự phát, đại lý Năm Sang sẽ lập tức chốt sổ thu hồi nợ trong vòng hai mươi tư giờ! Tuyệt đối không điều xe thu gom cà xô cho những hộ không ký độc quyền! Để cà thối ngoài vườn ráng chịu! Nhắc lại: đại lý Năm Sang sẽ ngừng cấp phát phân bón vụ sau cho bất kỳ ai từ chối ký liên kết với Đại Nguyên!"

Tiếng loa vừa dứt, chiếc xe tải rồ ga nhả một làn khói đen kịt mù mịt, gầm rú chạy vụt qua cổng nhà anh Tư, để lại một khoảng không gian đặc quánh mùi dầu diesel khét lẹt và sự bàng hoàng câm lặng tột cùng.

Sức ép tâm lý nghẹt thở ập xuống hiên nhà gỗ tựa như một tảng đá ngàn cân rơi từ trên trời xuống.

Nụ cười trên môi Ma BLao vụt tắt lịm. Đôi bàn tay của Y Khen thõng thượt xuống hai bên sườn, run rẩy không kiểm soát nổi.

"Không... không điều xe cước?" Y Khen lắp bắp, mặt cắt không còn một giọt máu. "Cà phê chín rộ đồng loạt, nếu lão Sang không cho xe vào chở cà xô, làm sao nhà tao chở nổi hàng chục tấn quả bằng xe máy ra thị xã? Rồi nợ phân bón bốn mươi triệu của lão... lão đòi xiết trong hai mươi tư giờ thì tao lấy đâu ra tiền tươi để trả?"

Sự đe dọa không chỉ là câu chữ; đó là lưỡi hái thực tế đang kề sát cổ họng từng gia đình nghèo. Ở vùng đất Cư M'Rao hẻo lánh này, địa hình đồi dốc hiểm trở, đường đất mùa mưa lầy lội, Phạm Đức Sang nắm trọn huyết mạch vận tải và tín dụng phân bón. Sang sở hữu đội xe tải duy nhất được phép ra vào các đường rẫy nhánh; Sang nắm toàn bộ sổ nợ phân bón NPK, phân lân nợ gối đầu từ đầu mùa khô. Không có xe tải của Sang, cà xô rụng xuống đất chỉ ba ngày là lên men thối rữa, biến thành đống rác vô giá trị; không có phân bón gối đầu của Sang cho vụ sau, những gốc cà phê kiệt quệ sau vụ thu hoạch sẽ rũ lá chết khô.

Khôi bước vội ra mép hiên, hai nắm tay siết chặt đến mức các khớp ngón tay trắng bệch, móng tay cắm sâu vào lòng bàn tay đau nhói. Vũ Thành Đạt quả nhiên là một tay sừng sỏ trên thương trường. Hắn không cần dùng vũ lực đao búa, chỉ cần dùng sức mạnh của quy mô tư bản và sự liên minh tàn nhẫn với hệ thống thương lái bản địa để siết nghẹt đường thở của đối thủ. Đạt biết rõ Bản Đỏ không đủ xe cước, không đủ kho bãi và không đủ tiền mặt để gánh toàn bộ sản lượng cà xô hàng trăm tấn của cả làng. Hắn ra đòn hiểm độc, ép người nông dân vào thế chân tường phải chọn: hoặc là đầu hàng ký độc quyền trọn gói để đổi lấy sự an toàn trước mắt, hoặc là chết ngạt trên chính đống nông sản mồ hôi nước mắt của mình.

"Bà con... đừng hoảng sợ," Khôi cố gắng giữ giọng bình tĩnh để trấn an đám đông, dù tim anh đang đập thình thịch trong lồng ngực. "Chúng ta có thể lập tổ vần đổi công, dùng xe cày tay kéo từng chuyến ra trục đường lớn..."

Nhưng tiếng nói của anh lọt thỏm giữa những tiếng thở dài ảo não và sự hoảng loạn bắt đầu lan rộng như một đám cháy ngầm.

"Khôi ơi, không được đâu con..." Ma BLao lắc đầu quầy quậy, khóe mắt người đàn ông trung niên ngân ngấn nước. "Xe cày làm sao chở nổi hàng chục tấn chạy đường dốc sình lầy? Vợ tao đang nằm viện huyện chờ tiền mổ, con tao tới kỳ đóng học phí đầu năm. Giờ lão Sang mà siết máy bơm nước, siết hai con bò kéo thì cả nhà tao chết đói. Thằng Khôi tốt, cái bụng mày sáng, tụi tao biết... Nhưng cái nghèo nó dí sát sau lưng rồi, tao không dám liều đâu!"

Nói rồi, Ma BLao cúi gằm mặt xuống đất, không dám ngẩng lên nhìn vào mắt Khôi. Ông lẳng lặng quay gót bước nhanh ra khỏi cổng, bóng dáng xiêu vẹo vội vã hướng về phía nhà văn hóa cộng đồng ở đầu buôn—nơi bàn thu mua và ký hợp đồng của Đại Nguyên đang tấp nập người chen lấn xếp hàng.

Lần lượt từng người, từng người một đứng dậy khỏi phản gỗ. Có người bước qua vỗ nhẹ vào vai Khôi đầy vẻ hối lỗi, có người chỉ biết thở dài buông một câu ngậm ngùi "thông cảm cho nhà tao nghen cán bộ", rồi lục tục kéo nhau rời đi. Họ không phải là những kẻ bội bạc; họ chỉ là những nông dân nghèo bị dồn vào chân tường của sự sinh tồn nghiệt ngã, nơi mà một cọc tiền tươi cầm tay và một chuyến xe tải chở nợ có sức nặng lấn át mọi lý tưởng tươi đẹp về tương lai và giá trị bền vững.

Khoảng sân dưới hiên nhà gỗ thưa thớt dần. Chẳng mấy chốc, những tiếng bước chân vội vã xa dần ngõ nhỏ, chỉ còn lại làn khói trà nguội ngắt bốc lên hiu hắt giữa cái nắng hanh hao bắt đầu bốc lên của buổi ban trưa.

Khôi đứng chôn chân bên cạnh tấm bảng giấy xi măng đầy những con số vạch bằng than củi lem luốc. Lồng ngực anh thắt lại một cơn đau buốt buốt. Anh cảm thấy một sự bất lực ghê gớm dâng lên từ tận đáy lòng, đắng ngắt như nuốt phải búp trà sâu. Kiến thức kỹ thuật chuẩn quốc tế, công thức giá sàn bảo hiểm, tâm huyết thức trắng bao đêm vì cộng đồng... tất cả dường như trở nên quá mong manh, quá nhỏ bé trước sức mạnh tàn bạo của dòng tiền mặt triệu đô và đòn bẩy độc quyền nghiệt ngã.

Một bàn tay thô ráp, ấm áp và chai sần bất ngờ đặt lên vai anh.

Khôi giật mình quay lại. Là Y Bih Niê.

Bên cạnh Y Bih là già Ama H'Rin đang bình thản châm lại tẩu thuốc bằng một thanh đóm mới, cùng với Y Khen—người vừa nãy tưởng chừng đã run rẩy bỏ cuộc nhưng giờ đây đôi mắt lại ánh lên một sự kiên quyết lạ thường, và Y Lem, người em họ của anh Tư từ khoảnh rẫy đầu nguồn vừa lặng lẽ bước tới từ góc vườn.

Bốn người họ vẫn đứng đó, sừng sững và vững chãi như những cây kơ-nia cổ thụ bám rễ sâu vào lòng đất đỏ bazan Cư M'Rao qua bao mùa giông bão.

Y Bih bước tới bên chiếc bàn gỗ, cầm lấy chiếc phong bì dày cộp chứa năm mươi triệu đồng tiền cọc của Đại Nguyên. Không một chút do dự, anh nhét chiếc phong bì vào túi áo ngực của mình, cài khuy cẩn thận, rồi nhìn thẳng vào mắt Khôi:

"Trưa nay tao sẽ mang cái phong bì này lên nhà văn hóa trả lại cho thằng Đạt!" Giọng Y Bih vang lên, trầm hùng và dứt khoát như tiếng cồng chiêng ngân vang giữa đại ngàn. "Mẹ kiếp thằng Sang! Mấy năm nay nó siết nhà tao bằng phân bón giá đắt, giờ nó lại câu kết với người ngoài đem thòng lọng về trói buôn làng. Tao nợ nó bốn mươi hai triệu, tao sẽ cày cuốc trả sòng phẳng từng đồng, nhưng rẫy của cha ông tao để lại, tao không bao giờ bán đứt cho tụi nó!"

Già Ama H'Rin phả một ngụm khói thuốc trắng xóa lên trời, đôi mắt già nua nheo lại nhưng quắc thước lạ thường:

"Tao già rồi, sống gần hết đời người trên cái rẫy này rồi. Năm ngoái nghe lời lái bán xô, cuối vụ tính lại chẳng còn hạt gạo nào trong bồ. Thằng Khôi nó chỉ cho tao thấy hạt cà phê của tao quý giá dường nào. Bốn sào rẫy của tao, tao dành riêng hai sào chín đỏ nhất cho Bản Đỏ. Hai sào còn lại, tao với thằng Y Khen, thằng Y Lem tự vần công chở xe cày đi bán lẻ kiếm tiền đong gạo. Không có xe tải của thằng Sang thì chân tao tự đi, tay tao tự chở. Tao theo mày, Khôi à!"

"Cháu... cháu cũng ở lại với anh Khôi!" Y Khen bước lên, siết chặt bàn tay đầy vết chai sạn của Khôi, ánh mắt bừng sáng ngọn lửa của tuổi trẻ không chịu khuất phục. "Nhà cháu có một tấn rưỡi quả chín rộ sườn đồi. Cháu chấp nhận hái tỉa từng ngày, chỉ cần Bản Đỏ thanh toán sòng phẳng như lời anh hứa, cực khổ mấy cháu cũng chịu được!"

Khôi nhìn bốn gương mặt sạm đen vì nắng gió, nhìn những ánh mắt kiên định không chút vụ lợi đang trao trọn niềm tin cho mình. Một luồng hơi ấm mãnh liệt dâng trào nơi sống mũi và khóe mắt anh, xua tan đi toàn bộ sự cay đắng và hoang mang vừa đè nặng trong tâm can. Giữa lúc giông bão quét qua cuốn phăng đi đám đông, những gì còn sót lại chính là phần lõi cứng cỏi nhất, trung trinh nhất của đất và người nơi đây.

Lâm đứng bên cạnh, lặng lẽ gập cuốn sổ tay tài chính lại, tiếng bìa da chạm vào nhau nghe cái tách nhẹ tênh. Đôi mắt sau cặp kính cận của anh ánh lên sự xúc động hiếm hoi, nhưng khóe môi đã mỉm cười nhẹ nhõm. Anh tiến lại gần, vỗ mạnh vào lưng Khôi một cái thật đau:

"Thấy chưa ông bạn? Bốn hộ nòng cốt, cộng với một sào rẫy nhà ông và khoảnh rẫy của anh Tư, chúng ta có trong tay ít nhất tám đến mười tấn quả chín loại một tuyệt hảo. Vụ mùa đầu tiên của Bản Đỏ không cần cả làng Cư M'Rao tung hô. Chúng ta chỉ cần những người đồng đội dám đi đến cùng!"

Anh Tư khẽ gật đầu, đưa tay nhấc ấm gang rót thêm bốn chén trà nóng đầy ắp, khói bốc lên thơm ngát, đẩy về phía bốn người đàn ông kiên cường:

"Uống đi tụi mày. Uống ngụm trà nóng rồi vác gùi lên rẫy. Trời Tây Nguyên nắng gắt thì cà mới ngọt mật. Việc hái lựa để tao với thằng Y Bih chỉ dẫn cho từng thợ. Đảm bảo từng hạt đem về giàn phơi Bản Đỏ phải là ngọc đỏ của thung lũng này!"

Khôi nâng chén trà nóng bằng cả hai tay. Hơi trà nghi ngút phả vào mặt, ấm áp và thanh khiết. Anh bắt tay thật chặt với Y Bih, già Ama H'Rin và từng người một, cảm nhận được sức nặng của những vết chai sần, sức nặng của sự gắn kết mộc mạc nhưng bền bỉ hơn bất kỳ bản hợp đồng pháp lý hoa mỹ nào trên cõi đời này.

Nhưng khi bước ra đầu con dốc, đứng nhìn xuống thung lũng Cư M'Rao bạt ngàn, nụ cười trên môi Khôi dần chùng xuống.

Gió trưa bắt đầu thổi mạnh, cuốn tung những xoáy bụi đỏ mù mịt trên con đường liên xã. Từ phía nhà văn hóa buôn làng, từng đoàn xe tải mang biểu trưng chim ưng của Đại Nguyên đang rầm rộ gầm rú nối đuôi nhau tiến vào các ngõ ngách, còi xe bóp inh ỏi xua đuổi cả đàn gà ven đường. Hàng trăm người nông dân đang lũ lượt khiêng những bao cà xô tuốt cành đổ ập vào thùng xe ben, chen chúc nhau điểm chỉ vào những tập hợp đồng dày cộm để đổi lấy những xấp tiền mặt tạm ứng tươi rói.

Dòng thác tiền tệ của tập đoàn khổng lồ đang cuồn cuộn quét qua thung lũng, nuốt chửng gần như toàn bộ sản lượng của vùng đất này chỉ trong một buổi sáng. Đối diện với cơn đại hồng thủy ấy, nhóm bốn hộ của anh chỉ như một hòn đảo nhỏ đơn độc, mong manh giữa biển nước mênh mông cuộn sóng.

Khôi nhìn danh sách vỏn vẹn bốn hộ nông dân nòng cốt kẹp trong sổ tay của Lâm. Anh hiểu rất rõ: Bản Đỏ đã thắng một trận đánh nhỏ về mặt nhân tâm, nhưng cuộc chiến thương trường phía trước vẫn là một vực sâu không đáy.

Khôi nhìn số lượng nông hộ ký kết ít ỏi, hiểu rằng lý tưởng nếu không đi kèm quy mô vốn thì sẽ mãi chỉ là cuộc chơi bên lề.