Lời đồn về người giám định

Mặt báo mạng và các diễn đàn mỹ thuật sáng hôm sau đồng loạt tràn ngập những bài viết nặc danh bới móc vụ thẩm định ba năm trước của Quách Nhật Nam, đẩy xưởng giám định của anh vào tâm điểm đàm tiếu.

Trên màn hình điện thoại, những dòng tít giật gân liên tục nhảy múa dưới ngón tay lướt vội của Nam: *“Bóng ma thẩm định giả mạo trở lại: Giám định viên từng đẩy một nhà sưu tập vào cảnh vỡ nợ nay lại nhúng tay vào di sản Trương Diệp?”*, *“Trò thao túng truyền thông của Quách Nhật Nam nhằm hạ giá bộ kiệt tác sơn mài?”*. Từng bức ảnh chụp góc nghiêng của anh trong phiên điều trần hòa giải năm 2021 bị ai đó cố tình chỉnh màu nhợt nhạt, kèm theo những bài phân tích bị cắt xén ác ý về bức *Hoàng hôn trên sông*. Các tài khoản ẩn danh, những trang blog chuyên điểm tin mỹ thuật trôi nổi và hàng loạt hội nhóm buôn tranh tư nhân đua nhau chia sẻ lại với tốc độ đáng kinh ngạc. Giữa những đoạn trích dẫn nửa vời là các lời bóng gió sắc độc về việc một kẻ từng làm hoen ố thanh danh của một nhà sưu tập có tiếng tăm tại khu An Phú giờ đây lại đang mưu toan thao túng toàn bộ di sản đồ sộ của gia tộc họ Trương.

Nam đặt chiếc điện thoại úp mặt xuống chiếc bàn trà nhỏ đóng bằng gỗ gụ lối cổ. Tiếng mặt kính va vào mặt gỗ phát ra một âm thanh khô khốc, lọt thỏm giữa không gian tịch mịch. Anh khép mi mắt lại trong vài giây, hít sâu một hơi để buồng phổi đón lấy hương trầm thoang thoảng quyện cùng mùi gỗ cũ ẩm mốc của căn phòng trà nằm sâu trong một con hẻm cổ lát gạch thời thuộc địa, nép mình sau những rặng sứ trắng cổ thụ đường Nguyễn Du. Nắng sớm Sài Gòn xuyên qua những tán lá dày, rải từng đốm sáng lốm đốm lên bậu cửa sổ chớp gỗ sổ sơn xanh đã bong tróc từng mảng.

Đối diện anh, Phạm Đức Lâm ngồi thả lỏng trên chiếc ghế bành bọc nhung the màu xanh rêu sẫm. Người điều hành Mạng lưới môi giới nghệ thuật Lam Thành vận một chiếc áo sơ mi bằng lụa đũi màu kem may đo khéo léo, cổ áo mở hờ một cúc, tay áo xắn nhẹ đều đặn hai nếp đến quá cổ tay để lộ chiếc đồng hồ Patek Philippe cổ điển bằng vàng hồng với mặt số tráng men trắng tinh xảo. Trên bàn, chiếc bình gốm tráng men ngọc đựng trà sen Tây Hồ ướp lạnh đang rịn ra những giọt nước li ti, tỏa làn khói sương mỏng tang mềm mại. Lâm cầm chiếc kẹp bằng tre già, thong thả gắp một chiếc chén tử sa da chu nhỏ nhắn đẩy về phía Nam. Từng chuyển động ngón tay của người đàn ông trung niên này đều chuẩn xác, mực thước và thanh lịch đến mức gần như vô trùng, tựa như một nghệ nhân đang biểu diễn một nghi thức đã được rèn giũa suốt nửa đời người.

— Cậu Nam uống chút trà sen Tây Hồ đi. Loại này hái từ sớm tinh sương trên đầm Quảng Bá, ướp qua ba lần gạo sen đầu mùa, vị chát nơi đầu lưỡi rất thanh mảnh nhưng hậu vị đọng lại dưới cuống họng lại ngọt sâu và bền bỉ phi thường. Giới làm nghề chúng ta, những lúc lòng dạ xao động vì bụi bặm thế sự ngoài kia, cần nhất là một ngụm trà như thế này để phân định đục trong, tĩnh tâm mà nhìn cho rõ thế cục.

Nam không hề chạm tay vào chén trà. Mặt nước trà sóng sánh ánh vàng hổ phách phản chiếu ánh sáng lọt qua kẽ lá, nhưng đôi mắt anh chỉ lạnh lùng nhìn thẳng vào khuôn mặt tròn đẫy đà, đôi mắt một mí luôn híp lại như đang mỉm cười độ lượng nhưng sâu thẳm bên trong lại hoàn toàn dửng dưng của người đàn ông đối diện.

— Ông Lâm hẹn tôi ra một nơi kín đáo như thế này vào đầu giờ sáng chắc chắn không phải chỉ để đàm đạo về kỹ thuật ướp trà của người Hà Nội.

Lâm khẽ cười, tiếng cười êm ru như tiếng vải lụa thượng hảo hạng cọ nhẹ vào mặt gỗ bào nhẵn thín. Ông ta thong thả ngả lưng ra đệm ghế nhung, hai bàn tay với những ngón thon dài đan lỏng vào nhau đặt ngay ngắn trên đùi.

— Cậu Nam lúc nào cũng trực diện quá. Cái tính cách cương trực, rạch ròi ấy trong giới nghiên cứu khoa học vật liệu thì vô cùng đáng quý, là bảo chứng cho độ tin cậy. Nhưng trong một thị trường nghệ thuật đầy những sợi dây liên đới chằng chịt, tế nhị và mong manh như ở đất Sài Gòn này, đôi khi nó lại biến thành một lực cản tai hại. Sáng nay cậu đọc báo chưa? Thật đáng tiếc. Chuyện không may của ông Đỗ Hoàng Vũ ba năm trước tưởng chừng đã hoàn toàn chìm xuồng theo thời gian, không ngờ sáng nay lại bị người ta đào xới lên một cách ồn ào và thiếu thiện chí đến như vậy. Dư luận mạng là một con thú dữ nuôi bằng sự hiếu kỳ và đố kỵ, cậu Nam à. Một khi nó đã ngửi thấy mùi máu tanh của sự nghi ngờ, nó sẽ xông vào cắn xé không buông, bất kể người bị dồn vào chân tường có trong sạch hay lương thiện đến mức nào.

Nam tựa lưng vào thành ghế gỗ, khóe môi khẽ nhếch lên một nụ cười nhạt thếch:

— Con thú dữ ấy do ai thả xích, ông Lâm và tôi đều biết rất rõ trong lòng. Những bài viết nặc danh trên các diễn đàn mỹ thuật sáng nay đều trích dẫn chính xác từng đoạn văn nguyên mẫu trong bản cáo bạch mà văn phòng đại diện Lam Thành từng nộp lên tòa án thương mại vào mùa thu năm 2021. Thậm chí người sao chép còn giữ nguyên cả lỗi đánh máy chữ “sơn then” thành “sơn thên” ở trang số mười bốn. Tôi không nghĩ có nhiều người trên đời này rảnh rỗi đến mức lưu trữ một bộ hồ sơ kiện tụng cũ kỹ, vô thưởng vô phạt đó trong hộc tủ suốt ba năm qua, ngoài chính ông.

Nụ cười trên gương mặt Lâm không hề suy chuyển, không có lấy một nét bối rối hay chột dạ; trái lại, nơi đáy mắt một mí của ông ta còn thoáng hiện lên một tia tán thưởng kín đáo, tựa như một người chơi cờ vừa thấy đối thủ giải đúng một nước khai cuộc hiểm hóc.

— Người thông minh nói chuyện với nhau lúc nào cũng thanh thoát và tiết kiệm thời gian. Cậu Nam à, trên thương trường không có thù hận cá nhân vĩnh viễn, lại càng không có chỗ cho sự thù vặt vụn vặt, chỉ có những bài toán về chi phí, rủi ro và lợi ích tổng thể mà thôi. Tôi thừa nhận, mạng lưới truyền thông và quan hệ công chúng của Lam Thành có đủ khả năng khuếch đại một đốm tàn lửa thành đám cháy thiêu rụi một sự nghiệp, nhưng cũng có thể dập tắt nó chỉ trong vòng một buổi sáng ngắn ngủi. Nếu cậu muốn, chỉ cần một cuộc điện thoại của tôi ngay tại bàn trà này, toàn bộ những bài viết bới móc, những tài khoản ảo bôi nhọ kia sẽ biến mất không để lại một dấu vết trên không gian mạng. Không những thế, các nhà nghiên cứu có uy tín, các giám tuyển hàng đầu của các hội đồng nghệ thuật sẽ đồng loạt lên tiếng đính chính, khẳng định Quách Nhật Nam là một chuyên gia thẩm định trẻ tuổi có đạo đức nghề nghiệp mẫu mực và phương pháp khoa học chuẩn xác nhất Sài Gòn hiện nay. Danh tiếng của xưởng cậu sẽ được khôi phục nguyên vẹn, thậm chí còn rực rỡ và vững chắc hơn trước rất nhiều.

— Đổi lại, tôi phải làm gì cho ông? — Nam hỏi, thanh âm bình thản đến mức lạnh tanh, tựa như một lưỡi dao mổ rạch ngang qua bầu không khí ấm đặc mùi trà và hương trầm trong căn phòng kín.

Lâm khẽ nghiêng đầu sang một bên, động tác khoan thai vươn tay lấy chiếc cặp da cá sấu màu nâu cánh gián đặt bên cạnh chân ghế. Ông ta mở khóa mạ vàng phát ra một tiếng tách giòn giã, rút ra một tập hồ sơ mỏng được kẹp cẩn thận trong bìa da màu xanh thẫm không in bất kỳ tiêu đề nào. Ông ta đặt nó lên giữa mặt bàn, dùng đầu ngón tay trỏ đẩy nhẹ về phía Nam.

— Một việc vô cùng đơn giản, hoàn toàn nằm trong khuôn khổ thẩm quyền chuyên môn của một chuyên gia độc lập như cậu. Đây là bản dự thảo Báo cáo giám định sơ bộ về Bộ mười hai bức tranh sơn mài của cố danh họa Trương Diệp. Cậu chỉ cần đặt bút ký xác nhận vào mục kết luận kỹ thuật ở trang cuối cùng: xác nhận rằng mười hai bức tranh hiện đang treo trên tường phòng trưng bày biệt thự họ Trương là những tác phẩm nghệ thuật độc lập hoàn chỉnh, mang giá trị thẩm mỹ tự thân, có thể tách rời để định giá, chuyển nhượng hoặc đưa lên sàn đấu giá riêng lẻ từng bức mà không bị phụ thuộc, ràng buộc hay suy giảm giá trị bởi sự tồn tại của bất kỳ bức tranh thứ mười ba nào.

Ánh mắt Nam quét qua mặt giấy in trắng tinh khiết, cỡ chữ chuẩn mực, từng câu chữ trong bản dự thảo đều được trau chuốt vô cùng tỉ mỉ bằng thứ ngôn ngữ pháp lý kết hợp mỹ học tinh vi. Mỗi một điều khoản, mỗi một nhận định kỹ thuật đều tạo ra một lối thoát pháp lý hoàn hảo, không một kẽ hở, nhằm dọn đường cho Trương Minh Khang xé lẻ bộ tranh bán đứt cho Lam Thành để thanh toán món nợ ba mươi tỷ đồng đang siết nghẹt cổ anh ta từng ngày.

— Nếu tôi đặt bút ký vào đây, ông sẽ có toàn quyền hợp thức hóa việc bán đấu giá lẻ từng bức cho các nhà sưu tập nước ngoài — Nam nói chậm rãi, bóc tách từng lớp ý đồ được giấu kỹ dưới lớp vỏ mỹ từ — Còn bức tranh thứ mười ba, chiếc chìa khóa thực sự liên kết toàn bộ di sản nghệ thuật cả đời của Trương Diệp, sẽ bị dư luận và thị trường coi như một giai thoại vô căn cứ, một món đồ thừa thãi không ai cần bận tâm đến nữa.

Lâm mỉm cười, nghiêng người tới trước một chút, giọng nói trầm xuống như tiếng thì thầm rót mật vào tai:

— Bức thứ mười ba vốn dĩ đã biến mất khỏi dòng chảy lịch sử rồi, cậu Nam. Cậu và cô cháu gái Trương Bảo Châu đang tự hành hạ mình bằng cách đuổi theo một ảo ảnh không có thực. Tại sao phải tự trói buộc sự nghiệp đang lên của mình vào một tấm vóc mờ mịt chưa chắc đã từng tồn tại trên cõi đời này, trong khi mười hai kiệt tác kia là bằng chứng bằng xương bằng thịt trị giá hàng trăm tỷ đồng đang sờ sờ trước mắt? Ký vào đây, cậu không chỉ ngay lập tức dập tắt được chiến dịch bôi nhọ truyền thông đang nhắm vào mình, mà Lam Thành còn sẵn sàng trân trọng mời cậu vào vị trí Cố vấn giám định trưởng với mức thù lao cố định mỗi năm đủ để cậu nâng cấp toàn bộ trang thiết bị xưởng của mình lên chuẩn mực của các viện bảo tàng châu Âu. Cậu là người làm khoa học, cậu cần phòng thí nghiệm tối tân, cần hệ thống kính hiển vi quang phổ Raman, cần máy huỳnh quang tia X cầm tay để phân tích nguyên tố. Những cỗ máy đắt đỏ đó không thể tự rơi từ trên trời xuống nếu cậu chỉ ôm khư khư lấy sự ngoan cố của một kẻ mộng tưởng.

Nam nhìn chằm chằm vào bản hợp đồng in sẵn dòng tên mình dưới mục chữ ký giám định viên. Anh ngước mắt lên, đối diện trực tiếp với ánh nhìn sắc lạnh ẩn sau đôi mắt híp của Lâm. Không một giây do dự, không một thoáng chần chừ, Nam dùng hai ngón tay đẩy nhẹ tập hồ sơ trượt ngược trở lại mép bàn đối diện.

— Ông Lâm, ông hiểu rất tường tận từng ngóc ngách của thị trường tranh và tâm lý đám đông, nhưng ông hoàn toàn không hiểu gì về khoa học bảo tồn di sản.

Lâm khẽ nheo mắt lại, nụ cười trên môi hơi cứng đờ trong một tích tắc:

— Ồ? Cậu Nam muốn nhân cơ hội này để dạy cho tôi một bài học đạo đức nghề nghiệp sao?

— Không, tôi không nói chuyện đạo đức với ông, tôi nói về chứng cứ vật chất — Giọng Nam đanh thép, từng từ thốt ra đều mang sức nặng của những giờ làm việc căng thẳng trong phòng tối. — Mép sau của khung gỗ sồi bức tranh số một mang ba chấm sơn son vẽ bằng chu sa nguyên chất, ký tự số một La Mã và một mũi tên điều hướng lệch đúng ba mươi lăm độ, chỉ phương vị sáu mươi độ đông bắc, hoàn toàn trùng khớp với góc chiếu của tia nắng sớm trong tiết Xuân phân. Vết đinh cũ cùng quầng bóng oxy hóa trên mặt tường biệt thự chứng minh mười hai bức tranh chưa từng bao giờ được treo thành một hàng ngang thẳng tắp như cuốn sách ảnh thương mại mà Lam Thành đã vội vã in ấn phát hành. Chúng được bố trí theo một vòng cung elip tuần hoàn ăn khớp tuyệt đối với chu kỳ ánh sáng mặt trời theo bốn mùa. Mỗi một bức tranh là một khớp nối quang học không thể tách rời trong một chỉnh thể không gian duy nhất.

Nam hơi chồm người về phía trước, ánh mắt rực lên ngọn lửa kiên định khiến người đối diện phải giật mình:

— Tôi là một giám định viên độc lập. Bút ký của tôi chỉ đi theo những gì kính lúp, ánh sáng xiên và cấu trúc phân tầng vật liệu chỉ ra. Tôi sẽ không bao giờ ký tên vào một bản báo cáo bẻ cong thực tế vật lý để phục vụ cho trò xé lẻ đầu cơ trục lợi của ông, dù ông có mang cả bộ máy truyền thông bẩn thỉu kia ra đe dọa bóp nghẹt tôi thêm một ngàn lần nữa.

Không gian trong căn phòng trà bỗng chốc đông cứng lại. Tiếng nhạc hòa tấu đàn tranh phát ra từ chiếc loa gốm giấu trong góc phòng dường như lùi xa, nhường chỗ cho một khoảng lặng nghẹt thở. Nụ cười giả tạo trên gương mặt tròn trĩnh của Phạm Đức Lâm từ từ tan biến, từng thớ thịt trên mặt ông ta đanh lại, để lộ ra những đường nét sắc sảo, lạnh lùng và tàn nhẫn của một tay buôn sừng sỏ đã quen nghiền nát mọi chướng ngại cản đường.

Lâm thong thả đưa tay thu tập hồ sơ lại, nhét vào chiếc cặp da cá sấu rồi khóa lại bằng một cử chỉ dứt khoát. Ông ta không hề nổi giận hay lớn tiếng, chỉ nhìn Nam bằng ánh mắt lãnh đạm như nhìn một kẻ đã bước một chân vào vực thẳm mà vẫn ngỡ mình đang đứng trên đỉnh cao.

— Cậu Nam, lòng kiêu hãnh của một chuyên gia trẻ tuổi luôn là thứ đáng trân trọng, nhưng trong cuộc đời này, nó cũng chính là thứ mỏng manh và dễ vỡ vụn nhất. Cậu nghĩ mình đang đơn độc chiến đấu để bảo vệ chân lý nghệ thuật, nhưng thực chất cậu chỉ đang biến mình thành một con tốt thí ngây thơ trên một bàn cờ lớn hơn tầm mắt cậu tưởng tượng rất nhiều.

Lâm chậm rãi đứng dậy, đưa tay cài lại chiếc cúc áo vest bằng ngọc trai xám, đứng sừng sững nhìn xuống Nam từ trên cao:

— Cậu nghĩ chỉ có Lam Thành quan tâm đến di sản của Trương Diệp sao? Cậu có biết rằng ngoài kia, một nhà sưu tập mang bí danh “Người Giữ Bóng” đã bắt đầu ra tay thu gom mọi tài liệu cổ, mọi chứng từ vật tư từ thời kỳ đầu sáng tác của ông cụ không? Người đó đi trước cậu nhiều bước lắm, sâu hiểm và quyết liệt hơn tôi gấp bội phần. Và khi chiếc bóng khổng lồ đó thực sự phủ xuống, những kẻ ngây thơ chỉ biết bấu víu vào kính hiển vi và lòng trung thực mù quáng như cậu sẽ là những kẻ bị nghiền nát đầu tiên dưới bánh xe lợi ích. Hãy nhớ kỹ lấy lời tôi cảnh báo hôm nay.

Nói đoạn, Lâm khẽ gật đầu chào theo đúng phép lịch thiệp xã giao giả tạo rồi quay lưng, sải bước dứt khoát rời khỏi phòng trà. Tiếng đế giày da nện đều đặn trên sàn gỗ rồi tan biến dần sau tấm rèm tre buông rủ ngoài cửa.

***

Mười giờ sáng, cái nóng oi ả và ngột ngạt đặc trưng của Sài Gòn bắt đầu nung nấu những bức tường gạch cũ kỹ của xưởng giám định nằm sâu trong con ngõ nhỏ đường Trương Định. Không khí bốc lên hầm hập từ mặt đường nhựa phả vào từng ô cửa kính.

Khi Nam đẩy cánh cửa gỗ bước vào bên trong xưởng, không gian quen thuộc lập tức bao bọc lấy anh. Mùi dung môi bảo tồn thoang thoảng, mùi tinh dầu thông the mát trộn lẫn với mùi gỗ khô và hương sơn then nồng nàn khiến những mạch máu đang căng phồng nơi thái dương anh dịu lại đôi chút. Nhưng sự tĩnh lặng thường nhật của xưởng hôm nay đã bị phá vỡ. Trên chiếc ghế xoay bọc da đặt cạnh bàn thao tác trung tâm, một người phụ nữ trung niên với mái tóc cắt ngắn gọn gàng điểm nhiều sợi bạc, khoác chiếc áo khoác thô màu xám tro giản dị, đang chăm chú dùng kính lúp soi từng chi tiết trên tập ảnh chụp đa phổ mà Nam để lại từ đêm hôm trước.

Đó là bà Võ Khánh Linh, chuyên gia bảo tồn độc lập hàng đầu, người từng dìu dắt Nam trong những năm tháng đầu tiên anh chập chững bước chân vào nghề phân tích vật liệu mỹ thuật, và hiện đang là cố vấn kỹ thuật được mời bởi Hội đồng thừa kế di sản Trương Diệp.

— Trông sắc mặt cậu như vừa bước ra từ một cuộc đấu kiếm trong sương mù vậy, Nam — Bà Linh không ngẩng đầu lên khỏi tấm ảnh, giọng nói trầm ấm, rõ ràng và mang theo uy quyền tự nhiên của một nhà khoa học đã dành hơn ba mươi năm cuộc đời bên những tiêu bản hư nát.

Nam kéo một chiếc ghế gỗ lại gần bàn thao tác, mệt mỏi thả mình xuống, đưa hai bàn tay lên xoa mạnh hai bên thái dương:

— Cháu vừa gặp Phạm Đức Lâm ở đường Nguyễn Du. Ông ta muốn mua một chữ ký xác nhận của cháu để hợp thức hóa việc xé lẻ mười hai bức tranh bán ra thị trường, đổi lại bằng việc dùng mạng lưới truyền thông của Lam Thành để xóa sạch các bài báo bôi nhọ cháu sáng nay.

Bà Linh thong thả đặt chiếc kính lúp xuống mặt bàn nỉ xanh, quay hẳn người sang nhìn anh. Ánh mắt sau cặp kính gọng kim loại của bà nghiêm khắc nhưng không giấu được sự lo lắng kín đáo:

— Và cậu đã thẳng thừng từ chối, sau đó cao giọng tuyên bố sẽ dùng chuỗi chứng cứ khoa học để đập tan mưu đồ của ông ta?

— Cháu không thể làm khác được, cô Linh. Nếu cháu nhượng bộ dù chỉ một bước, không chỉ mười hai bức kiệt tác đó bị phân tán khắp thế giới mà sự thật về bức tranh thứ mười ba, về người thợ làm vóc Nguyễn An sẽ bị chôn vùi vĩnh viễn. Cháu phải chứng minh bằng chuỗi chứng cứ vật chất không thể chối cãi.

Bà Linh khẽ thở dài, với tay rót một ly nước lọc từ chiếc bình thủy tinh đặt trên khay đẩy nhẹ về phía anh:

— Cậu vẫn là cậu học trò bướng bỉnh và đầy kiêu hãnh của ba năm trước, Nam à. Sự chính trực đến cùng của cậu là điều khiến tôi luôn đánh giá cao cậu hơn bất kỳ ai trong thế hệ giám định viên trẻ hiện nay. Nhưng sự nóng vội trong việc tìm kiếm sự thật đôi khi lại chính là điểm yếu chí tử để những kẻ sừng sỏ như Phạm Đức Lâm khai thác và hạ gục cậu. Cậu có biết sai lầm lớn nhất của cậu trong vụ án Đỗ Hoàng Vũ ba năm trước thực chất là gì không?

Nam khựng lại. Vết thương cũ bất ngờ bị chạm vào khiến lồng ngực anh nhói lên một cơn đau âm ỉ quen thuộc:

— Cháu đã kết luận bức tranh sai niên đại dựa trên thành phần chất kết dính công nghiệp tổng hợp poly-vinyl acetate, và kết luận kỹ thuật đó hoàn toàn chính xác một trăm phần trăm về mặt hóa học.

— Đúng, kết luận kỹ thuật của cậu chính xác tuyệt đối — Bà Linh gõ nhẹ đầu ngón tay trỏ xuống mặt bàn gỗ — Nhưng cách thức cậu công bố nó ra trước công chúng thì hoàn toàn sai lầm. Cậu đã vô tình trộn lẫn giữa *kết quả phân tích thực nghiệm* và *phỏng đoán chủ quan về động cơ làm giả*. Khi cậu vượt qua lằn ranh đỏ của một nhà phân tích vật lý để đưa ra những nhận định mang tính phán xét đạo đức và hành vi con người, cậu đã tự tay tạo ra kẽ hở khổng lồ cho truyền thông của Lam Thành bẻ cong câu chuyện, biến một báo cáo khoa học khách quan thành một đòn thù cá nhân ngạo mạn.

Bà Linh kéo tệp hồ sơ kiểm tra quang học của Nam lại gần hơn, lật giở từng trang ảnh chụp phóng đại mặt sau của bức tranh số một:

— Hãy nhìn vào những gì cậu thực sự đang nắm trong tay ở đây. Ba chấm sơn son, ký tự số một La Mã, góc lệch ba mươi lăm độ. Về mặt nguyên tắc giám định khoa học không xâm lấn, cậu *chỉ có quyền kết luận* rằng: trên khung gỗ tồn tại các dấu vết vật lý này, chất liệu vẽ là bột chu sa tự nhiên nghiền thủ công, có độ suy thoái tự nhiên và niên đại tương đồng với khung gỗ sồi. Cậu *hoàn toàn không có quyền khẳng định* trước hội đồng rằng đây nhất định là một chiếc đồng hồ mặt trời hay một mật mã không gian nếu cậu chưa có tài liệu đối chứng lịch sử đáng tin cậy hoặc một mô hình quang học hoàn chỉnh được kiểm chứng độc lập bởi bên thứ ba.

Nam ngồi im phăng phắc lắng nghe. Từng lời phân tích rành rọt của bà Linh như một gáo nước lạnh tạt thẳng vào tâm trí đang bốc hỏa của anh. Anh nhận ra sự phẫn nộ trước những thủ đoạn bẩn thỉu của Lâm đã vô tình đẩy anh trượt khỏi điểm tựa vững chắc nhất của mình: sự thận trọng tuyệt đối của khoa học thực nghiệm.

— Vậy theo cô, cháu phải xử lý tình thế này thế nào? Lâm đang dùng truyền thông bẩn để bóp nghẹt uy tín của cháu trước Hội đồng thừa kế. Nếu uy tín chuyên môn của cháu bị lung lay, bản báo cáo về tấm vóc giả trong chiếc hộp gỗ trắc mà cháu và Bảo Châu cùng ký tên sẽ lập tức bị coi là một trò vu khống vô giá trị.

Bà Linh mỉm cười, một nụ cười hiếm hoi làm giãn những nếp nhăn nơi khóe mắt:

— Đòn công kích của Lâm đánh vào sự mập mờ cảm tính, vậy thì cậu hãy vô hiệu hóa nó bằng sự minh bạch đến tàn nhẫn của quy trình kỹ thuật. Đừng đôi co với các trang mạng, đừng thanh minh hay viết tâm thư trên báo chí. Thay vào đó, hãy lập ngay một *Báo cáo xác lập phạm vi kỹ thuật* gửi trực tiếp cho văn phòng luật sư Nguyễn Hoài Thu và toàn thể Hội đồng thừa kế. Trong văn bản đó, cậu hãy công bố rành mạch từng phương pháp thực nghiệm cậu đã áp dụng: chụp ảnh ánh sáng xiên để xác định vi bình diện bề mặt, sử dụng kính hiển vi kỹ thuật số phóng đại năm mươi lần để đo kích thước hạt màu, phân tích quang phổ đối chiếu giữa bạc quỳ Kiêu Kỵ dập búa thủ công và lá bạc công nghiệp Đài Loan cắt máy. Cậu phải nêu rõ giới hạn bất khả xâm phạm của báo cáo: nó chỉ xác định bản chất vật liệu của tấm vóc trong hộp gỗ trắc là bản sao mới chế tác trong vòng năm năm trở lại đây, và xác nhận sự tồn tại khách quan của hệ thống ký hiệu điều hướng sau khung tranh. Còn những gì chưa thể kiểm chứng bằng mẫu vật thực tế, cậu phải ghi rõ bằng văn bản là 'chờ đối chứng thực địa'.

Bà Linh đứng dậy, chỉnh lại nếp áo khoác rồi đặt bàn tay ấm áp lên vai Nam siết nhẹ:

— Khi cậu tự mình vạch ra một ranh giới nghiêm ngặt đến mức cực đoan cho các kết luận của mình, cậu đã tước đi thứ vũ khí nguy hiểm nhất trong tay Lam Thành: sự cáo buộc về thói võ đoán và suy diễn chủ quan. Hãy để vật liệu tự cất lên tiếng nói của nó. Còn về những mắt xích lịch sử bị đứt gãy, về xưởng vóc Tương Bình Hiệp, về người thợ làm vóc Nguyễn An... cậu không bao giờ có thể tìm thấy họ chỉ bằng cách ngồi giam mình trong bốn bức tường phòng thí nghiệm này với chiếc kính hiển vi đâu. Cậu phải lần theo dấu vết của vật liệu từ chính nơi nó được sinh ra.

Lời dặn dò đầy kinh nghiệm của bà Linh vừa dứt thì tiếng chuông gió bằng đồng treo trước cửa xưởng bỗng reo lên lanh lảnh. Cánh cửa gỗ bật mở gấp gáp, mang theo một làn gió nóng hầm hập của buổi trưa cùng bóng dáng thon thả, nhanh nhẹn của Trương Bảo Châu.

Bảo Châu bước vào phòng, trán lấm tấm những giọt mồ hôi li ti làm bết vài sợi tóc mai, hai gò má ửng đỏ vì phải di chuyển dưới trời nắng gắt. Nhưng trên tay cô hôm nay không phải là chiếc túi đựng đồ nghề phục chế quen thuộc, mà là một chiếc hộp các-tông khổ lớn đã ngả màu vàng ố, các góc hộp được bọc nẹp bằng kim loại đã rỉ sét hoen ố. Trên nắp hộp có dán một dải băng keo vải ghi dòng chữ viết tay bằng mực Tàu đã phai nhạt: *Tư liệu xưởng cũ — Lưu trữ gia đình*.

Thấy bà Linh vẫn còn ở trong xưởng, Châu hơi sững lại một thoáng rồi nhanh chóng cúi đầu lễ phép:

— Cháu chào cô Linh. May quá, cô vẫn chưa về.

Bà Linh mỉm cười hiền từ gật đầu chào cô gái trẻ, ánh mắt sắc sảo của một chuyên gia lâu năm lập tức dừng lại trên chiếc hộp các-tông bám bụi trên tay Châu với vẻ tò mò kín đáo:

— Chào Châu. Tình hình bên biệt thự sáng nay thế nào rồi cháu? Cậu Khang có phản ứng gì không?

Khóe môi Châu khẽ trễ xuống một nụ cười mỉa mai, cay đắng:

— Cậu Khang đang phát điên lên trong phòng làm việc vì văn phòng luật sư Thu vừa gửi văn bản phong tỏa tạm thời toàn bộ việc di dời các tác phẩm. Cậu ấy đóng chặt cửa, liên tục gào thét vào điện thoại với các bên môi giới tài chính và đám chủ nợ. Cả căn biệt thự nháo nhào như một tổ ong vỡ. Cháu đã tận dụng lúc hỗn loạn đó để lẻn xuống tầng hầm, lục tung toàn bộ kho sách cũ của ông ngoại mà mẹ cháu đã khóa kín suốt nhiều năm qua. Cháu nghĩ... cháu đã tìm thấy thứ mà Nam đang rất cần.

Bà Linh nhìn đồng hồ đeo tay, rồi quay sang nhìn Nam bằng ánh mắt đầy ẩn ý:

— Tôi phải sang Viện Bảo tàng Mỹ thuật dự một phiên họp hội đồng chuyên môn về quy chuẩn phục chế tranh cận đại. Nam, hãy ghi nhớ thật kỹ những gì tôi vừa dặn: tuyệt đối giữ vững giới hạn của chứng cứ vật chất. Châu, hãy giúp Nam xử lý các tài liệu gốc theo đúng quy chuẩn bảo tồn không can thiệp, đừng để mồ hôi tay làm hỏng các lớp mực cổ.

Bà Linh gật đầu chào hai người rồi thong thả bước ra khỏi xưởng. Tiếng cánh cửa khép lại trả lại cho không gian căn phòng sự yên tĩnh tuyệt đối, chỉ còn tiếng quạt thông gió chạy rì rầm trên trần nhà cao.

Bảo Châu không lãng phí một giây phút nào. Cô ôm chiếc hộp các-tông nặng trịch bước nhanh đến chiếc bàn thao tác lớn bằng gỗ phủ nỉ xanh của Nam, đặt cẩn thận xuống bên cạnh màn hình hiển thị của kính hiển vi kỹ thuật số.

— Cậu vừa gặp Phạm Đức Lâm ở quán trà đường Nguyễn Du về đúng không? — Châu ngước lên hỏi, ánh mắt sắc sảo và thẳng thắn nhìn xoáy vào Nam. — Sáng nay cháu thấy chiếc xe Mercedes màu đen của văn phòng Lam Thành đỗ ở đầu hẻm nhà ông ngoại, rồi ngay sau đó mẹ cháu nhận được một cuộc gọi kéo dài nửa tiếng đồng hồ từ thư ký riêng của ông ta. Lâm đang giăng lưới dồn ép tất cả các bên.

— Ông ta đề nghị mua một bản báo cáo kỹ thuật cho phép xé lẻ mười hai bức tranh để đem bán đấu giá — Nam thong thả với tay lấy đôi găng tay cotton trắng chuyên dụng đeo vào từng ngón — Đổi lại việc Lam Thành sẽ dùng bộ máy truyền thông dập tắt toàn bộ những bài báo bôi nhọ tôi trên mạng từ sáng đến giờ. Và tôi đã từ chối.

Châu khẽ thở phào ra một hơi dài, một nét cười thanh thản thoáng hiện trên gương mặt còn vương mồ hôi của cô:

— Cháu biết chắc chắn cậu sẽ từ chối. Nếu cậu là một kẻ dễ dàng bị mua chuộc bởi danh vọng và tiền bạc, cậu đã không dám đứng lên công khai đối đầu với cậu Khang ngay trong ngày kiểm kê đầu tiên. Nhìn này Nam, cháu mang đến cho cậu một kho báu thực sự.

Châu cẩn thận mở nắp chiếc hộp các-tông cũ kỹ. Bên trong không hề có những bức tranh quý giá hay những bản phác thảo lộng lẫy, mà là hàng chục cuốn sổ tay kế toán bìa bọc vải thô đã sờn rách mép, các xấp phong bì lưu trữ biên nhận bằng thứ giấy bồi mỏng manh thời bao cấp và những tập chứng từ chi tiêu được Trương Diệp tự tay buộc lại cẩn thận bằng từng cuộn dây đay đã ngả màu xám xịt qua năm tháng.

— Ông ngoại cháu là một người có thói quen làm việc cực kỳ ngăn nắp, tỉ mỉ nhưng cũng đầy mâu thuẫn — Giọng Châu chùng xuống, ngón tay cô khẽ lướt nhẹ qua những gáy sổ sờn rách đầy xúc động — Ông ghi chép lại gần như từng hào, từng cắc chi tiêu cho vật liệu sáng tác từ đầu thập niên 70 cho đến tận cuối thập niên 90. Mẹ cháu và cậu Khang luôn nghĩ đây chỉ là một đống giấy lộn vô giá trị, tàn tích của một thời nghèo khó nên đã vứt xó chúng dưới gầm kho sách ẩm thấp suốt hơn hai mươi năm qua. Nhưng cháu nhớ như in câu nói của cậu hôm ở phòng trưng bày: lịch sử thực sự của một tác phẩm sơn mài không nằm ở chữ ký hào nhoáng trên bề mặt, mà nó nằm ở toàn bộ hành trình vật chất đã tạo nên tấm vóc nâng đỡ nó.

Nam cảm thấy các đầu ngón tay mình khẽ run lên vì phấn chấn. Anh với tay bật chiếc đèn bàn kỹ thuật công suất lớn, luồng ánh sáng trắng lạnh rọi thẳng xuống mặt bàn nỉ, soi rõ từng hạt bụi li ti đang bay lơ lửng trong không khí. Đôi bàn tay đeo găng trắng của anh cẩn thận nâng từng xấp chứng từ lên. Đó là cả một biên niên sử thầm lặng, khắc nghiệt nhưng đầy kiêu hãnh về đời sống nghệ thuật của một thế hệ họa sĩ tiền bối: những tờ biên nhận mua sơn then Phú Thọ đựng trong chum sành, những hóa đơn nhận vàng quỳ Kiêu Kỵ từ các nghệ nhân phố cổ Hà Nội, những chứng từ thanh toán vải màn sợi bông dệt thô của nhà máy dệt Nam Định, cho đến từng lạng nhựa cánh kiến đỏ mua gom từ các hợp tác xã lâm đặc sản miền núi...

— Cậu đang tìm kiếm một manh mối cụ thể nào sao? — Châu cúi người qua vai anh, chăm chú dõi theo từng cử động lật giở. Hơi thở nhẹ nhàng của cô mang theo hương thơm thanh khiết thoang thoảng của tinh dầu vỏ cam.

— Lúc chuẩn bị rời khỏi phòng trà, Phạm Đức Lâm đã buột miệng nói ra một chi tiết rất đáng ngờ — Nam vừa lật nhẹ từng tờ giấy dó đã ngả màu nâu sẫm, đôi mắt quét nhanh qua từng dòng chữ viết tay bằng mực tím của Trương Diệp — Ông ta cảnh báo tôi rằng một nhà sưu tập mang bí danh “Người Giữ Bóng” đã bắt đầu ra tay thu gom toàn bộ tài liệu cổ và các chứng từ vật tư từ thời kỳ đầu sáng tác của ông cụ. Tại sao lại là chứng từ vật tư thô sơ? Nếu kẻ giấu mặt kia chỉ đơn thuần muốn tìm kiếm và sở hữu bức tranh thứ mười ba để trục lợi tài chính, tại sao phải hao tâm tổn tứ săn lùng những tờ biên nhận mua bán cũ kỹ, rách nát từ bốn mươi năm trước như thế này?

— Trừ khi... — Châu tiếp lời, đôi mắt thông minh của cô gái trẻ bỗng bừng sáng — những chứng từ vật tư đó chính là bằng chứng vật chất duy nhất còn sót lại xác nhận sự hiện diện thực tế của những người cộng tác thầm lặng mà gia đình cháu đã cố tình xóa tên khỏi lịch sử để độc chiếm hào quang cho ông cụ!

Nam dừng ngón tay lại ở một tập phong bì màu nâu nhạt nằm ép chặt dưới đáy chiếc hộp các-tông. Trên bìa chiếc phong bì đã ố vàng loang lổ có một dòng chữ viết tay nắn nót, mực Tàu đen nhánh của cố họa sĩ Trương Diệp: *Chi phí thực địa & Vật liệu Miền Trung — 1982-1985*.

Anh cẩn thận dùng kẹp gắp rút các tập tài liệu mỏng bên trong ra ngoài. Phần lớn là những tấm vé tàu hỏa tuyến Bắc - Nam in trên giấy bìa cứng màu nâu thô ráp, các biên nhận mua dầu hỏa thắp đèn, tiền thuê phòng trọ tập thể tại thành phố Đà Nẵng và cố đô Huế. Nhưng nằm kẹp kín đáo giữa hai tờ giấy giới thiệu công tác của Hội Mỹ thuật đã mục nát mép là một tờ hóa đơn thu mua khổ nhỏ chỉ bằng nửa tờ giấy học trò, mép giấy đã bị sờn rách và mủn ra vì hơi ẩm của thời gian.

Nam dùng chiếc panh y tế nhẹ nhàng gắp tờ hóa đơn, đặt cẩn thận dưới ống kính của chiếc kính hiển vi kỹ thuật số. Anh xoay núm điều chỉnh tiêu cự, hình ảnh phóng đại lập tức hiện lên sắc nét trên màn hình máy tính độ phân giải cao.

Đó là một tờ biên nhận viết tay trên loại giấy bồi thủ công dày dặn, thô ráp, góc trên cùng bên trái có một dòng tiêu đề mộc bản in chữ nổi đậm nét đã nhòe mực: *Cơ sở thu mua & sơ chế lâm thổ sản ven sông Hoài — Hội An*. Ngày lập hóa đơn được ghi rõ ràng bằng nét mực tím: *14 tháng 4 năm 1984*.

Nội dung ghi chép bên dưới khiến cả Nam và Bảo Châu đồng thời nín thở, căn phòng dường như chìm vào một khoảng lặng chết chóc:

*“Xuất kho bàn giao cho Họa sĩ Trương Diệp: 50 hộc vỏ trứng vịt thả đồng đặc chủng (loại vỏ mỏng, thu gom đợt ấp mùa xuân ven hạ lưu sông Thu Bồn, đã ngâm nước vôi trong và sấy khô tự nhiên). Đơn giá: 120 đồng/hộc. Thanh toán đợt một: Đã nhận đủ bằng tiền mặt.”*

Và đặc biệt nhất, ở góc dưới cùng bên trái của tờ hóa đơn, ngay bên cạnh chữ ký nguệch ngoạc của người thủ kho cơ sở, có một dòng ghi chú viết tay bằng bút máy nét thanh nét đậm, nét chữ phóng khoáng, cứng cỏi, hoàn toàn khác biệt với nét chữ tròn trịa, nắn nót quen thuộc của Trương Diệp:

*“Vỏ trứng đồng Thu Bồn lớp vôi xốp mịn, mài nước bắt màu son tươi hơn trứng vịt nuôi công nghiệp ngoài Bắc. Đã giao đủ số lượng cho xưởng A.-D. chuẩn bị vóc cho ba bức đầu tiên.”*

Châu run rẩy đưa ngón tay chỉ vào dòng chữ phóng đại trên màn hình máy tính, giọng nói của cô lạc đi vì kinh ngạc tột độ:

— Vỏ trứng vịt thả đồng ven hạ lưu sông Thu Bồn... Hội An? Tại sao ông ngoại cháu lại phải lặn lội vượt hàng ngàn cây số vào tận Hội An chỉ để thu gom vỏ trứng vịt trong những năm tháng gian khó của thập niên 80? Trong khi vào thời điểm đó, các xưởng mỹ nghệ thủ công ở Hà Nội hay Bình Dương đều có sẵn nguồn cung vỏ trứng vịt vô cùng dồi dào?

Nam không trả lời ngay câu hỏi của cô. Anh chậm rãi đứng thẳng người dậy, hai mắt nhìn trân trân vào ba chữ cái viết tắt nắn nót nhưng đầy dứt khoát trên màn hình: *“xưởng A.-D.”*. Chữ *D.* chắc chắn không thể là ai khác ngoài Trương Diệp. Còn chữ *A.*... với tất cả những dữ liệu mà họ thu thập được về kỹ thuật làm vóc Tương Bình Hiệp thượng thừa, chữ cái ấy chỉ có thể đại diện cho một cái tên duy nhất: Nguyễn An.

Ký ức về lời cảnh báo lạnh lùng của Phạm Đức Lâm tại quán trà bỗng chốc dội về trong tâm trí Nam, sắc bén và rõ ràng như một hồi chuông báo động vang lên giữa đêm tối: *“Cậu có biết rằng ngoài kia, một nhà sưu tập mang bí danh 'Người Giữ Bóng' đã bắt đầu thu gom mọi tài liệu cổ, mọi chứng từ vật tư từ thời kỳ đầu của ông cụ không?”*

Lâm không hề nói suông để hù dọa anh. Mạng lưới Lam Thành hoặc kẻ đứng sau bọn họ đã đánh hơi thấy sự tồn tại của những chứng từ vật tư thô sơ này từ rất lâu. Bọn họ biết rất rõ rằng chuỗi xuất xứ thực sự của bộ mười hai bức tranh sơn mài không hề bắt đầu từ một xưởng vẽ biệt lập, lộng lẫy và độc tôn danh tiếng tại thủ đô Hà Nội hay trung tâm Sài Gòn, mà nó đã được thai nghén và bắt đầu từ những xưởng sơ chế vật liệu thủ công thô mộc ven bờ sông Hoài ở Hội An. Chính tại mảnh đất miền Trung đầy nắng gió ấy, Trương Diệp và Nguyễn An đã cùng nhau chia sẻ từng bát cơm, thử nghiệm từng lớp sơn sống, từng mẻ vóc cẩn vỏ trứng đầu tiên để tạo nên nền móng cho một kiệt tác để đời.

Nếu Lam Thành muốn tung ra một bức tranh giả mạo mang phong cách thời kỳ đầu của Trương Diệp nhằm lấp liếm vào khoảng trống lịch sử để trục lợi hàng triệu đô la, bọn họ buộc phải chiếm đoạt cho bằng được những tài liệu này để ngụy tạo một chuỗi xuất xứ hoàn hảo không thể bẻ gãy. Ngược lại, nếu “Người Giữ Bóng” — người đàn bà bí ẩn am hiểu tường tận từng lớp kỹ thuật vóc Tương Bình Hiệp — đang ráo riết săn lùng chúng để tìm lại sự thật cho người thợ làm vóc đã khuất, thì Hội An chính là chiến địa tiếp theo mà người đó chắc chắn sẽ hướng tới.

Nam quay sang nhìn Trương Bảo Châu. Đôi mắt cương nghị, trong veo của cô gái trẻ cũng đang nhìn thẳng vào anh. Trong ánh mắt ấy, không còn sót lại một chút sợ hãi, hoang mang hay do dự nào của ngày đầu tiên cô bỡ ngỡ bước chân vào xưởng giám định của anh nữa.

— Nam này — Châu nói khẽ, từng âm tiết thốt ra đều chắc nịch và dứt khoát — Ba bức tranh đầu tiên trong bộ mười hai bức kiệt tác của ông ngoại... chính là ba bức tranh mô tả cảnh sắc phố cổ rêu phong và nhịp sống sông nước miền Trung. Ông ngoại cháu từng nắm tay cháu nói rằng ba bức tranh đó chính là 'nền móng xương thịt của toàn bộ hành trình sáng tạo'. Chúng ta không thể tiếp tục ngồi yên ở Sài Gòn để chịu trận, để chờ đợi đòn công kích truyền thông tiếp theo của Lâm hay bước đi tàn nhẫn tiếp theo của Người Giữ Bóng được nữa.

Nam gật đầu thật chậm. Một quyết định dứt khoát, tỉnh táo và không thể đảo ngược lập tức định hình trong tâm trí anh. Anh cẩn thận dùng panh gắp tờ hóa đơn năm 1984 lồng vào trong một chiếc phong bì màng phim polyester chống axit chuyên dụng, rồi dùng băng keo bảo tồn niêm phong kín từng mép mép giấy:

— Chiều nay, chúng ta sẽ làm việc cật lực để hoàn tất bản Báo cáo xác lập phạm vi kỹ thuật đúng như lời cô Linh dặn, gửi thẳng cho luật sư Nguyễn Hoài Thu nhằm khóa chặt bàn tay thao túng của Phạm Đức Lâm tại Hội đồng thừa kế ở Sài Gòn. Sau đó, tôi và cô sẽ bay ra Hội An ngay trong chuyến bay sớm nhất sáng mai.

Ánh mắt Nam dừng lại thật lâu trên dòng chữ mực tím đã phai mờ của tờ hóa đơn năm 1984. Dưới lớp bụi thời gian bốn mươi năm đằng đẵng, một cánh cửa hoàn toàn mới dẫn thẳng vào nguồn cội và những bí mật sâu kín nhất của bộ kiệt tác sơn mài vừa hé mở, ngay giữa lòng một vùng đất cổ bên bờ sông Hoài.