Trả tên cho người giữ nền

Ánh nắng sớm rọi qua những tán cây sơn giống tại Tương Bình Hiệp, làm bừng sáng gian trưng bày cổ kính của Nhà xưởng Cây Sơn nơi đông đảo nghệ nhân, thợ thủ công cao niên và giới nghiên cứu mỹ thuật tề tựu trong sự xúc động trang nghiêm.

Gió từ phía rạch Bà Lụa thổi qua rặng tre xanh ngắt, mang theo hương ngai ngái, hăng nồng quen thuộc của nhựa sơn ta mới trích và mùi gỗ mít ngâm bùn thoảng nhẹ trong không gian xưởng mộc. Dưới mái ngói âm dương rêu phong nâng đỡ bởi những hàng cột căm xe vững chãi, gian khánh tiết của hợp tác xã xưa đã được dọn dẹp phong quang, khoác lên vẻ trang trọng hiếm thấy. Không có hoa tươi rực rỡ phô trương, không có những tấm pano quảng cáo bóng bẩy thường thấy ở các phòng đấu giá thương mại tại trung tâm Sài Gòn. Ở đây, giữa lòng làng nghề đã trải qua hàng trăm năm thăng trầm, sự tôn nghiêm được định hình bởi những bộ tràng kỷ gỗ trắc bóng nước thời gian, những dãy chum sành ủ sơn xếp thẳng tắp ven chân tường và hàng chục mái đầu bạc phơ của những người thợ cả đã dành trọn đời mình bên máng mài nước. Nắng sớm lọt qua từng kẽ lá ngón tay của rặng sơn giống trồng thử nghiệm ngoài bờ rào, hắt những vệt sáng tròn trịa lên nền gạch tàu đỏ thẫm. Nền đất nện của xưởng xưa dường như vẫn còn lưu giữ nhịp thở của bao thế hệ: tiếng đục gỗ lách cách, tiếng chày giã đất phù sa thùm thụp, và trên hết là thứ mùi ngái nồng ngấm vào từng thớ thịt của những con người xem sơn ta như một định mệnh gắn liền với sự sống.

Ở vị trí trang trọng nhất nơi gian giữa, bức tranh sơn mài khổ 30x40 cm *Người Giữ Nền* được đặt trên giá gỗ sao xanh mộc mạc. Bề mặt vóc tranh không được đánh bóng gương rực rỡ để chiều chuộng thị hiếu thị trường, mà giữ nguyên vẹn lớp màng then mờ xỉn mài dở, nơi mười hai dải sắc độ từ thô ráp đến tinh mịn hiển lộ tuần tự. Từng dải mài là một lát cắt thời gian, một trật tự kỹ thuật nghiêm ngặt phơi bày cấu trúc bên trong của nghệ thuật sơn mài truyền thống: từ lớp vóc mộc đan nan tre nong mốt, lớp vải gai thô bó chặt thớ gỗ, tầng đất phù sa ủ mật mía mịn như nhung, cho đến ba tầng bạc quỳ rực rỡ nằm ẩn tàng dưới sắc đen thăm thẳm của màng sơn then. Ngay cạnh phiến vóc nguyên bản, một hệ thống màn hình chuẩn màu công nghiệp cỡ lớn liên tục trình chiếu bản số hóa phân tích đa tầng quang phổ cực nét, giải mã cấu trúc kỹ thuật của trọn bộ mười hai bức tranh gốc. Từng lớp ảnh thấu quang hồng ngoại, phổ phản xạ Vis-NIR và huỳnh quang tử ngoại 365 nanomet lướt qua nhịp nhàng, làm nổi bật sự tương thích tuyệt đối giữa từng lát mài trên phiến vóc với các tầng hom phù sa sông Truồi, màng bạc quỳ Kiêu Kỵ và các lớp then óng ánh trên những đại tác phẩm kinh điển.

Đứng trước bức tranh, các chuyên gia phục chế của Bảo tàng Mỹ thuật, các giảng viên đại học cùng những nhà giám tuyển kỳ cựu đều lặng đi. Họ cúi mình sát mặt kính bảo vệ, nheo mắt quan sát từng vi vết rạn chân chim hình mạng nhện – dấu vết đặc trưng của lớp urushiol già cỗi qua nửa thế kỷ co ngót tự nhiên trong độ ẩm nhiệt đới. Bức tranh thứ mười ba không còn là một giai thoại bí ẩn kích thích lòng tham của giới đầu cơ hay một món hàng biệt lập chờ đợi búa gõ triệu đô. Nó đứng đó như một chiếc la bàn thị giác, một tổng tập tri thức kỹ thuật mẫu mực, dẫn dắt người xem đi ngược từ bề mặt lộng lẫy trở về với nguồn cội của đất bùn, sợi gai, than củi và những bàn tay lao động thầm lặng. Không gian tĩnh lặng đến mức người ta có thể nghe thấy tiếng gió xào xạc luồn qua hàng phên nứa và hơi thở dồn nén đầy kính cẩn của những người làm nghề.

"Các vị có thể quan sát rất rõ ở dải quang phổ 580 nanomet," tiếng Quách Nhật Nam vang lên trầm tĩnh bên cạnh màn hình hiển thị. Anh mặc bộ âu phục sẫm màu đơn giản, phong thái đĩnh đạc, trỏ cây bút kim loại vào biểu đồ so sánh lát cắt. "Mười hai vệt mài ngang trên phiến vóc này chính là mười hai mức độ mài hạ lớp quang dầu để lộ ánh kim loại bên dưới, tương ứng với tỷ lệ chính xác từng micromet mà xưởng Cây Sơn đã áp dụng cho mười hai bức tranh từ năm 1978 đến năm 1984. Cố danh họa Trương Diệp không tạo ra bức tranh này để bổ sung một tác phẩm trang trí. Đây là văn bản kỹ thuật đối chứng, là chuẩn mực bảo tồn nguyên bản mà ông để lại nhằm bảo vệ tính toàn vẹn của di sản."

Nam dừng lại giây lát, bấm chuyển sang biểu đồ giao thoa quang học, nơi các bước sóng phản xạ từ lớp bạc quỳ Kiêu Kỵ trùng khớp hoàn hảo giữa phiến vóc mẫu và bức tranh *Đêm Chợ Nổi* nổi tiếng. Giọng anh tiếp tục, rành rọt từng chữ:

"Mỗi một lát mài ở đây không đơn thuần là động tác cơ học. Nó ghi lại chính xác độ dày của lớp màng then được người thợ gạt bằng chổi tóc, thời gian ủ ẩm trong buồng kín lòng đất để đạt độ cứng tối ưu, và lực miết của thỏi than củi xoan ngâm nước giếng khơi. Nếu không có phiến vóc khóa đọc này, bất kỳ sự can thiệp làm sạch hay phục hồi nào bằng hóa chất hiện đại cũng có nguy cơ bào mòn lớp màng mỏng manh ấy, vĩnh viễn tước đoạt linh hồn vật chất của tác phẩm. Bức tranh này chính là chiếc chìa khóa bảo vệ mười hai kiệt tác khỏi sự xâm hại của thời gian và sự thiếu hiểu biết của hậu thế."

Những tiếng xì xào tán thưởng khe khẽ vang lên. Các nhà phê bình gật đầu đồng thuận khi nhìn thấy sự thật hiển hiện không thể chối cãi qua số liệu khoa học. Bức tranh khóa đọc đã hoàn thành sứ mệnh thiêng liêng nhất của nó: bảo vệ di sản khỏi nguy cơ bị phân tán và cắt nghĩa sai lệch. Trên gương mặt những nhà nghiên cứu nghiêm nghị nhất, sự hoài nghi thường thấy đã hoàn toàn nhường chỗ cho niềm xúc động trước tầm nhìn xa rộng của bậc tiền nhân.

Khi tiếng xôn xao lắng xuống, luật sư Nguyễn Hoài Thu trong trang phục công sở chỉnh tề bước lên bục điều hành. Trên tay bà là tập hồ sơ pháp lý dày dặn mang con dấu niêm phong màu đỏ thắm. Bà chỉnh lại micro, ánh mắt quét qua toàn thể cử tọa trước khi cất giọng dõng dạc:

"Thưa toàn thể quý vị, căn cứ vào Di chúc bổ sung lập ngày 18 tháng 11 năm 2019 của cố danh họa Trương Diệp; căn cứ Biên bản Giám định Mỹ thuật và Xác thực Toàn diện số 01/2026/XN-DS; và căn cứ Bản Thỏa thuận Hòa giải Tự nguyện đã được Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận hiệu lực pháp lý, hôm nay, Hội đồng thừa kế và Ban sáng lập Quỹ Bảo tồn Văn hóa Mỹ thuật Diệp Sơn chính thức công bố Danh mục Mỹ thuật mới (Catalogue Raisonné) đối với bộ tác phẩm của cố họa sĩ."

Luật sư Thu mở tập văn bản, chậm rãi đọc từng điều khoản đã được sửa đổi và chuẩn hóa, giọng điệu đanh thép nhưng chứa chan sự trân trọng:

"Thứ nhất: Tác quyền sáng tạo nghệ thuật của bộ mười hai bức tranh sơn mài và bức tranh khóa đọc *Người Giữ Nền* chính thức được ghi nhận thuộc về tác giả Trương Diệp.

Thứ hai: Ghi nhận vai trò đồng kiến tạo kỹ thuật và thiết kế cấu trúc chất liệu của cố nữ nghệ nhân Nguyễn An. Bà Nguyễn An được xác lập danh phận là cộng sự kỹ thuật xuyên suốt giai đoạn sáng tác 1978–1985, người trực tiếp nghiên cứu công thức phối chế sơn sống, vóc nước ngọt và kiểm soát chất lượng màng sơn.

Thứ ba: Danh mục mỹ thuật mới chính thức bổ sung danh sách đầy đủ các gia đình thợ thủ công làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp đã trực tiếp tham gia vào toàn bộ quy trình kiến tạo tác phẩm, căn cứ theo cuốn sổ công năm 1983–1984 của Hợp tác xã Cây Sơn do thợ cả Bùi Tấn Phúc lưu giữ."

Tiếng lật giấy giòn giã vang lên trong sự im phăng phắc của hội trường. Luật sư Thu xúc động đọc to từng dòng định danh đã bị vùi lấp suốt bốn thập kỷ:

"Công đoạn đóng vóc mộc đan nan tre nong mốt và xử lý lỗi kỹ thuật: Gia đình thợ cả Bùi Tấn Phúc; Công đoạn giã đất phù sa sông Truồi quyện mật mía, bó vải gai thô và hom lót bảy lượt: Hộ ông Sáu Kiểng cùng các con; Công đoạn chế tác và dát bạc quỳ ba lớp Kiêu Kỵ: Gia đình bà Hai Nhỏ; Công đoạn ủ ẩm buồng kín, mài hạ bằng than củi xoan và đánh bóng bằng bột sừng: Tổ thợ mài nước mười hai người thuộc Hợp tác xã Cây Sơn..."

Bà Thu đọc chậm rãi từng cái tên, không bỏ sót một người thợ phụ hay một chân chạy việc giã bột đá năm xưa. Mỗi âm thanh vang lên như một sự cứu rỗi, trả lại danh dự và sự tôn nghiêm cho những kiếp người cả đời nép mình sau ánh hào quang của nghệ thuật viện hàn lâm.

Dưới hàng ghế đầu, cụ Bùi Tấn Phúc ngồi thẳng lưng, hai bàn tay thô ráp, nứt nẻ và in hằn những vết đen của sơn sống nắm chặt lấy chiếc gậy tre. Khóe mắt già nua của cụ ươn ướt, đôi môi run rẩy theo từng cái tên được xướng lên. Cạnh cụ, những người thợ già râu tóc bạc phơ khẽ cúi đầu, có người đưa vạt áo bà ba lau vội giọt nước mắt lăn dài trên gò má đồi mồi. Tên của họ, của cha anh họ, những người từng còng lưng bên máng nước lạnh buốt của những mùa đông năm cũ, từng chịu đựng những cơn lở sơn buốt nhức tận xương tủy để tôi luyện nên từng phiến vóc hoàn hảo, nay đã được đặt trang trọng vào lịch sử mỹ thuật nước nhà, bên cạnh tên tuổi của người danh họa mà họ hết lòng kính trọng. Bốn mươi năm âm thầm chịu đựng sự lãng quên, bốn mươi năm nhìn những bức tranh của xưởng mình làm ra chu du khắp các bảo tàng thế giới mà không một dòng chú thích nhắc đến tên làng, nỗi ngậm ngùi ấy giờ đây vỡ òa thành niềm kiêu hãnh rưng rưng.

Đứng bên phải bàn chủ tọa, Trương Minh Khang cúi gập đầu trước các nghệ nhân già. Không còn dáng vẻ bồn chồn, toan tính của một thương nhân bị dồn vào chân nợ nần, Khang giờ đây tĩnh lặng và khiêm nhường. Sau khi Quỹ Diệp Sơn hoàn tất thủ tục giải ngân thanh toán khoản bảo lãnh tín dụng ba mươi tỷ đồng từ nguồn tiền khai thác văn hóa minh bạch, gánh nặng ngàn cân đè nặng tâm trí ông đã hoàn toàn biến mất. Những chuỗi ngày hoảng loạn trốn chạy chủ nợ, những đêm mất ngủ toan tính bán tháo di sản của cha để tự cứu mình đã lùi sâu vào dĩ vãng như một cơn ác mộng. Đứng cạnh em gái Thanh Mai và cô cháu gái Bảo Châu, Khang bước lên một bước, cúi đầu thật sâu trước cụ Bùi Tấn Phúc và đại diện các gia đình thợ:

"Thay mặt cho thế hệ con cháu của ba tôi... tôi xin cúi đầu cảm tạ ân tình của làng nghề. Ba tôi nợ các cô chú, các bác một lời công nhận công khai, và hôm nay, vong linh của ông mới thực sự được thanh thản."

Giọng Khang nghẹn lại ở những từ cuối cùng. Ông hiểu rằng số tiền nợ nần ba mươi tỷ từng suýt chôn vùi danh dự gia tộc họ Trương chẳng là gì so với món nợ ân nghĩa mà cha ông đã mang theo xuống suối vàng. Trương Thanh Mai nghẹn ngào đặt tay lên vai anh trai, ánh mắt bà hướng về phía góc phòng, nơi Lê Tường Vân đang đứng lặng lẽ.

Lê Tường Vân hôm nay mặc chiếc áo dài màu lam sẫm trang nhã. Không còn vẻ sắc sảo phòng thủ hay nét u uất của "Người Giữ Bóng" từng bám theo từng dấu vết điều tra, gương mặt người phụ nữ ngoài năm mươi tuổi toát lên vẻ thanh thản, an nhiên. Đôi mắt từng chứa đầy sự uất nghẹn và cảnh giác khi đối diện với Nam và Bảo Châu tại ngôi nhà cổ nay đã trở nên dịu dàng, trong trẻo như mặt nước mùa thu. Khi luật sư Thu mời đại diện gia đình nghệ nhân Nguyễn An bước lên, bà chậm rãi tiến về phía trước, hai tay nâng chiếc hộp gỗ hương khảm xà cừ cổ kính. Chiếc hộp từng là nơi chôn giấu những bí mật nhức nhối suốt nửa đời người, nay được mang ra ánh sáng giữa sự chứng kiến của toàn thể cộng đồng.

"Thưa quý vị, thưa các bậc nghệ nhân lão thành," giọng Tường Vân vang lên truyền cảm và rõ ràng. "Mẹ tôi, bà Nguyễn An, khi còn sống chưa từng mưu cầu một bức tượng đồng hay một giải thưởng hoa mỹ cho riêng bản thân mình. Điều bà canh cánh đến tận hơi thở cuối cùng là sự công bằng cho những người làm nền, là danh dự của làng nghề Tương Bình Hiệp mà bà gắn bó cả cuộc đời. Hôm nay, chứng kiến tên của mẹ tôi cùng toàn thể phường thợ được khắc ghi trọn vẹn bên cạnh tên tuổi họa sĩ Trương Diệp, tâm nguyện bốn mươi năm của gia đình tôi đã hoàn thành."

Bà mở nắp chiếc hộp gỗ hương, kính cẩn đặt lên bàn lưu trữ từng tập tài liệu ngả màu thời gian:

"Tôi xin trân trọng chuyển giao toàn bộ kỷ vật, nhật ký xưởng vẽ giai đoạn 1978–1985, hơn ba mươi bảng mẫu thử nghiệm phối chế sơn then và toàn bộ thư từ trao đổi nghiệp vụ giữa mẹ tôi và họa sĩ Trương Diệp cho kho lưu trữ chung của Quỹ Diệp Sơn. Nơi đây, bên cạnh những người thợ của xưởng Cây Sơn, mới là ngôi nhà đích thực và an toàn nhất cho những di sản này."

Từng trang nhật ký viết tay bằng mực tím của bà Nguyễn An, ghi chép tỉ mỉ từng mẻ nhựa thu hoạch từ cây sơn đồi Phú Thọ chuyển vào, tỷ lệ dầu trẩu nấu chín ở nhiệt độ nào để không làm xỉn sắc bạc, những vết ố vàng của mồ hôi và nước mài... tất cả giờ đây được trao gửi lại cho cộng đồng. Bà quay sang nhìn luật sư Thu và cụ Bùi Tấn Phúc, khẽ mỉm cười:

"Đồng thời, tôi xin đón nhận lời mời của Hội đồng thừa kế và làng nghề, chính thức tham gia vào Hội đồng đạo đức độc lập của Quỹ Mỹ thuật Diệp Sơn. Tôi sẽ cùng các chuyên gia bảo đảm rằng mọi nguồn thu từ bản quyền và hoạt động trưng bày sẽ được sử dụng tuyệt đối minh bạch, đúng mục đích đào tạo nghề cho thế hệ trẻ và chăm lo phụng dưỡng các nghệ nhân cao niên."

Một tràng pháo tay giòn giã, chân thành vang dội khắp gian nhà xưởng. Cụ Bùi Tấn Phúc run run đứng dậy, chiếc gậy tre gõ nhẹ lên nền gạch khi cụ bước tới nắm lấy bàn tay của Tường Vân. Bàn tay khô gầy của người thợ già siết chặt lấy bàn tay thon nhỏ của con gái người đồng sự năm xưa. Cái nắm tay giữa người học trò cũ của bà Nguyễn An và con gái của bà như nối liền hai đầu của một khoảng cách lịch sử đau đớn, khép lại hoàn toàn những nghi kỵ, tổn thương của thế hệ trước. Trong khoảnh khắc ấy, không còn ranh giới giữa gia đình nghệ sĩ lớn và những người thợ thủ công vô danh, chỉ còn lại sự gắn kết máu thịt của những con người cùng chung một cội nguồn văn hóa.

Ngay sau nghi thức tiếp nhận tư liệu, luật sư Thu tiếp tục tuyên bố quyết định nhân sự then chốt của Quỹ:

"Căn cứ điều lệ quỹ và sự đồng thuận của ba bên quản trị, chúng tôi trân trọng bổ nhiệm kỹ sư phục chế Trương Bảo Châu giữ chức vụ Giám đốc Quản lý chuyên môn Kỹ thuật và Bảo tồn của Quỹ Diệp Sơn, nhiệm kỳ năm năm đầu tiên. Hoạt động chuyên môn của Giám đốc Kỹ thuật sẽ chịu sự giám sát độc lập của Hội đồng Cố vấn gồm chuyên gia bảo tồn Võ Khánh Linh và nghệ nhân Bùi Tấn Phúc."

Bảo Châu bước lên bục nhận quyết định. Cô mặc chiếc áo sơ mi trắng giản dị, mái tóc buộc gọn gàng sau gáy, đôi mắt sáng ngời cương nghị. Không có những lời hứa hẹn sáo rỗng, Bảo Châu nhìn thẳng vào những người thợ đang ngồi bên dưới, cất giọng rành rọt:

"Cháu nhận nhiệm vụ này không phải với tư cách cháu ngoại của họa sĩ Trương Diệp, mà với tư cách một kỹ sư phục chế được đào tạo để phục vụ hiện vật. Di sản của ông cháu để lại không phải một khối tài sản để chia chác, mà là một trách nhiệm bảo tồn tri thức. Cháu cam kết trước vong linh của ông ngoại, trước cô Vân và toàn thể các chú, các bác xưởng Cây Sơn: mọi can thiệp kỹ thuật lên bộ tranh trong tương lai đều phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc can thiệp tối thiểu. Nhà xưởng này, kho mẫu này sẽ là không gian mở để con em làng nghề đến học hỏi, thực hành và tiếp nối tinh hoa của cha ông."

Chuyên gia Võ Khánh Linh ngồi ở hàng ghế danh dự mỉm cười kín đáo. Bà khẽ gật đầu với người học trò trẻ tuổi, ánh mắt lộ rõ vẻ tin tưởng và tán thành tuyệt đối. Ranh giới giữa sự non nớt của tuổi trẻ và sự vững vàng của một chuyên gia bản lĩnh đã được Bảo Châu vượt qua một cách xuất sắc qua từng chặng đường thử thách khốc liệt vừa qua. Từ một cô gái bị cuốn vào cơn lốc tranh chấp gia sản với nỗi hoang mang tột độ, Bảo Châu đã tôi rèn bản thân qua từng đêm thức trắng trong phòng thí nghiệm, kiên định bảo vệ đạo đức nghề nghiệp trước mọi cám dỗ và áp lực quyền lực.

Khi hội trường tạm lắng để bước vào phần công bố khoa học, Quách Nhật Nam bước lên vị trí thuyết trình chính. Anh mở chiếc cặp da đen quen thuộc, lấy ra bản báo cáo dày hơn một trăm trang in trên giấy tiêu chuẩn lưu trữ acid-free. Ánh mắt anh bình thản, cử chỉ dứt khoát và chuẩn xác.

"Kính thưa quý vị đồng nghiệp và Hội đồng thừa kế, tôi xin chính thức trình bày Báo cáo Giám định Toàn diện và Xác thực Tính nguyên bản của tác phẩm *Người Giữ Nền* cùng hệ thống kỹ thuật liên kết bộ tác phẩm Trương Diệp."

Nam điều chỉnh máy chiếu, từng trang phân tích khoa học hiện lên rõ ràng, mạch lạc, thu hút toàn bộ sự chú ý của giới chuyên môn trong khán phòng:

"Toàn bộ quy trình giám định được thực hiện dựa trên phương pháp luận không xâm lấn (Non-invasive Examination Protocol) nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Bảo tồn Quốc tế IIC. Chúng tôi tuyệt đối không trích mẫu phá hủy bề mặt, không bóc tách cơ học lớp vóc. Tính nguyên gốc của tác phẩm được xác lập qua bốn trụ cột chứng cứ độc lập:

Thứ nhất, phân tích quang phổ phản xạ Vis-NIR xác định độ polymer hóa của urushiol trong màng sơn đạt 94,8%, hoàn toàn trùng khớp với độ lão hóa tự nhiên của sơn ta Tương Bình Hiệp nấu dầu trẩu sau bốn mươi năm, loại trừ hoàn toàn các loại nhựa tổng hợp, keo polyurethane hay các phương pháp gia nhiệt cưỡng bức bằng buồng sấy hồng ngoại. Các liên kết chéo của chuỗi alkyl catechol trên mẫu phân tích biểu hiện hình thái oxy hóa tự nhiên kéo dài qua hàng chục chu kỳ khô ẩm theo mùa của khí hậu miền Nam.

Thứ hai, cấu trúc vật lý quang học dưới ánh sáng xiên 15 độ và ảnh chụp phóng đại macro xác nhận vết vá mép vóc bằng dải vải gai dệt tay rộng 1,5 cm lệch góc 45 độ ở góc đáy nan tre tim số bảy – một lỗi kỹ thuật nan vặn tim độc nhất vô nhị chỉ có trên phiến vóc số hai làm vào tháng 2 năm 1984, trùng khớp từng vi sợi với dữ liệu ảnh tư liệu gốc. Vết vá này vốn được thợ cả Bùi Tấn Phúc gia cố thêm một lớp chỉ gai quết nhựa sơn sống nguyên chất để chống cong vênh, tạo nên một dấu vân tay vật chất không thể làm giả.

Thứ ba, sự hiện diện của dòng chữ sơn son huỳnh quang cam ẩn sau lớp then ở mặt sau, được viết bằng hỗn hợp mực chu sa pha tinh dầu trám trắng bí truyền của nghệ nhân Nguyễn An, chỉ phát quang dưới bức xạ tử ngoại bước sóng hẹp 365 nanomet. Phổ phát xạ đỉnh 612 nanomet ghi nhận chính xác công thức điều chế khoáng chất chu sa tự nhiên vùng Hà Giang mà bà Nguyễn An từng ghi chép trong nhật ký xưởng vẽ.

Và thứ tư, chuỗi bảo quản vật chất (Chain of Custody) hoàn chỉnh được khôi phục trọn vẹn từ biên nhận lưu kho ngoại quan Gia Định mang mã D.S.–N.G.N.–8402, qua lời tự thú hợp tác của thợ phục chế Mai Quốc Huy, cho đến khi trở về buồng ủ số một của xưởng Cây Sơn."

Nam dừng lại một nhịp, nhìn quanh khán phòng. Không còn một chút e dè, không còn nỗi sợ hãi mơ hồ về những cái bẫy ngôn từ hay áp lực bóp méo từ truyền thông từng đè nặng lên vai anh suốt ba năm qua. Từng con số, từng biểu đồ phân tích được anh trình bày bằng một giọng điệu trung lập tuyệt đối, không một từ hoa mỹ, không một lời quảng bá thương mại.

"Trong bản báo cáo này," Nam nhấn mạnh, giọng nói vang lên đanh thép và minh bạch, "chúng tôi cũng nêu rõ toàn bộ các giới hạn kỹ thuật của thiết bị và phạm vi kết luận. Khoa học giám định không phải là chiếc đũa thần tạo ra giá trị thương mại cho tác phẩm. Nhiệm vụ cao nhất của một giám định viên độc lập là bảo vệ sự thật vật chất của lịch sử nghệ thuật, vạch rõ ranh giới giữa chứng cứ thực nghiệm có thể kiểm chứng với những suy diễn mang tính thương mại hóa. Bản báo cáo này đã được gửi lưu chiểu tại Cục Bản quyền Tác giả, Viện Khoa học Hình sự và Thư viện Mỹ thuật Quốc gia để mọi nhà nghiên cứu có thể tiếp cận, phản biện công khai."

Khi Nam gấp tập tài liệu lại và cúi đầu chào, cả gian nhà xưởng Cây Sơn lặng đi trong giây lát trước khi bùng nổ trong những tràng pháo tay rầm rộ kéo dài. Tiếng vỗ tay vang dội đập vào những hàng cột gỗ căm xe, dội lên mái ngói cổ kính, cuốn đi mọi u uẩn tích tụ suốt bao năm tháng.

Ngồi ở hàng ghế đầu, chuyên gia Võ Khánh Linh đứng dậy vỗ tay đầu tiên, ánh mắt bà nhìn Nam chan chứa niềm tự hào của một người thầy chứng kiến học trò mình vượt qua cơn bão lớn nhất của sự nghiệp để trở thành một chuyên gia thực thụ. Ba năm trước, sau cú sốc vụ án Đỗ Hoàng Vũ bị mạng lưới Lam Thành của Phạm Đức Lâm bóp méo truyền thông đẩy vào bờ vực phá sản và khủng hoảng niềm tin, Nam từng tự thu mình vào vỏ ốc hoài nghi, dè dặt trước từng con chữ kết luận. Anh từng sống trong nỗi ám ảnh rằng khoa học thực nghiệm có thể bị bẻ cong bởi những mưu đồ kim tiền xảo quyệt. Giờ đây, bằng chính sự kiên định không thỏa hiệp, bằng phương pháp luận khoa học chuẩn mực và sự dũng cảm đối diện với sự thật, anh đã đánh bại hoàn toàn những âm mưu bẩn thỉu của Lam Thành, giải tỏa triệt để áp lực tâm lý trong quá khứ và củng cố vững chắc danh dự nghề nghiệp của một giám định viên chân chính.

Buổi lễ chính thức khép lại vào đầu giờ chiều sau khi các bên cùng ký vào biên bản bàn giao hiện vật và lưu chiểu hồ sơ. Những vị khách từ Sài Gòn, các nhà báo và chuyên gia mỹ thuật lần lượt lên xe trở về thành phố, để lại không gian yên ả vốn có cho làng nghề Tương Bình Hiệp. Những chiếc xe hơi sang trọng nối đuôi nhau rời khỏi con đường làng rợp bóng tre, trả lại cho xưởng Cây Sơn tiếng gió rì rào qua vòm lá và mùi ngai ngái muôn thuở của đất bùn, nhựa sống.

Cái nắng gay gắt của buổi trưa đã dịu dần, nhường chỗ cho những vệt nắng vàng sóng sánh như mật rọi xiên qua những rặng cau và vườn cây sơn giống. Phía cuối khuôn viên xưởng Cây Sơn, một gian nhà ngói ba gian mới được sửa sang tươm tất bỗng rộn rã hẳn lên. Đó là gian mài nước, nơi lớp truyền nghề đầu tiên do Quỹ Diệp Sơn tài trợ chính thức đón nhận lứa học viên mới.

Mười lăm chàng trai, cô gái trẻ – phần lớn là con em của các gia đình thợ trong làng và một số sinh viên khoa sơn mài vừa tốt nghiệp – đang đứng quanh những chiếc bục mài bằng gỗ căm xe đóng chắc nịch. Trước mặt mỗi người là một chậu nước trong vắt, một phiến đá bùn mịn và những thỏi than củi xoan đen nhánh đã được lựa chọn kỹ càng. Cụ Bùi Tấn Phúc mặc chiếc áo bà ba nâu giản dị, đích thân đứng cạnh máng nước, tỉ mỉ chỉ dẫn từng động tác cầm than, cách miết đầu ngón tay cảm nhận độ phẳng của màng then và nhịp thở khi mài hạ.

"Mài sơn ta không được nóng vội," giọng cụ Phúc trầm ấm vang lên giữa tiếng nước róc rách. "Cái tay miết than phải đều như sóng vỗ bờ, mắt phải nhìn vào vệt nước đục, tai phải nghe tiếng than cọ trên mặt vóc xào xạc đều đặn. Lực mạnh quá thì phạm vào then, cháy bạc; lực nhẹ quá thì không phẳng mặt. Phải để cái tâm mình tĩnh như mặt nước lòng chum, thì màng sơn mới chịu mở lòng cho mình thấy ánh sáng bên trong."

Những ngón tay trẻ tuổi vụng về lóng ngóng ban đầu dần bắt nhịp theo lời chỉ dạy. Tiếng đá cọ vào vóc gỗ xào xạc hòa cùng tiếng nước dội róc rách nhịp nhàng vang lên đều đặn, tạo nên một bản hòa âm mộc mạc, sống động của sự hồi sinh. Dưới lớp nước trong veo, những vệt than đen mài trôi đi từng lớp váng mờ, hé lộ dần những ánh bạc quỳ lấp lánh như sao sa dưới đáy nước.

Rời khỏi gian khánh tiết náo nhiệt, Quách Nhật Nam bước chậm rãi ra khoảng sân gạch rợp bóng mát, rồi dừng lại bên hiên xưởng Cây Sơn nhìn về phía dòng rạch Bà Lụa. Gió sông mang theo hơi nước mát rượi thổi tung làn tóc anh, cuốn trôi đi những mệt mỏi, căng thẳng tích tụ suốt bao ngày đêm lần theo từng manh mối xuyên qua Sài Gòn, Hội An, Huế rồi Đà Lạt. Dòng nước rạch Bà Lụa đỏ nặng phù sa lững lờ trôi xuôi về hạ lưu, những dải lục bình tím biếc dập dềnh theo con nước lớn. Đứng ở đây, Nam cảm nhận được sự kết nối kỳ diệu giữa đất trời, sông nước và bàn tay con người – những yếu tố đã cùng nhau nhào nặn nên một dòng tranh độc nhất vô nhị.

Tiếng bước chân nhẹ nhàng vang lên phía sau. Trương Bảo Châu bước tới, đứng cạnh anh bên lan can gỗ. Cô đã tháo chiếc thẻ ban tổ chức đeo trên cổ, cởi bỏ vẻ trang nghiêm của một Giám đốc chuyên môn vừa nhậm chức, trở về với dáng vẻ thanh thoát, tự nhiên của cô gái kỹ sư phục chế mà Nam đã gặp trong buổi chiều tang lễ đầy giông bão ba tuần trước. Mái tóc cô bay nhè nhẹ trong gió chiều, đôi má ửng hồng vì bận rộn suốt cả buổi sáng.

"Mọi người đang tìm anh để chụp ảnh lưu niệm đấy," Bảo Châu khẽ nói, ánh mắt nhìn ra những tán lá sơn xanh mướt đang đung đưa trong gió.

"Hồ sơ đã bàn giao xong, tên tuổi đã được trả lại đúng chỗ, anh nghĩ sự hiện diện của anh trong các khung hình kỷ niệm không còn cần thiết nữa," Nam mỉm cười, giọng nói nhẹ nhõm lạ thường. "Nhiệm vụ của một chuyên gia giám định kết thúc khi sự thật được sáng tỏ và hiện vật trở về với không gian an toàn của nó."

Bảo Châu quay sang nhìn anh, khóe môi khẽ cong lên một nụ cười tinh nghịch nhưng ánh mắt lại ngập tràn sự dịu dàng:

"Anh lúc nào cũng thế, Quách Nhật Nam. Luôn dựng sẵn một bức tường kính ngăn cách bản thân với mọi thứ xung quanh bằng những quy chuẩn chuyên môn, điều khoản hợp đồng và nguyên tắc độc lập khách quan."

Nam nhìn cô, bắt gặp ánh mắt trong trẻo đang nhìn thẳng vào tâm can mình. Suốt cả hành trình điều tra, từ những đêm thức trắng soi từng vết rạn vi mô ở Sài Gòn, những buổi chiều ngược nắng gió sông Hoài, những bước chân qua sương lạnh Đà Lạt cho đến khoảnh khắc đối mặt nghẹt thở với Phạm Đức Lâm tại Tương Bình Hiệp, anh đã luôn tự nhắc nhở mình phải giữ khoảng cách phòng thủ. Anh sợ sự gắn kết cảm xúc sẽ làm lu mờ óc phán đoán khoa học, sợ một kết luận sai lầm sẽ lại hủy hoại cuộc đời một ai đó như vết thương ba năm trước, và sợ cả việc đối diện với những rung động chân thành đang lớn dần trong tim mình trước một cô gái thẳng thắn, thông minh và kiên định như Bảo Châu. Những nguyên tắc nghiệp vụ cứng nhắc từng là tấm khiên che chắn cho một tâm hồn đầy vết thương, nhưng cũng đồng thời giam cầm anh trong sự cô độc lạnh lẽo.

Nhưng giờ đây, khi mọi sóng gió đã qua đi, khi sự thật đã toàn thắng và lòng kiêu hãnh nghề nghiệp được trả lại nguyên vẹn, bức tường phòng thủ ấy bỗng trở nên thừa thãi.

"Thực ra... bức tường đó đã bắt đầu nứt từ ngày ở Hội An rồi," Nam chậm rãi nói, giọng anh trầm xuống, chân thành và không hề né tránh. "Khi nhìn thấy em cúi mình bên bờ rạch, dùng đôi bàn tay trần chạm vào từng thớ gỗ mục để tìm lại danh dự cho những người thợ vô danh, anh hiểu rằng mình không chỉ đang đi tìm một bức tranh bị mất cắp. Em đã kéo anh ra khỏi sự lạnh lẽo của những số liệu phân tích đơn thuần, nhắc cho anh nhớ lý do tại sao ngày xưa mình lại chọn công việc này."

Bảo Châu hơi ngẩn người, hai má khẽ ửng hồng dưới ánh nắng chiều vàng nhạt. Cô nhìn xuống đôi bàn tay mình – đôi bàn tay của một kỹ sư phục chế thường xuyên lấm lem bột đá, mạt cưa và mùi hóa chất – rồi ngước lên nhìn Nam, ánh mắt chan chứa niềm tin cậy tuyệt đối:

"Em cũng từng nghĩ anh là một tay chuyên gia khô khan, chỉ biết bám vào văn bản pháp lý và luôn nghi ngờ mọi thứ. Nhưng ở Biệt thự Mười Ba Ô Cửa, khi anh kiên quyết đứng ra bảo vệ chiếc két rỗng trước mưu toan thương mại hóa, em nhận ra sự cẩn trọng của anh không phải là sự hèn nhát hay sợ hãi, mà là lòng tôn kính sâu sắc nhất dành cho sự thật. Nếu không có anh đồng hành... em đã không thể giữ được di sản của ông ngoại một cách trọn vẹn và công bằng đến thế."

Gió chiều thổi lộng qua mái hiên xưởng mộc, mang theo tiếng cười nói rộn rã của lứa thợ trẻ từ gian mài nước vọng lại. Nắng vàng trải dài trên mặt rạch Bà Lụa, dát một lớp vàng lỏng óng ánh lên những mảng lục bình đang trôi xuôi. Giữa hai người, khoảng cách phòng thủ chuyên môn tồn tại bấy lâu dường như đã tan biến hoàn toàn, nhường chỗ cho sự thấu hiểu sâu sắc của hai tâm hồn cùng chung một lý tưởng, một nhịp đập. Những thử thách nghiệt ngã đã tôi luyện họ, gột rửa đi những hoài nghi để lại một niềm tin nguyên vẹn và thuần khiết.

"Vụ giám định ủy thác của em coi như đã kết thúc trọn vẹn chiều nay," Nam nhìn sâu vào mắt Bảo Châu, khẽ mỉm cười, một nụ cười thoải mái và ấm áp nhất mà cô từng thấy ở anh. "Nhưng bản hợp đồng giữa hai chúng ta... anh không muốn nó dừng lại ở đây."

Bảo Châu chớp mắt, nụ cười rạng rỡ bừng nở trên gương mặt thanh tú:

"Vậy chuyên gia Quách Nhật Nam định đề xuất một điều khoản mới như thế nào?"

"Không có điều khoản pháp lý nào cả," Nam đưa tay ra, những ngón tay ấm áp khẽ chạm vào bàn tay nhỏ nhắn của cô, nhẹ nhàng nhưng vô cùng kiên định. "Chỉ là... nếu người quản lý kỹ thuật của Quỹ Diệp Sơn cần một người đồng hành trong những dự án bảo tồn tiếp theo, và xa hơn là một người cùng đi dạo bên bờ rạch Bà Lụa mỗi khi ráng chiều buông xuống... thì anh luôn sẵn sàng."

Bảo Châu không rụt tay lại. Cô siết nhẹ lấy những ngón tay của Nam, cảm nhận hơi ấm vững chãi truyền qua da thịt. Một cảm giác bình yên, tin cậy tuyệt đối lan tỏa trong lồng ngực. Bàn tay của người giám định viên vốn quen cầm kính lúp và bút đo quang phổ nay đan chặt lấy bàn tay của cô gái kỹ sư phục chế quen với dao cạo và mạt cưa. Họ đã cùng nhau đi qua bóng tối của những nghi kỵ, đối đầu với những cạm bẫy tham lam của thương trường, và giờ đây, họ chọn bước tiếp cùng nhau trên con đường thênh thang phía trước, không còn bị trói buộc bởi danh xưng chuyên gia hay thân chủ, mà với tư cách của hai người yêu thương và thấu hiểu lẫn nhau trọn vẹn.

Phía trong gian nhà mới, tiếng cười giòn tan của các học viên trẻ vang lên khi một phiến vóc đầu tiên được mài lộ ra lớp then óng ánh dưới làn nước trong veo. Cụ Bùi Tấn Phúc đứng bên chiếc bàn gỗ kê ở đầu gian xưởng, nheo mắt mỉm cười hài lòng. Bàn tay run run của người thợ già cẩn thận mở trang giấy dó trắng tinh của cuốn sổ công mới vừa đóng gáy dù.

Giữa tiếng mài nước nhịp nhàng vang lên từ gian xưởng mới, Nam mỉm cười nhìn tên những người thợ trẻ lần đầu tiên được viết nắn nót vào trang đầu của cuốn sổ công.