Mười em và hai mươi em

Hành lang tầng hai khu nhà hành chính Đoàn trường chìm vào quãng lặng đặc quánh của giờ nghỉ trưa. Nắng gắt từ đỉnh đầu xiên chéo qua những ô cửa chớp bám bụi, hắt từng vệt sáng hình thoi loang lổ xuống mặt sàn gạch bông đã mòn vẹt hoa văn. Đâu đó từ phía khu nhà đa năng vọng lại tiếng trống gõ dồn và tiếng hô tập dượt cho hội diễn văn nghệ chào đón tân sinh viên, nhưng những âm thanh ồn ã ấy như bị chặn lại sau bức tường dày ngăn cách kho lưu trữ hậu cần. Ở đây, không khí chỉ quẩn quanh mùi bìa các-tông ẩm, mùi keo dán thùng và thứ hương gỗ mục thoang thoảng của những dãy tủ hồ sơ lâu năm không mở.

Linh đi bên cạnh Đức Huy, bước chân cô khẽ khàng nhưng lòng bàn tay ướt đẫm mồ hôi lạnh. Những bước đi trên hành lang dài dằng dặc dường như kéo căng từng mối dây thần kinh. Cả buổi sáng nay, đầu óc cô không lúc nào thôi quay cuồng giữa những luồng thông tin hỗn loạn trên mạng xã hội và những giả thuyết gai góc mà chính cô đã tự dựng lên trong cơn bốc đồng trưa hôm trước. Mỗi mét sàn gạch trôi qua dưới mũi giày lại như một lời nhắc nhở rằng cô sắp phải đối diện với sự thật bằng mắt thấy tai nghe, chứ không thể ẩn nấp sau màn hình máy tính hay những dòng tin nhắn chất vấn gián tiếp.

Bùi Thanh Vân ngồi lọt thỏm ở góc cuối căn phòng làm việc kiêm kho dã chiến, nơi ba bức tường xung quanh đều bị vây bọc bởi các kiện hàng cứu trợ và học cụ học sinh xếp cao quá đầu người. Những thùng các-tông dày dặn, dán băng dính vàng chằng chịt, mang nhãn in đậm: “Vở kẻ ngang 200 trang - 50 cuốn/thùng” và “Hộp bút chì - Thước kẻ kỹ thuật”. Trên mặt bàn làm việc bằng gỗ ép sứt sẹo của Vân, một chiếc quạt điện mini cắm cổng USB đang quay rè rè, phả ra luồng gió yếu ớt không đủ xua tan cái oi nồng tích tụ dưới mái tôn.

Gương mặt Vân lộ rõ vẻ kiệt quệ sau những đêm dài thức trắng chạy việc hậu cần. Hai quầng thâm sẫm màu dưới mắt cô hằn sâu như bị đóng dấu, làn da tái nhợt vì thiếu nắng, mái tóc đen cột vội bằng một sợi dây thun đã dão để lộ những sợi tóc con lơ thơ dính bết vào thái dương. Chiếc áo sơ mi Đoàn màu xanh đã bạc màu ở phần vai, một bên tay áo còn dính vệt bụi xám ngoét của thùng các-tông chưa kịp phủi. Nhưng khi nghe tiếng bước chân dừng lại trước cửa phòng, Vân ngẩng đầu lên ngay lập tức. Đôi mắt cô, dù mỏi mệt đến đỏ hoe, vẫn giữ nguyên sự thẳng thắn, không một thoáng chớp mắt né tránh hay bối rối.

“Hai bạn bên Góc Sân đúng không?” Vân mở lời trước, giọng khàn đặc vì khát nước. Cô đưa tay với lấy chai nước khoáng đã vơi một nửa trên bàn, uống một ngụm nhỏ rồi đứng dậy. “Mời vào. Chỗ này hơi chật chội, các bạn kéo tạm hai chiếc ghế gấp kia ngồi đỡ giúp mình.”

Huy khẽ gật đầu chào, tiến vào phòng một cách thận trọng. Anh kéo chiếc ghế gấp bằng sắt đã tróc sơn lại gần chiếc bàn tròn đặt ở khoảng trống duy nhất giữa các kiện hàng, rồi ra hiệu cho Linh ngồi xuống trước. Bản thân Huy ngồi xuống chiếc ghế bên cạnh, đặt chiếc cặp da chứa sổ ghi chép và các bảng biểu lên đùi, giữ tư thế điềm tĩnh thường ngày.

“Mai An đã nhắn tin trước cho mình từ sáng sớm,” Vân tiếp tục, hai tay cô vịn vào mép bàn làm việc rồi lách người qua khe hẹp giữa hai thùng hàng lớn để bước lại gần. “Mình biết các bạn muốn gì. Các bạn muốn kiểm tra thực tế việc trao học cụ của dự án Cặp Sách Mở, muốn làm rõ tại sao trên bài đăng chỉ có mười em nhận quà trong khi số liệu duyệt ban đầu là ba mươi em.”

Cô không chần chừ, cũng không vòng vo tìm kiếm những lời rào đón ngoại giao. Bằng một cử chỉ dứt khoát, Vân với tay lấy chiếc cặp tài liệu bằng nhựa cứng màu xanh dương đặt trang trọng trên đỉnh một chồng hóa đơn bán lẻ, rồi đặt mạnh xuống mặt bàn tròn trước mặt Huy và Linh. Tiếng gáy nhựa va chạm với mặt gỗ vang lên một âm thanh khô khốc.

Đó là một tập hồ sơ dày cộm, các mép giấy A4 phẳng phiu, kẹp bằng kẹp bướm thép bản lớn. Ngay ở trang bìa, dòng chữ in đậm hiện lên rõ ràng: *Hồ sơ nghiệm thu và bàn giao học cụ - Dự án Cặp Sách Mở - Giai đoạn 1*.

“Đây là toàn bộ biên bản bàn giao đợt thí điểm hôm mười lăm tháng Mười tại nhà sinh hoạt cộng đồng ven kênh Hạ,” Vân nói, từng âm tiết rành rọt và chắc nịch. “Có đầy đủ chữ ký xác nhận của đại diện Hội Khuyến học địa phương, có cô Phạm Ngọc Ánh đại diện Ban Giám hiệu và Liên đội trường THCS Đồng Mây, cùng chữ ký của mười phụ huynh học sinh khối sáu đã nhận bàn giao đợt đầu.”

Linh nhìn chằm chằm vào tập giấy trắng tinh khôi dưới lớp nhựa trong suốt. Tim cô đập thình thịch trong lồng ngực, dồn dập đến mức cô cảm nhận được từng nhịp mạch nảy lên nơi thái dương. Suốt hơn hai mươi tư giờ qua, cô đã sống trong trạng thái nghi hoặc cao độ, từng mường tượng ra đủ mọi kịch bản đen tối nhất về sự giấu giếm, về những khoảng trống gian lận bị che đậy sơ sài bằng những lời hứa suông của ban điều phối. Thế nhưng, tập tài liệu nằm sờ sờ trước mắt cô lại toát lên vẻ nghiêm cẩn của một quy trình hành chính chuẩn mực.

Linh nuốt khan, đưa những ngón tay run rẩy định lật mép bìa kiếng để kiểm tra tờ biên bản đầu tiên.

Nhưng bàn tay của Vân đã giơ lên, chặn ngang khoảng không giữa Linh và tập hồ sơ.

“Trước khi các bạn đối chiếu danh mục và số lượng, chờ mình hai phút.”

Giọng của Vân không hề có vẻ đe dọa, nhưng sự kiên quyết trong ánh mắt cô khiến Linh phải thu tay lại. Vân rút từ túi áo ngực ra một cây bút dạ kính màu đen ngòi vát lớn, loại bút mực dầu không thể tẩy xóa thường dùng để đánh dấu mã hàng vận chuyển. Cùng với đó, cô rút thêm một chiếc thước kẻ nhôm dài ba mươi phân đã mòn vẹt vạch chia độ.

Không một động tác thừa, Vân lật mở trang biên bản bàn giao đầu tiên. Cô đặt chiếc thước kẻ nhôm ngay ngắn dưới dòng thông tin của học sinh số một, rồi ấn mạnh đầu bút dạ kính xuống mặt giấy.

*Sàn sạt. Sàn sạt.*

Âm thanh đầu bút miết mạnh trên giấy bóng vang lên đanh gọn trong không gian tĩnh mịch. Từng đường mực đen tuyền, dày đặc và dứt khoát kéo dài từ mép cột này sang mép cột kia. Mùi cồn hăng nồng của mực bút dạ lập tức bốc lên, xộc thẳng vào cánh mũi Linh, cay nồng và ngột ngạt.

Vân không ngần ngại. Cô lật sang trang thứ hai, rồi trang thứ ba. Chiếc thước nhôm di chuyển đều đặn như một cỗ máy, và những vệt đen không thể đảo ngược cứ thế phủ kín toàn bộ cột họ và tên đầy đủ của học sinh, cột ngày tháng năm sinh, cột địa chỉ thường trú chi tiết đến từng số hẻm ven kênh Hạ, và cột số điện thoại di động của người giám hộ.

Đức Huy ngồi bên cạnh Linh khẽ chớp mắt. Anh không hề cất tiếng can thiệp, chỉ im lặng dõi theo từng chuyển động chuẩn xác của bàn tay Vân.

Trong khi đó, hai má Linh nóng bừng lên như bị hắt nước sôi. Sự bối rối xen lẫn xấu hổ khiến cô phải cắn chặt môi dưới. Hành động của Vân hoàn toàn không mang bóng dáng của sự gian lận hay thủ tiêu bằng chứng; đó là một phản xạ tự vệ nghề nghiệp lạnh lùng, một rào chắn đạo đức được dựng lên để bảo vệ sự an toàn và lòng tự trọng của những đứa trẻ vị thành niên trước sự tò mò của truyền thông.

“Cạch.” Vân đóng nắp bút dạ lại, đặt chiếc thước kẻ sang một bên. Cô ngước mắt lên, ánh nhìn găm thẳng vào đôi mắt đang dao động của Linh.

“Mình hiểu các bạn cần bằng chứng thực tế để xác minh tính minh bạch của thông tin,” Vân nói, giọng cô trầm xuống nhưng sức nặng trong từng câu chữ không hề giảm bớt. “Nhưng đây là nguyên tắc tối thượng trong thỏa thuận giữa ban điều phối Cặp Sách Mở và nhà trường: danh tính, hoàn cảnh kinh tế gia đình và thông tin liên lạc của các em không phải là món hàng trưng bày để người lớn mang ra chứng minh sự trong sạch của mình trước công chúng. Các bạn có toàn quyền đối chiếu số lượng mười bộ học cụ, kiểm tra biên bản kiểm kê hiện vật gồm ba lô, mười cuốn vở kẻ ngang, hộp bút sáp và phiếu hỗ trợ vé xe buýt, cùng chữ ký của bên giao và bên nhận. Còn đời tư của tụi nhỏ thì không.”

Linh cúi gằm mặt xuống, cảm thấy từng lời nói của Vân như những chiếc kim châm vào da thịt. Cô nhớ lại những lập luận hùng hồn của mình vào buổi sáng hôm qua, khi cô đòi hỏi sự “minh bạch toàn diện” mà không hề mảy may nghĩ đến cái giá mà những đứa trẻ nghèo phải trả nếu thông tin cá nhân của chúng bị phơi bày trên một mặt báo sinh viên.

“Tụi mình hoàn toàn hiểu và tôn trọng nguyên tắc này,” Đức Huy điềm đạm lên tiếng, phá vỡ bầu không khí căng thẳng. Anh chủ động kéo tập hồ sơ đã được bôi đen về phía mình, lật mở cuốn sổ tay ghi chép nghiệp vụ bìa da màu nâu sẫm. “Bản tin Góc Sân cam kết chỉ ghi nhận số liệu tổng hợp, quy cách hiện vật và các mốc thời gian hành chính phục vụ công tác đối soát. Chúng mình tuyệt đối không thu thập, ghi chép hay lưu trữ bất kỳ thông tin nhận dạng cá nhân nào.”

Vân khẽ thở ra một hơi nhẹ, sự căng thẳng trên bờ vai cô chùng xuống đôi chút. “Cảm ơn các bạn.”

Linh nghiêng người nhìn vào trang biên bản dưới bàn tay Huy. Qua những vệt mực đen kịt che giấu danh tính, những dữ liệu nghiệp vụ còn lại hiện lên vô cùng rõ ràng và mạch lạc: - Cột số thứ tự: Đánh số từ 01 đến 10. - Cột danh mục hiện vật: Mỗi suất gồm 01 cặp học sinh chống gù nhãn hiệu An Khánh mã AK-24, 10 cuốn vở kẻ ngang 200 trang định lượng 80gsm của Nhà sách Nam Khê, 01 hộp bút chì - thước kẻ - bút sáp Thiên Long, và 01 phiếu hỗ trợ kinh phí xe buýt quý 4 trị giá 150.000 đồng tiền mặt. - Cột ký nhận: Mười chữ ký nguệch ngoạc của phụ huynh, nét mực tím và xanh đan xen, một số chữ ký run rẩy của những người lao động chân tay hiếm khi cầm bút. - Dưới cùng là con dấu tròn đỏ thắm của Hội Khuyến học phường sở tại, giáp lai một nửa chữ ký của cô Phạm Ngọc Ánh - Tổng phụ trách Đội trường THCS Đồng Mây, xác nhận buổi bàn giao kết thúc lúc 10 giờ 30 phút ngày 15 tháng 10 năm 2024.

Mười bộ học cụ, trị giá đúng 600.000 đồng mỗi bộ — tổng cộng tròn 6.000.000 đồng cho đợt thí điểm. Không có dấu vết cạo sửa, không có dòng ghi đè, không có danh sách ma.

Giữa lúc Huy đang dùng đầu bút chì đánh dấu đối chiếu vào cuốn sổ công tác thì tiếng chuông báo email trên chiếc máy tính xách tay của Vân đặt ở bàn bên kia vang lên một tiếng “ting” trong trẻo.

Vân quay lại, bước tới gõ ngón tay lên bàn rê chuột. Ánh sáng từ màn hình phản chiếu lên tròng mắt cô. Cô lướt nhanh vài dòng rồi quay sang nhìn Linh và Huy:

“Rất đúng lúc. Cô Phạm Ngọc Ánh vừa gửi công văn xác nhận chính thức từ địa chỉ email công vụ của trường THCS Đồng Mây tới hộp thư Đoàn trường, đồng kính gửi cho cả Góc Sân theo đề nghị của Thảo Vy sáng nay.”

Huy lập tức rút điện thoại từ túi quần ra, mở ứng dụng thư điện tử nội bộ của tòa soạn. Linh nhích ghế lại gần hơn, mắt dán chặt vào màn hình điện thoại đang tải dữ liệu. Bức thư điện tử mang tiêu đề chuẩn mực hành chính, gửi từ hộp thư có đuôi tên miền giáo dục chính thống, đính kèm một tệp tài liệu PDF dung lượng gần hai megabyte.

Huy chạm ngón tay mở tệp đính kèm.

Đó là văn bản mang số hiệu 28/XN-ĐM, tiêu ngữ và quốc hiệu trang trọng, phía trên góc phải ghi rõ ngày ban hành là sáng hôm nay. Văn bản do chính Hiệu trưởng trường THCS Đồng Mây ký duyệt, đóng dấu đỏ tươi của nhà trường, phần nội dung do cô Tổng phụ trách Phạm Ngọc Ánh trực tiếp tham mưu và soạn thảo.

Từng câu, từng chữ trong công văn hiện lên sáng tỏ:

*“Trường THCS Đồng Mây xác nhận toàn bộ ba mươi (30) học sinh có hoàn cảnh khó khăn thuộc diện hỗ trợ của trường đã được Ban Giám hiệu phê duyệt danh sách chính thức tiếp nhận học cụ từ dự án Cặp Sách Mở.*

*Nhằm bảo đảm tính phù hợp về kích thước và công năng của học cụ đối với từng lứa tuổi, dự án được thống nhất chia làm hai giai đoạn triển khai:*

*1. Giai đoạn 1 (Đợt thí điểm): Đã tổ chức trao mười (10) suất học liệu cho mười học sinh khối lớp sáu vào sáng ngày 15/10/2024 tại Nhà sinh hoạt cộng đồng ven kênh Hạ. Mục đích nhằm đánh giá thực tế độ bền, quy cách cặp sách và khả năng sử dụng của học sinh đầu cấp.*

*2. Giai đoạn 2: Hai mươi (20) suất học liệu còn lại dành cho học sinh các khối lớp bảy, tám và chín được thống nhất ấn định tổ chức trao tập trung vào tiết sinh hoạt dưới cờ sáng thứ Bảy của tuần thứ mười tại sân trường THCS Đồng Mây.*

*Lý do điều chỉnh thời gian tổ chức giai đoạn 2: Để bảo đảm học sinh không bị phân tâm và xáo trộn thời gian biểu ôn tập chuẩn bị cho kỳ thi khảo sát chất lượng giữa học kỳ một, diễn ra từ ngày 21/10 đến hết ngày 25/10/2024 tại trường THCS Đồng Mây.”*

Đọc đến dòng cuối cùng, lồng ngực Linh như thắt lại. Từng chữ viết sắc sảo, khúc chiết của văn bản hành chính như những chiếc đinh ghim chặt sự thật vào tâm trí cô. Không có sự chậm trễ vô cớ. Không có chuyện “bỏ quên” hay “cắt giảm” học sinh như những bài viết ẩn danh trên các diễn đàn sinh viên rêu rao. Tất cả đều là sự sắp xếp có chủ đích, xuất phát từ sự thấu hiểu và bảo bọc của nhà trường dành cho các em học sinh đang bước vào mùa thi cử căng thẳng.

Vân kéo chiếc ghế gấp thứ ba lại gần, ngồi đối diện với Linh và Huy. Hai bàn tay cô đan chặt vào nhau đặt trên đùi, các khớp ngón tay trắng bệch ra vì áp lực. Cô tựa lưng vào mép tường, buông một tiếng thở dài trĩu nặng:

“Các bạn thấy rồi đấy. Việc chia làm hai đợt là đề xuất hoàn toàn bằng văn bản từ phía cô Ánh và Ban Giám hiệu trường Đồng Mây. Mình là người trực tiếp làm việc, trực tiếp đồng ý với phương án đó vì thấy nó hợp lý cho việc học của các em. Nhưng mình thừa nhận... sai sót chết người của ban điều phối chính là ở bức ảnh và bài viết đăng tải trên fanpage tối hôm mười lăm.”

Vân ngước nhìn Linh, trong ánh mắt cô không có sự giận dữ, chỉ có nỗi cay đắng và dằn vặt khôn nguôi:

“Hôm đó là mười một giờ đêm. Mình vừa tự tay cùng đội hậu cần bốc vác xong ba mươi thùng hàng từ xe tải của xưởng may vào kho lưu trữ này. Người mình lúc đó mệt lả, áo ướt sũng mồ hôi, hai bắp tay mỏi rã rời không nhấc lên nổi. Đúng lúc đó, điện thoại nổ chuông liên tục. Hàng chục tin nhắn từ các nhóm tình nguyện viên hỏi lịch trực, hỏi danh sách, hỏi xe cộ. Rồi Trần Gia Phúc bên tiểu ban nội dung gửi bức ảnh chụp toàn cảnh buổi trao quà ở nhà sinh hoạt qua Zalo, giục mình duyệt gấp để đăng bài trong 'khung giờ vàng' theo kế hoạch truyền thông của cậu ấy.”

Giọng Vân nghẹn lại, một vệt đỏ hoe dâng lên nơi khóe mắt:

“Mình mở ảnh trên màn hình điện thoại bé xíu. Mình chỉ liếc vội góc ảnh thấy đúng phông bạt của chương trình, đúng ngày mười lăm, đúng tên dự án Cặp Sách Mở, rồi bấm chữ 'OK' gửi lại cho Phúc mà không hề đọc kỹ đoạn chú thích do Phúc soạn sẵn. Mình đã chủ quan. Mình đã quên mất một điều cốt tử: phải bắt buộc Phúc ghi rõ ràng dòng chữ: 'Đợt thí điểm trao 10 suất cho học sinh khối 6; 20 suất còn lại sẽ được trao tại trường vào tuần thứ mười'.”

Cô ngừng lại một nhịp dài, hít một hơi sâu để giữ cho giọng nói không run rẩy:

“Mình đã quá tải, mình kiệt sức, và mình đã ngây thơ nghĩ rằng ai cũng hiểu đây mới chỉ là bước khởi đầu. Kết quả là Phúc cho đăng một bức ảnh chụp góc rộng hắt từ dưới sàn lên, ghép cùng dòng trạng thái hoành tráng tuyên bố 'hoàn thành mỹ mãn chương trình hỗ trợ học cụ cho học sinh nghèo Đồng Mây'. Bức ảnh đó đã biến toàn bộ mồ hôi, công sức của bao nhiêu con người thành một màn kịch lừa dối trơ trẽn trong mắt những người quan sát. Phụ huynh ở xóm kênh Hạ bức xúc vì con họ chưa nhận được quà mà trên mạng đã bảo xong xuôi. Cô Ánh gọi điện trách móc ban điều phối làm việc thiếu thận trọng. Và các bạn bên Góc Sân đặt nghi vấn là hoàn toàn có cơ sở. Mình không đổ lỗi cho Phúc. Phúc chỉ chạy theo số liệu truyền thông của cậu ấy. Người phê duyệt cuối cùng về mặt nội dung chuyên môn của Cặp Sách Mở là mình. Lỗi lầm này, sơ suất tai hại này, thuộc về trách nhiệm cá nhân của Bùi Thanh Vân.”

Không gian trong căn phòng nhỏ rơi vào một khoảng lặng thăm thẳm. Tiếng chiếc quạt mini quay rè rè trở nên rõ mồn một.

Linh ngồi chết lặng. Từng lời nhận lỗi chân thành, không một chút quanh co của Vân như giáng một đòn mạnh vào định kiến trong lòng cô. Suốt thời gian qua, Linh đã quen với việc đối diện với những lời giải thích hoa mỹ từ những người làm phong trào, những lời ngụy biện về “sự linh hoạt trong truyền thông”, hay những nỗ lực đổ vấy trách nhiệm cho hoàn cảnh khách quan. Nhưng trước mặt cô lúc này là một người thực sự làm việc bằng tất cả tâm huyết, một người gục ngã vì kiệt sức giữa núi công việc không tên, và khi sai lầm xảy ra, người đó đã dũng cảm đứng ra nhận lấy toàn bộ phần trách nhiệm về mình mà không hề tìm cách đổ vấy cho cấp dưới hay hoàn cảnh.

Đức Huy không nói gì thêm về bài đăng mạng xã hội. Với bản lĩnh của một người làm báo điều tra số liệu, anh hiểu lúc này cảm xúc cần phải nhường chỗ cho sự chính xác của các con số. Huy mở chiếc cặp da, lấy ra tập tài liệu đối chiếu tài chính ba cột mà anh và Linh đã cặm cụi lập từ hôm trước.

Huy đẩy tập bảng tính cùng các bản in sao kê tài khoản sang phía Vân:

“Bây giờ, chúng mình cần làm rõ ranh giới tài chính. Để bảo vệ các bạn và để bản tin có cơ sở bác bỏ các tin đồn thất thiệt, Vân cho tụi mình xem các chứng từ giải ngân của khoản kinh phí mười tám triệu đồng nhé.”

“Được chứ. Mình đã chuẩn bị sẵn toàn bộ ở đây, không thiếu một tờ hóa đơn nào.”

Vân kéo chiếc cặp tài liệu thứ hai từ ngăn kéo bàn làm việc ra. Đó là một tập hồ sơ kế toán dày dặn, các chứng từ thu chi được kẹp ghim theo thứ tự thời gian, đính kèm đầy đủ các ủy nhiệm chi có dấu mộc tròn của ngân hàng thương mại.

Huy rút cây bút bi từ túi áo, đeo cặp kính cận lên sống mũi. Ánh mắt anh trở nên sắc bén và tập trung cao độ. Anh lật giở từng trang chứng từ, dùng ngón tay trỏ dò theo từng con số, đối chiếu chéo giữa phiếu thu, phiếu chi, hóa đơn giá trị gia tăng và bản sao kê biến động số dư tài khoản. Linh ngồi sát bên cạnh, chăm chú dõi theo từng nét bút kiểm tra của Huy.

Bức tranh tài chính của Cặp Sách Mở hiện lên minh bạch đến từng đồng xu:

Tổng kinh phí thực tế của toàn bộ dự án Cặp Sách Mở là đúng 18.000.000 đồng (mười tám triệu đồng chẵn). Khoản tiền này không hề trích từ ngân sách Đoàn trường hay quỹ hỗ trợ của nhà trường, mà do một Quỹ Giáo dục Địa phương tài trợ độc lập thông qua sự kết nối của một cựu sinh viên khoa Địa chất khóa 2018. Hợp đồng tài trợ được ký kết chính thức vào ngày 28 tháng 9 năm 2024, với điều khoản ghi rõ: *Kinh phí tài trợ phải được theo dõi trên một tài khoản chuyên chi riêng biệt, phục vụ duy nhất mục đích trang bị học cụ và phương tiện đi lại cho học sinh nghèo trường THCS Đồng Mây.*

Tài khoản này do Ban Chấp hành Đoàn trường ủy quyền cho Bùi Thanh Vân làm chủ tài khoản theo dõi dự án đặc thù, hoàn toàn độc lập và tách biệt khỏi tài khoản vận động của Hội chợ Cầu Nối.

Huy lật sang các chứng từ chi tiêu thực tế: - Mục thứ nhất: Chi sản xuất và mua 30 chiếc cặp học sinh chống gù công thái học: 9.000.000 đồng (đơn giá 300.000 đồng/chiếc). Có hóa đơn giá trị gia tăng điện tử hợp lệ của xưởng may An Khánh, ngày xuất hóa đơn là 10 tháng 10 năm 2024. - Mục thứ hai: Chi mua 300 cuốn vở kẻ ngang loại 200 trang và 30 bộ dụng cụ học tập tổng hợp: 4.500.000 đồng (đơn giá 150.000 đồng/suất). Có hóa đơn bán lẻ kèm bảng kê chi tiết từng món hàng có đóng dấu của Nhà sách Nam Khê. - Mục thứ ba: Chi hỗ trợ kinh phí vé xe buýt đi học cho 30 học sinh trong học kỳ một: 4.500.000 đồng (định mức 150.000 đồng/em). Trong mục này, chứng từ thể hiện rõ hai phần: + Đợt một: Đã chi trả trực tiếp bằng tiền mặt 1.500.000 đồng cho 10 phụ huynh học sinh khối sáu (có đầy đủ chữ ký nhận tiền trong biên bản bàn giao ngày 15 tháng 10). + Đợt hai: Khoản tiền 3.000.000 đồng dành cho 20 học sinh còn lại hiện vẫn đang nằm nguyên vẹn trong tài khoản ngân hàng.

Vân chỉ tay vào dòng cuối cùng trên bản in sao kê tài khoản ngân hàng có đóng dấu đỏ giáp lai của chi nhánh ngân hàng: “Đây là số dư tài khoản tính đến đúng 08 giờ 00 phút sáng nay. Ba triệu đồng tiền mặt hỗ trợ xe buýt đợt hai vẫn ở đây. Mình không rút ra một đồng nào trước khi lễ trao đợt hai diễn ra vào thứ Bảy tới.”

Huy nhìn kỹ con số hiển thị trên giấy sao kê: *Số dư hiện tại: 3.000.000 VND.*

Anh ngẩng lên nhìn Vân, giọng điệu dứt khoát nhưng thận trọng: “Như vậy, khoản mười tám triệu đồng này hoàn toàn không có bất kỳ mối liên hệ nào với bốn mươi tám triệu đồng quỹ học bổng sinh viên của Hội chợ Cầu Nối do nhà trường quản lý, đúng không?”

“Hoàn toàn không liên quan,” Vân khẳng định, giọng cô đanh lại khi nhắc đến chi tiết này. “Bên Quỹ Giáo dục Địa phương yêu cầu kiểm toán độc lập sau khi kết thúc chiến dịch, họ không cho phép nhập nhằng với bất kỳ nguồn tiền nào khác. Còn bốn mươi tám triệu kia là tiền tài trợ học bổng dành riêng cho sinh viên nghèo vượt khó của trường mình, trích từ nguồn phân bổ của Liên hiệp Hướng Học thông qua Hội đồng trường.”

Vân thở hắt ra một tiếng đầy ngao ngán: “Nhưng Trần Gia Phúc thì khác. Cậu ấy muốn bản hồ sơ mời tài trợ bên ngoài trông thật hoành tráng, thật lộng lẫy để dễ đi xin tiền các nhãn hàng lớn. Thế là Phúc tự ý cộng gộp hai con số mười tám triệu và bốn mươi tám triệu lại, rồi làm tròn thành con số sáu mươi triệu đồng, in chình ình lên các tập gấp giới thiệu chung của Hội chợ Cầu Nối. Phúc biến Cặp Sách Mở thành một nhánh con nằm dưới cái bóng của Cầu Nối, tạo cho người ngoài cảm giác như Cầu Nối là một siêu dự án bao trùm toàn bộ kinh phí. Mình đã từng cãi nhau nảy lửa với Phúc trong cuộc họp giao ban tuần trước, yêu cầu Phúc phải tách bạch rõ ràng trên truyền thông. Nhưng Phúc gạt phắt đi, cậu ấy bảo làm truyền thông thì phải biết 'gộp số liệu để tăng sức nặng thương hiệu'.”

Huy khẽ lắc đầu, đặt chiếc bút bi xuống mặt bàn. Anh mở cuốn sổ tay, nắn nót ghi lại từng dòng kết luận vào cột thứ ba của bảng kiểm chứng: *Xác nhận tách bạch 100% ngân sách. Dự án Cặp Sách Mở: 18.000.000 đồng thực nhận từ Quỹ Giáo dục Địa phương, hạch toán trên tài khoản chuyên dụng độc lập. Toàn bộ chứng từ mua sắm và tiền mặt tồn ngân khớp đúng 100% với kế hoạch giải ngân hai giai đoạn. Không có hiện tượng thất thoát, không có quỹ đen.*

Một tiếng thở phào rất khẽ thoát ra từ lồng ngực Linh. Cảm giác nhẹ nhõm lan tỏa khắp cơ thể cô, như thể một tảng đá ngàn cân vừa được nhấc khỏi vai. Mười tám triệu đồng dành cho những đứa trẻ nghèo ven kênh Hạ không hề bị xà xẻo. Những chiếc cặp sách mới tinh chống gù, những cuốn vở thơm nức mùi giấy mới đang nằm ngay ngắn trong những thùng hàng sau lưng cô là có thật. Chúng không phải là những con số ảo trên những bản báo cáo thành tích bóng bẩy. Chúng đang ở đây, chờ đợi ngày được trao tận tay những đứa trẻ cần chúng nhất.

Thế nhưng, cảm giác nhẹ nhõm ấy chỉ thoáng qua như một cơn gió thoảng. Ngay sau đó, một làn sóng xấu hổ ngấm ngầm trào dâng, bóp nghẹt lấy cổ họng Linh.

Ký ức về buổi trưa hôm qua tại phòng bản tin dội về tâm trí cô rõ mồn một từng chi tiết.

Cô nhớ lại vẻ mặt hằm hằm giận dữ của chính mình khi đọc những dòng bình luận ác ý trên mạng. Cô nhớ lại cách mình đã sốt ruột đập bàn, cách mình đã nằng nặc đòi viết bài phản ánh để “vạch trần sự dối trá của ban tổ chức”. Tệ hại hơn cả, cô đã suýt chút nữa quy kết Bùi Thanh Vân và ban điều phối lập báo cáo khống, chỉ vì nhìn thấy một bức ảnh chụp mười đứa trẻ trong khi con số báo cáo là ba mươi. Cô đã tự cho mình cái quyền phán xét nhân danh sự công bằng, đã tự cho phép mình nghi ngờ phẩm giá của người khác chỉ vì một khoảng trống thông tin chưa được kiểm chứng cẩn trọng.

Nếu trưa hôm qua Mai An không kiên quyết dùng bút đỏ gạch bỏ bản thảo chưa đủ căn cứ của cô, nếu Thảo Vy không nổi giận chặn đứng hành vi mượn danh cẩu thả ấy lại, thì giờ đây, chính ngòi bút của Linh đã giáng một đòn tàn nhẫn, oan ức xuống đầu một người đang ngày đêm vắt kiệt sức lực để lo từng tấm vé xe buýt, từng cuốn tập cho học trò nghèo như Vân.

Ký ức đau đớn từ vụ tiệm bánh Mẻ Sớm ba tháng trước lại trỗi dậy, nhức nhối như một vết sẹo bị cào xước. Khi ấy, cô cũng từng vội vã chạy theo cảm xúc phẫn nộ nhất thời của đám đông, để rồi suýt chút nữa hủy hoại sinh kế của một gia đình lương thiện. Bài học đó cô ngỡ mình đã khắc cốt ghi tâm, vậy mà chỉ cần một cơn gió kích động từ mạng xã hội, thói quen nóng vội và sự tự mãn của một cây bút trẻ lại suýt đẩy cô vào vết xe đổ tàn nhẫn ấy một lần nữa.

Sự nôn nóng nhân danh lẽ phải luôn mang gương mặt của sự bạo tàn, nếu nó không được neo giữ bởi sự kiên nhẫn kiếm tìm sự thật và sự thấu cảm sâu sắc với hoàn cảnh của con người.

Linh ngẩng đầu lên, nhìn thẳng vào đôi mắt mệt mỏi của Thanh Vân. Ánh mắt cô lúc này không còn vẻ sắc lạnh, dò xét của một phóng viên đi săn lùng sai phạm, mà đượm vẻ chân thành và ăn năn sâu sắc:

“Mình xin lỗi Vân. Thú thật với bạn... trưa hôm qua, khi những tin đồn nổ ra và nhìn thấy bức ảnh đó, tụi mình đã nghi ngờ ban điều phối né tránh sự thật. Tụi mình đã không hình dung hết được áp lực hậu cần và những khó khăn thực tế mà bạn phải một mình gánh vác.”

Bùi Thanh Vân hơi ngẩn người ra trước lời xin lỗi bất ngờ của Linh. Cô nhìn Linh một thoáng, rồi khóe môi khô khốc khẽ giãn ra thành một nụ cười mệt mỏi nhưng ấm áp:

“Không sao đâu Linh. Các bạn làm bản tin, thấy sự chênh lệch khó hiểu giữa con số ba mươi trên kế hoạch và con số mười trên hình ảnh thì đặt nghi vấn là hoàn toàn đúng với trách nhiệm của người làm báo. Điều mình thực sự trân trọng là Góc Sân đã làm việc bài bản: các bạn gửi email chính thức, các bạn chịu khó lặn lội xuống tận kho hàng này giữa trưa nắng để đối chiếu từng tờ hóa đơn, từng dòng sao kê ngân hàng thay vì a dua theo đám đông trên mạng để ném đá bọn mình. Nếu các bạn chỉ muốn giật gân, câu tương tác, các bạn đã có thể tung bài bóc phốt từ tối hôm qua rồi.”

Nói đoạn, Vân kéo ngăn kéo bàn làm việc, lấy ra một mẩu giấy nhớ màu vàng hình vuông đã viết sẵn vài dòng chữ bằng mực xanh mực nước. Cô dùng đầu ngón tay miết phẳng mép giấy bị quăn, rồi cẩn thận đẩy mẩu giấy qua mặt bàn về phía Linh:

“Đây là thông tin liên lạc của cô Lâm Thu Cúc, phụ huynh của em Lâm An Nhiên, học sinh lớp tám A hai trường THCS Đồng Mây. Em Nhiên là một trong hai mươi học sinh thuộc danh sách nhận học liệu giai đoạn hai vào sáng thứ Bảy tuần tới.”

Linh đón lấy mẩu giấy nhỏ bằng cả hai tay. Trên mặt giấy chỉ vỏn vẹn hai dòng chữ: *Lâm Thu Cúc* và một dãy số điện thoại di động mười số. Hoàn toàn không có địa chỉ nhà, không có số căn cước, cũng không có bất kỳ ghi chú nào về hoàn cảnh gia đình.

Thanh Vân nhìn thẳng vào mắt Linh, giọng cô trở nên đặc biệt nghiêm trang và trầm tĩnh:

“Cô giáo Phạm Ngọc Ánh đã thông báo cho mình biết về bản đề xuất tác nghiệp rất cẩn trọng mà các bạn và Thảo Vy gửi sang trường sáng nay. Cô Ánh đánh giá rất cao việc Góc Sân cam kết không chụp ảnh nhận diện khuôn mặt học sinh và trao quyền từ chối cho gia đình. Nhưng với tư cách là người đã trực tiếp xuống từng căn nhà ven kênh Hạ để khảo sát thực tế, mình bắt buộc phải lưu ý Linh điều này.”

Vân dừng lại một nhịp, ánh mắt cô trĩu nặng ưu tư:

“Gia đình cô Thu Cúc từng phải chịu một tổn thương tinh thần rất lớn. Cách đây hai năm, có một nhóm từ thiện tự phát trên mạng tìm đến xóm ven kênh. Họ xông thẳng vào căn nhà cấp bốn lụp xụp của hai mẹ con, bật đèn flash máy quay phim chĩa thẳng vào góc học tập ọp ẹp của con bé Nhiên, rồi chụp ảnh hai mẹ con đang ăn bữa cơm đạm bạc. Sau đó, họ đăng những hình ảnh ấy lên mạng xã hội kèm theo những lời lẽ thương hại, bi lụy đến tàn nhẫn để kêu gọi tiền quyên góp. Nhóm từ thiện đó gom được tiền rồi biến mất, chỉ để lại cho mẹ con cô Cúc sự bẽ bàng trước ánh mắt thương hại của xóm giềng và sự trêu chọc của bạn bè cùng lớp con bé. Kể từ ngày đó, cô Cúc trở nên cực kỳ cảnh giác, thậm chí khép kín và gay gắt trước bất kỳ ai cầm máy ghi âm hay sổ tay bước vào nhà mình.”

Vân nhìn sâu vào mắt Linh, nhấn mạnh từng từ một cách dứt khoát:

“Mình trao số điện thoại này cho bạn theo sự ủy quyền của cô Ánh, sau khi cô Ánh đã gọi điện trò chuyện sơ bộ với cô Cúc để xin phép. Nhưng Linh chỉ được phép bấm số gọi khi và chỉ khi bạn đã chuẩn bị hoàn chỉnh toàn bộ văn bản thỏa thuận đồng thuận tác nghiệp — một bản cam kết bằng văn bản rõ ràng: phỏng vấn để làm gì, nội dung gì sẽ được ghi lại, cách bảo mật danh tính ra sao, và quan trọng nhất là trao toàn quyền cho hai mẹ con được quyền dừng cuộc trò chuyện hoặc từ chối trả lời bất kỳ lúc nào. Nếu cô Cúc nói không, hoặc con bé Nhiên tỏ ra sợ hãi, các bạn phải lập tức dừng lại và cất sổ tay đi. Tuyệt đối không được nài nỉ.”

“Mình hiểu, Vân,” Linh siết nhẹ mẩu giấy nhớ trong lòng bàn tay, cảm nhận rõ rệt sức nặng của sự ủy thác và niềm tin mà Vân vừa đặt vào tay cô. “Tụi mình hiểu cái giá của sự tổn thương đó. Mình cam đoan với Vân, Góc Sân sẽ không bao giờ biến việc hỗ trợ học cụ thành một món nợ ân huệ để ép buộc người nhận phải đánh đổi sự riêng tư hay lòng tự trọng của họ.”

Đức Huy gấp cuốn sổ tay công tác lại, xếp các bảng biểu đối chiếu vào cặp da rồi đứng dậy. Anh chìa bàn tay ấm áp về phía Vân:

“Cảm ơn Vân rất nhiều vì sự hợp tác và tính minh bạch tuyệt đối này. Bản tin Góc Sân sẽ cập nhật toàn bộ dữ kiện chính xác về kế hoạch tổ chức đợt hai của Cặp Sách Mở trong số phát hành tới. Chúng mình sẽ bóc tách rạch ròi khoản kinh phí mười tám triệu đồng này khỏi quỹ học bổng của Cầu Nối, để công chúng hiểu đúng bản chất sự việc.”

“Cảm ơn hai bạn,” Vân đứng dậy bắt tay Huy, rồi khẽ gật đầu mỉm cười với Linh. “Hy vọng bản tin của các bạn sẽ giúp giải tỏa những hiểu lầm không đáng có, để sáng thứ Bảy tuần tới, hai mươi đứa nhỏ còn lại có thể vui vẻ ôm chiếc cặp mới vào lòng mà không phải gánh chịu bất kỳ ánh mắt xoi mói nào từ dư luận.”

Hai người chào tạm biệt Bùi Thanh Vân rồi bước ra khỏi căn phòng kho ngột ngạt.

Khi cánh cửa gỗ khép lại sau lưng, không khí oi nồng của buổi trưa dường như dịu đi rất nhiều. Một luồng gió thu mát rượi thổi qua hành lang, làm xao động những tán xà cừ cổ thụ ngoài sân trường, cuốn theo những chiếc lá vàng khô rụng lả tả xuống mặt đường nhựa. Linh bước đi chầm chậm bên cạnh Huy. Chiếc ba lô trên vai cô dường như nhẹ bẫng đi sau khi sự thật tài chính được sáng tỏ, nhưng trong tâm trí cô, một khối trách nhiệm mới lại đang hình thành, nặng nề và đòi hỏi sự cẩn trọng hơn gấp bội.

Hai mảnh ghép lớn của cuộc điều tra đã hoàn toàn khớp nối: số suất học bổng thực tế của Hội chợ Cầu Nối là hai mươi tư suất với tổng trị giá bốn mươi tám triệu đồng do Hội đồng trường quản lý từ nguồn Hướng Học, và ba mươi suất học cụ của Cặp Sách Mở là mười tám triệu đồng từ Quỹ Giáo dục Địa phương, được triển khai nghiêm túc theo hai giai đoạn hợp lý. Mọi nghi vấn về biển thủ, thất thoát hay gian lận con số đã hoàn toàn bị đập tan bởi những chứng từ kiểm chứng không thể bác bỏ.

Thế nhưng, thử thách lớn nhất về đạo đức nghề nghiệp và tính nhân văn của một người viết báo vẫn còn nằm ở phía trước.

Linh dừng bước dưới bóng râm của cây xà cừ lớn cạnh dãy ghế đá trước sảnh nhà hành chính. Cô rút điện thoại ra khỏi túi, mở khóa màn hình rồi nhìn xuống mẩu giấy nhớ màu vàng trên tay. Dãy số điện thoại của cô Lâm Thu Cúc hiện lên bình dị, nhưng nó đại diện cho một ranh giới mong manh giữa sự sẻ chia chân thành và sự xâm phạm tàn nhẫn.

Lần này, cô không được phép để cảm xúc hay sự vội vã dẫn dắt ngòi bút của mình thêm một lần nào nữa. Không có chỗ cho sự cẩu thả. Không có chỗ cho những câu hỏi khơi gợi nỗi đau hay khai thác sự nghèo khó để đổi lấy những dòng tin tức lay động lòng trắc ẩn rẻ tiền.

Linh hít một hơi thật sâu, đón lấy luồng không khí trong lành của buổi trưa đầu thu vào lồng ngực. Cô ngẩng lên, nhìn Đức Huy bằng một ánh mắt kiên định và tĩnh tại:

“Huy về phòng bản tin trước đi. Mình cần ngồi lại chiếc ghế đá đằng kia một lát, rà soát lại từng câu từng chữ trong mẫu thỏa thuận đồng thuận tác nghiệp trước khi bấm máy gọi cho cô Cúc.”