Những chi phí vô hình

Mùi cống rãnh ngai ngái xen lẫn mùi mắm mặn chát đón Lan khi cô dừng xe trước điểm đóng chai vùng ven, nơi tiếng máy dập nắp cũ kỹ gõ lách cách từng nhịp nặng nề bên sàn xi măng trơn trượt.

Cơ sở này nằm lọt thỏm trong con hẻm đất đỏ thuộc xã Phong Nẫm, cách nhà thùng trung tâm chừng bốn cây số. Con đường dẫn vào đây mùa mưa thì lầy lội những vũng bùn đỏ quạch ngập đến nửa vành bánh xe, còn mùa nắng lại phủ lên những rặng dâm bụt ven rào một lớp bụi đất mù mịt, khô khốc và cay xè mắt. Ông Thành thuê lại mảnh đất có lợp mái tôn xi măng này từ bảy năm trước, đúng vào cái dạo khu dân cư quanh xưởng chính bắt đầu có đơn khiếu nại gửi lên phường về tiếng ồn xe tải bốc dỡ hàng nửa đêm và mùi cặn mắm nồng nặc xả thẳng ra lòng mương hở.

Lan gạt chân chống chiếc xe máy cà tàng, đứng chỉnh lại quai nón bảo hiểm đã sờn rách mép vải. Nắng mười giờ trưa rọi xiên qua những tấm tôn sáng rách mép, hắt từng vệt vàng vọt loang lổ xuống mặt sàn ướt sũng. Toàn bộ không gian sực lên thứ mùi đặc trưng của một cơ sở thủ công lâu năm: mùi nồng gắt của đạm cá phân hủy bám vào từng thớ gỗ, mùi chua nhẹ của men giấm sót lại từ những đợt tẩy rửa dang dở, quyện chặt với mùi xà phòng giặt rẻ tiền dùng để cọ sàn. Trên mái hiên thấp, mạng nhện giăng mắc đầy những sợi bụi đen bám đầy bồ hóng từ chiếc lò than cũ góc tường.

Trần Thị Liên đang đứng cạnh băng chuyền con lăn bằng sắt rỉ. Chị mặc chiếc tạp dề nhựa màu xanh đậm loang lổ những vệt muối kết tinh trắng xóa, hai tay đeo găng cao su màu cam dày cộm đã ngả màu ố vàng ở các đầu ngón, thoăn thoắt nhặt từng vỏ chai thủy tinh từ chiếc sọt nhựa đưa lên bàn soi bọt khí. Ánh sáng từ chiếc bóng đèn tuýp bốn tấc gắn tạm bợ dưới tấm kính mờ soi rõ từng gợn đục li ti trong lòng lớp thủy tinh tái chế. Thấy Lan bước vào, Liên không dừng tay, chỉ khẽ hất cằm, ánh mắt đục ngầu vì thiếu ngủ liếc nhanh qua tà áo sơ mi còn vương bụi đường của cô gái trẻ:

“Cô Lan xuống coi xưởng hả? Thằng Phúc mới chở qua hai bồn mắm nhĩ ba mươi độ đạm lúc sáng sớm, đang để lắng trong góc kia kìa. Mấy bữa nay mắm về đục hơn trước, thợ phải lót thêm hai lớp vải phin mịn để lọc cặn trước khi bơm lên bồn chiết.”

Lan gật đầu, đưa tay rút cuốn sổ tay bìa cứng cùng cây bút bi cài sẵn nơi túi áo sơ mi. Cô đi chầm chậm quanh khu vực rửa chai, đôi giày bata dẫm cẩn thận lên những chỗ xi măng gồ ghề để tránh trượt ngã.

“Chị Liên, hôm nay em muốn rà soát lại toàn bộ định mức ca làm việc,” Lan mở lời, cố giữ giọng mình bình tĩnh và rành rọt giữa mớ tạp âm hỗn độn của xưởng. “Từ số nhân công trực tiếp trên chuyền, tỷ lệ chai bể, cho tới thời gian súc rửa khử trùng đường ống giữa các đợt rút mắm. Mình cần chuẩn hóa lại mọi khâu.”

Liên dừng tay trong chốc lát, kéo chiếc găng cao su bên phải ra, phát ra một tiếng *bộp* nhớp nháp rồi quệt mồ hôi đang tịn đầy trên sống mũi và vầng trán loang lổ vết tàn nhang. Tiếng máy dập nắp bán tự động phía sau lưng chị vẫn nện xuống *cạch... cạch* khô khốc, thỉnh thoảng lại rít lên một tiếng nghẹn ứ chói tai vì pít-tông khí nén bị hở giăng cao su, nhả ra từng luồng hơi khét lẹt mùi dầu máy.

“Định mức gì cô?” Liên cười nhạt, nụ cười hằn sâu những nếp nhăn nơi khóe mắt của người đàn bà đã có mười lăm năm bám lấy các xưởng mắm đóng chai quanh vùng Phan Thiết này. “Ở đây ba cô hồi nào giờ cứ khoán gọn. Một ca bốn người: tôi soi chai với bấm máy, con Út dán nhãn, thợ Tư xếp thùng, còn một người chạy lăng xăng bốc vác từ ngoài sân vô. Cứ đủ một ngàn chai năm trăm mili-lít là xong ngày công, mỗi đứa cầm trăm tám mươi ngàn đi về. Giờ cô Lan về, tính đổi bài bản công ty lớn hay sao?”

“Không phải em muốn làm khó mọi người,” Lan bước tới bên chiếc bàn gỗ cập kênh đặt bảng chấm công cũ mèm, giọng cô trầm và dứt khoát. “Nhưng chúng ta đang chuẩn bị vào một hợp đồng gia công lớn cho chuỗi bán lẻ. Đơn vị thu mua của Nam Lộ đòi hỏi quy trình kiểm soát hao hụt và vệ sinh rất chặt chẽ. Em cần số liệu thực tế để tính lại giá thành từng chai.”

Cô lật mở trang sổ mới, vạch sẵn các cột kẻ ngay ngắn bằng bút mực đen: *Công đoạn – Thời gian chuẩn – Nhân sự – Hao hụt lý thuyết – Hao hụt thực tế*.

“Trước hết là khâu súc rửa đường ống,” Lan chỉ tay vào đoạn ống nhựa mềm lõi thép nối từ bồn chứa inox dung tích một ngàn lít xuống giàn chiết bốn vòi. Lớp nhựa trong suốt ngày nào nay đã ngả sang màu hổ phách đục ngầu vì ngấm muối và đạm cá qua nhiều năm sử dụng, từng khớp nối được buộc chằng chịt bằng săm xe máy cắt nhỏ để chống rỉ mắm. “Từ mẻ mắm truyền thống ba mươi độ đạm chuyển sang mẻ gia công ba mươi hai độ đạm, các chị khử trùng và xả tráng mất bao lâu?”

Liên thở hắt ra một hơi dài, bước tới với tay tắt cầu dao của chiếc máy dập nắp. Tiếng ồn kim loại đột ngột ngừng bặt, để lại một khoảng lặng chát chúa, nơi tiếng nước rỉ rả từ chiếc van xả đáy rơi lộp độp xuống nền xi măng ẩm ướt trở nên rõ mồn một.

“Nói cô nghe nè, đường ống này không phải loại chuẩn thực phẩm nối khớp ren nhanh để tháo rời từng đoạn rửa bằng xút đâu,” Liên gõ ngón tay cóng nước vào thân ống nhựa, phát ra tiếng lộp bộp bì bõm. “Mỗi lần đổi mẻ, thợ phải đun hai nồi nước sôi một trăm lít, pha nước cốt chanh với muối hạt bơm tuần hoàn qua lại ba lượt cho trôi hết lớp màng béo bám trong lòng ống. Sau đó xả lại bằng nước lọc hai mươi phút. Tổng cộng mất đứt hai tiếng đồng hồ chết dí, bốn miệng ăn đứng ngó bồn nước chảy. Hai tiếng đó ai trả lương? Ba cô hồi trước toàn bảo tranh thủ giờ nghỉ trưa mà súc rửa, tính gom chung vô tiền công nhật một ngàn chai. Nhưng nước sôi bỏng rát, trơn trượt thấy bà, đứa nào chịu làm không công mãi?”

Ngòi bút của Lan khẽ khựng lại trên trang giấy. Cô cẩn thận ghi nhận từng chi tiết: *Thời gian chuyển đổi mẻ: 120 phút dừng chuyền/lần. Hao phí nước sinh hoạt và gas đun sôi chưa hạch toán. Nhân công chờ việc không được tính công.*

“Còn tỷ lệ chai vỡ?” Lan ngẩng lên hỏi tiếp, mắt nhìn về góc tường ẩm mốc chất đống những mảnh thủy tinh vỡ vụn màu cánh gián lẫn trong bùn cát và xác ruồi nhặng chết khô.

“Hao hụt bình thường trên giấy tờ của cô chắc cỡ một phần trăm chứ gì?” Liên nhếch mép, buông một tiếng thở dài ngao ngán rồi chỉ tay vào ba sọt nhựa đựng đầy vỏ chai lỗi góc sân. “Vỏ chai bà Quyên giao đợt này bọt khí đầy thành chai, đáy thì mỏng dính không đều. Qua cái bàn soi bọt khí của tôi đã phải loại ra bốn chục chai trên một thiên. Lúc đưa vô bàn ép nắp nhôm, lực dập lệch một ly là chai nứt cổ ngay. Trung bình một ca một ngàn chai, bể nát với loại bỏ ngót nghét ba mươi đến ba mươi lăm chai. Đó là chưa tính mắm bắn tung tóe ra sàn, mỗi chai bể là mất toi nửa lít nước mắm loại một. Ba cô xót của cứ càu nhàu, đổ cho tụi tui làm ẩu, nhưng cô thử cầm cái nắp dập bằng tay cả ngày coi tay có run không?”

Lan nhẩm tính nhanh trong đầu, những con số nhảy múa với sự lạnh lùng tàn nhẫn. Ba mươi lăm chai trên một ngàn tương đương 3,5% hao hụt bao bì, cao gấp ba lần con số 1% cô tạm tính trong bảng dự toán gửi Mai Chi. Với lô thử nghiệm hai mươi ngàn chai của Nam Lộ, 3,5% nghĩa là bảy trăm vỏ chai bị hủy bỏ hoàn toàn, kèm theo ba trăm năm mươi lít nước mắm cốt thất thoát vô hình ra sàn xưởng—tương đương thiệt hại hơn năm triệu đồng chỉ riêng tiền nguyên liệu và bao bì vỡ vụn.

Một con số không hề nhỏ đối với một cơ sở đang thiếu từng cắc tiền mặt để xoay xở viện phí.

“Nếu vậy,” Lan cất bút, ngước nhìn người tổ trưởng thô ráp trước mặt, cố tìm kiếm một giải pháp dung hòa trong thế đường cùng, “để kịp giao đợt đầu năm ngàn chai cho Nam Lộ theo đúng tiến độ sau khi ký hợp đồng, cơ sở mình buộc phải tăng ca. Em định bố trí tổ làm thêm hai tiếng mỗi chiều, đẩy sản lượng lên một ngàn rưỡi chai mỗi ngày. Tiền lương tăng ca sẽ tính theo hệ số một chấm năm.”

Vừa nghe đến hai chữ “tăng ca”, gương mặt sạm nắng của Trần Thị Liên lập tức đanh lại. Nụ cười nhạt nhẽo biến mất, nhường chỗ cho sự gay gắt tích tụ bấy lâu. Chị giật phắt chiếc găng cao su còn lại ném mạnh xuống mặt bàn gỗ, phát ra một tiếng *bép* chát chúa làm văng những giọt nước bẩn lên trang sổ tay của Lan.

“Không được! Tăng ca cái gì mà tăng ca!” Liên lớn tiếng, giọng the thé át cả tiếng gió biển rít qua khe tôn rách. “Cô Lan ngồi trên Sài Gòn gõ máy vi tính quen rồi, cô tưởng cứ nhân hệ số một chấm năm là xong xuôi hả? Cô dòm xuống chân cô giùm tôi một cái!”

Lan giật mình cúi nhìn. Nước thải từ khu súc rửa chai đang dềnh lên từ miệng cống hở, ngập qua mép đế giày bata của cô một lớp nước mằn mặn, đen nhờ nhờ, sủi bọt trắng đục như váng xà phòng hòa lẫn mỡ cá thối rữa.

Liên bước giậm chân trên sàn xi măng, làm nước bắn tung tóe lên ống quần bảo hộ:

“Cô thấy chưa? Cái rãnh thoát nước từ chỗ súc chai dẫn ra hố ga ngoài lộ nó nghẹt cứng ngắc từ tuần trước rồi! Mùi mắm cũ ủ mục lẫn với xà phòng, cặn nhãn giấy với mảnh chai vỡ nó bít kín cái cống ngầm. Mấy bữa nay làm một ngàn chai là nước đã dâng tới mắt cá chân, ruồi nhặng bu đen sì. Mấy đứa con gái đứng rửa chai cả ngày ngâm chân trong nước mặn, da bàn chân lở loét ra từng mảng kia kìa!”

Chị chỉ thẳng tay ra phía góc tường rào loang lổ rêu mốc, nơi những vũng nước thải tù đọng đang bốc lên một làn hơi ngột ngạt dưới nắng gắt:

“Bây giờ cô đòi tăng thêm năm trăm chai mỗi ngày, nước thải xả ra đâu? Nó tràn ngược vô sân nhà người ta, tổ dân phố họ xuống lập biên bản phạt thì ai chịu? Chưa kể làm xong một ca tăng ca, cái sàn này ai dọn? Mỡ cá với mắm bám đặc sàn trơn như bôi mỡ, phải mất thêm ít nhất một tiếng đồng hồ dùng vòi áp lực cọ rửa, chà sàn bằng xà phòng bột. Cô có tính tiền công dọn vệ sinh ngoài giờ đó không, hay lại bắt tụi tui ‘làm ráng cho xong việc nhà’ như ba cô hồi trước?”

Lan đứng sững giữa vũng nước thải ngai ngái mùi tanh nồng. Từng lời nói gắt gỏng của Liên như những nhát búa nện thẳng vào tư duy quản trị gọn gàng, sạch sẽ trên các trang tính Excel mà cô từng dày công xây dựng suốt những năm tháng làm việc tại văn phòng máy lạnh.

Ở công ty cũ trên thành phố, tăng ca là một lệnh điều động nhân sự đơn giản, một dòng chi phí nhân công ngoài giờ được phần mềm tự động nhân tỷ lệ 150% vào bảng lương cuối tháng. Nhưng ở điểm đóng chai ẩm thấp vùng ven này, tăng ca đồng nghĩa với một hệ thống cống rãnh sắp vỡ tung vì quá tải, những bàn chân phụ nữ lở loét vì ngâm trong nước muối bẩn thỉu suốt mười tiếng đồng hồ, và một tiếng lao dịch dọn bùn cặn nhọc nhằn không ai muốn gánh vác.

“Em hiểu rồi,” Lan hít một hơi sâu, cố nén sự ngột ngạt đang chực trào lên lồng ngực. Mùi mắm lên men pha lẫn mùi rãnh cống khiến cổ họng cô đắng ngắt. “Vấn đề cống rãnh em sẽ gọi thợ thông tắc ngay trong ngày mai. Còn việc dọn dẹp sau ca, em cam kết sẽ lập biên bản nghiệm thu vệ sinh riêng, trả thêm tiền phụ cấp lau dọn cho tổ theo giờ thực tế. Cơ sở không bắt ai làm không công nữa đâu, chị Liên.”

Nghe Lan nói vậy, cơn giận của Liên dường như dịu đi đôi chút, nhưng ánh mắt sắc sảo của người thợ già vẫn đầy vẻ hoài nghi:

“Cô nói thì dễ lắm. Tiền đâu mà trả? Mấy tuần nay ba cô nằm viện, tiền lương công nhật của tụi tui còn đang bị nợ lại năm ngày kia kìa. Thằng Phúc nó qua đây cứ khất lần khất lữa, bảo đợi bán được đợt mắm này mới có tiền mặt rót về. Tụi tui thương tình chú Thành gây dựng cái xưởng cực khổ nên mới ráng nán lại làm, chứ bên xưởng Ba Nhất bên Phú Hài họ đang kêu tui qua làm tổ trưởng đóng chai công nghiệp, lương cứng sáu triệu rưỡi đóng bảo hiểm đàng hoàng!”

Trái tim Lan thắt lại. Từng chữ của Liên như bóc trần sự thật trần trụi về tình cảnh ngàn cân treo sợi tóc của Hải Thành. Cô không thể đôi co thêm nữa. Cô bước tới góc bàn gỗ, kéo chiếc ghế đẩu nhựa cáu bẩn ngồi xuống, mở chiếc máy tính bấm tay nhỏ mang theo và đặt cuốn sổ lên đầu gối.

Cô cần phải nhìn thẳng vào sự thật tàn nhẫn nhất mà bấy lâu nay cả gia đình cô đã vô tình hay cố ý che đậy dưới hai chữ “nghề truyền thống gia đình”.

Lan lật giở từng trang ghi chép chi phí của Hải Thành trong sáu tháng gần nhất trước khi ông Thành đột quỵ. Những con số được ghi bằng nét bút bi mực xanh run rẩy của cha, lẫn lộn giữa tiền mua muối, tiền vá lốp xe tải, tiền mua dầu diesel chạy máy phát điện và tiền chợ mỗi ngày của mẹ. Tất cả tạo thành một mớ bòng bong không quy chuẩn.

Cô bắt đầu bóc tách giá thành sản xuất thực tế của từng chai nước mắm 500ml nhãn Bếp Bờ Biển theo phương pháp chi phí toàn bộ—điều mà trước đây chưa ai ở xưởng này từng làm.

Trước đó, khi ngồi đối diện với Trần Mai Chi tại văn phòng thu mua hiện đại lộng lẫy của Nam Lộ, Lan đã tự tin tính ra giá thành cơ sở là 15.700 đồng mỗi chai: - Nước cốt mắm 30 độ đạm: 9.000 đồng - Vỏ chai và nắp nhôm: 3.800 đồng - Tem nhãn, màng co: 1.200 đồng - Thùng carton: 500 đồng - Nhân công trực tiếp và điện nước: 1.200 đồng Với đơn giá Nam Lộ chào mua là 16.000 đồng, biên lãi gộp danh nghĩa là 300 đồng một chai—một mức lãi mỏng như lưỡi dao cạo nhưng cô vẫn tự an ủi rằng “có lời chút đỉnh” để duy trì dòng tiền và nuôi bộ máy qua cơn bĩ cực.

Nhưng lúc này, ngồi giữa sàn xưởng nồng nặc mùi nước thải, ngòi bút của Lan run rẩy vạch thêm những dòng chi phí chưa từng tồn tại trên bất kỳ trang sổ kế toán nào của ông Thành:

Thứ nhất: Chi phí vận chuyển và công giao nhận của Phúc. Suốt bốn năm qua, kể từ ngày bỏ dở việc học cao đẳng trên thành phố để về phụ giúp gia đình khi xưởng bắt đầu lao đao, Phúc lái chiếc xe tải một tấn hai cũ kỹ chạy đôn chạy đáo khắp các nẻo đường Phan Thiết, Hàm Thuận Nam, La Gi. Cậu bốc từng thùng mắm nặng trĩu oằn lưng, chở vỏ chai rỗng từ bến xe về xưởng, chở mắm bán thành phẩm từ nhà thùng ra điểm đóng chai, rồi lại chở từng két hàng thành phẩm đi giao cho các đại lý bán lẻ. Phúc không có hợp đồng lao động, không có bảo hiểm, không có lương cơ bản hàng tháng. Cậu chỉ nhận từ ông Thành vài trăm ngàn tiền túi mỗi tuần để đổ xăng xe máy và uống ly cà phê vỉa hè với bạn bè, cùng lời hứa mơ hồ lặp đi lặp lại: “Sau này cả cái xưởng này là của mày chứ của ai.” Nếu thuê một tài xế kiêm bốc xếp bên ngoài với khối lượng công việc nặng nhọc tương đương, mức lương thị trường tối thiểu hiện nay phải là tám triệu đồng mỗi tháng. Chia đều cho sản lượng trung bình mười lăm ngàn chai một tháng, mỗi chai mắm đang ngốn thêm ít nhất năm trăm ba mươi đồng chi phí vận chuyển mà bấy lâu nay xưởng đã “ăn quỵt” từ chính mồ hôi và sức lao động của đứa con trai trong nhà.

Thứ hai: Chi phí hậu cần và bữa ăn của bà Hạnh. Mỗi ngày, bà Hạnh thức dậy từ năm giờ sáng khi trời còn tối mịt, xách làn đi chợ cá lựa từng mớ rau muống héo, từng con cá nục vụn để về nhóm bếp than nấu hai bữa cơm trưa và chiều cho mười bốn người thợ ở xưởng ủ và tổ đóng chai. Tiền đi chợ được ông Thành rút tùy tiện từ chiếc hòm sắt tây hoen rỉ đặt dưới gậm giường, khi thì hai trăm ngàn, khi thì năm trăm ngàn, hết lại lấy ra tiêu, không có định mức, không có hóa đơn chứng từ. Công sức bà Hạnh đứng bên bếp than rực lửa giữa trưa nắng gắt, mồ hôi ướt đẫm lưng áo bà ba, rồi lúi húi lau dọn từng chiếc bát đĩa, gom từng chiếc găng tay bảo hộ của thợ đi giặt phơi chưa từng được quy đổi thành tiền công. Nếu tính theo chi phí suất ăn công nghiệp rẻ nhất hiện nay là ba mươi ngàn đồng một người mỗi ngày, một tháng xưởng tiêu tốn hơn mười hai triệu đồng tiền ăn. Đó là một khoản chi phí quản lý gián tiếp tương đương tám trăm đồng trên mỗi chai mắm thành phẩm mà ông Thành đã vô tình xóa sạch khỏi sổ sách bằng sự cam chịu của vợ mình.

Thứ ba: Chi phí hao mòn máy móc và sửa chữa hạ tầng bị lờ đi. Chiếc máy chiết rót, máy dập nắp, đường ống dẫn nhựa, hệ thống bơm hút nước ngầm, và chính cái sàn xi măng nứt toác cùng hệ thống cống rãnh đang tắc nghẽn này chưa từng được trích lập quỹ khấu hao một đồng nào suốt bảy năm qua. Cơ sở vận hành theo kiểu chắp vá cùng cực: hỏng đâu vá đó, van rỉ thì quấn thêm dây cao su cắt từ ruột xe tải, pít-tông kẹt thì nhỏ thêm vài giọt dầu máy thải. Đến khi cả hệ thống đồng loạt rệu rã, chi phí đại tu hoặc thay mới sẽ trở thành một cú sốc thanh khoản có thể đánh sụp toàn bộ cơ sở chỉ sau một đêm. Lan ước tính mức trích khấu hao tối thiểu để duy trì máy móc đạt chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm cơ bản là ba trăm đồng mỗi chai.

Thứ tư: Chi phí xử lý nước thải, phụ cấp dọn dẹp vệ sinh và bù đắp tỷ lệ vỡ thực tế. Khoản này trước đây hoàn toàn bằng không trên sổ sách vì bị ép vào công việc kiêm nhiệm của thợ. Nếu tính đúng tiền công dọn vệ sinh một tiếng mỗi ngày cho bốn thợ (tương đương sáu mươi ngàn đồng) và bù đắp tỷ lệ chai vỡ thực tế 3,5% thay vì 1%, mỗi chai mắm phải gánh thêm ít nhất hai trăm đồng nữa.

Lan run rẩy cộng dồn những con số lại trên màn hình máy tính nhỏ: 15.700 đồng (chi phí trực tiếp cũ) + 530 đồng (công lái xe của Phúc) + 800 đồng (bếp ăn của mẹ) + 300 đồng (khấu hao máy móc) + 200 đồng (phụ cấp vệ sinh và bù đắp hao hụt thực tế 3,5%) = **17.530 đồng**.

Bàn tay Lan nắm chặt chiếc bút bi đến mức các đốt ngón tay trắng bệch, đầu bút ấn sâu làm rách mép giấy kẻ ô.

Chi phí giá thành thực tế cho mỗi chai nước mắm gia công không phải là 15.700 đồng, mà lên tới **17.530 đồng**!

Một sự thật lạnh buốt như tảng băng trôi chạy dọc sống lưng cô, khiến lồng ngực cô thắt nghẹn lại. Cơ sở nước mắm Hải Thành bấy lâu nay tưởng chừng làm ăn có lãi, nuôi sống được cả gia đình và mười mấy người thợ, thực chất chỉ là một ảo ảnh kế toán tàn nhẫn được dệt nên bởi sự mông muội về tài chính. Cái gọi là “lợi nhuận” suốt bao năm qua không hề sinh ra từ hiệu quả sản xuất hay giá trị gia tăng của giọt mắm cá cơm truyền thống, mà được rút ruột trực tiếp từ sự hy sinh thầm lặng, kiệt cùng của mẹ cô, từ tuổi trẻ không lương của em trai cô, từ những ngày công nợ lương của thợ, và từ sự bào mòn vô độ đối với những khối sắt thép đang rỉ sét từng ngày.

Nếu Lan gật đầu ký hợp đồng Bếp Bờ Biển với Nam Lộ ở mức giá 16.000 đồng/chai, Hải Thành không phải lãi ba trăm đồng như cô từng ảo tưởng, mà sẽ **lỗ ròng 1.530 đồng trên mỗi chai xuất xưởng**.

Nhận đơn hàng hai mươi ngàn chai đồng nghĩa với việc cơ sở tự nguyện ném qua cửa sổ hơn ba mươi triệu đồng tiền thịt. Càng sản xuất nhiều, máu của cơ sở càng chảy xiết, trong khi ảo tưởng dòng tiền tạm ứng ba mươi phần trăm sẽ ru ngủ mọi người vào một cái bẫy nợ nần không lối thoát, đẩy cả nhà xuống bờ vực phá sản nhanh hơn bất kỳ đối thủ cạnh tranh nào.

“Cô Lan coi bộ mặt mày tái mét vậy?”

Tiếng Liên cất lên kéo Lan giật mình trượt khỏi cơn bàng hoàng. Người tổ trưởng bước lại gần chiếc bàn gỗ, tay cầm một chai mắm mẫu dung tích 500ml vừa chiết thử lúc sáng, đặt mạnh xuống mặt bàn bên cạnh một chai khác đã chiết từ hôm qua. Tiếng va chạm của đáy thủy tinh với mặt gỗ vang lên cộc lốc.

“Tôi nói cho cô biết thêm cái này nữa, để cô khỏi mơ mộng chuyện bán hàng vô siêu thị lớn,” Liên chép miệng, ngón tay trỏ dính đầy muối chỉ vào ngấn nước mắm sóng sánh màu cánh gián bên trong thành thủy tinh. “Cô nhìn cái ngấn mắm này coi. Thấy nó cao hơn cái ngấn của chai mẫu bên cạnh gần một đốt ngón tay không?”

Lan chớp mắt, cố xua đi cảm giác choáng váng, cầm hai chai mắm lên so sánh dưới ánh sáng ban ngày rọi qua mái tôn rách. Quả thực, một chai nước mắm ngập tới tận sát cổ chai, chỉ cách nút bấc chừng một phân, trong khi chai bên cạnh chỉ vừa chạm tới vai chai, để lộ một khoảng trống không khí khá lớn.

“Cái máy chiết bốn vòi kia mua lại từ một cơ sở thanh lý ở Vĩnh Hảo mười năm trước,” Liên giải thích, giọng đầy vẻ châm chọc nhưng ẩn chứa nỗi cay đắng của người trong nghề. “Bốn cái xi-lanh định lượng nó bị mòn lòng pít-tông không đều. Cái vòi số một thì bơm thiếu, cái vòi số ba thì bơm tràn trề. Cứ chiết một trăm chai thì có tới ba chục chai bị lệch định lượng từ năm đến mười mili-lít!”

Lan siết chặt thân chai thủy tinh trong tay, cảm nhận rõ lớp vỏ ngoài ram ráp và lạnh ngắt của nó. “Lệch đến mười mili-lít lận sao chị?”

“Chứ sao nữa!” Liên nhún vai, quệt mũi bằng mu bàn tay thô ráp. “Bán cho bạn hàng quen ngoài chợ hay mấy quán ăn của bà Sương, ông Lợi thì người ta xuề xòa cho qua. Thấy chai đầy thì người ta khen cơ sở mình hào phóng làm ăn xởi lởi, chai vơi chút đỉnh thì càu nhàu vài câu rồi thôi, tháng sau trừ bớt mấy ngàn bạc tiền cấn trừ. Nhưng cô bảo tụi Nam Lộ nó đưa chuyên viên kỹ thuật xuống kho tổng nghiệm thu đúng không? Thằng Tín gì đó bên Nam Lộ mà cô kể bữa trước, nó cầm ống đong chuẩn với cân tiểu ly điện tử ra nó đo từng thùng thì cơ sở mình ăn cho hết! Chai thiếu dung tích thì nó quy cho tội gian lận thương mại, lập biên bản phạt tiền hợp đồng tiền triệu mỗi vụ. Còn chai dư mười mili-lít thì coi như cô đem công sức ủ cá cả năm trời đi biếu không cho thiên hạ. Hai chục ngàn chai mà mỗi chai dư bảy tám mili-lít, cô tính thử coi mất trắng bao nhiêu thùng mắm cốt?”

Từng câu, từng chữ của Liên rơi xuống như những tảng đá đè nặng lên lồng ngực Lan, khiến cô gần như không thở nổi.

Trong buổi làm việc sơ bộ tại văn phòng thu mua tuần trước, Mai Chi đã từng nửa đùa nửa thật nhấn mạnh: Phạm Đức Tín là chuyên viên kiểm soát chất lượng khét tiếng khắt khe của Nam Lộ. Tín từng tốt nghiệp ngành công nghệ thực phẩm loại xuất sắc, được đào tạo bài bản theo các tiêu chuẩn quốc tế ISO và HACCP. Anh ta là người từng lạnh lùng ký biên bản từ chối tiếp nhận cả một lô hàng trăm ngàn lon nước ngọt của một tập đoàn lớn chỉ vì sai số dung tích thực tế vượt quá 1,5% so với công bố trên nhãn.

Với chiếc máy chiết rệu rã của Hải Thành, sai số dung tích lệch tới 10ml trên chai 500ml—tức sai số lên tới 2%, vượt xa ngưỡng dung sai cho phép. Lô hàng Bếp Bờ Biển chắc chắn sẽ bị biên bản kiểm định của Tín đánh trượt ngay từ cửa kho trung chuyển ở Thủ Đức. Khi đó, không những Hải Thành không thu được 70% tiền hàng còn lại sau bốn mươi lăm ngày công nợ, mà cơ sở còn phải gánh toàn bộ chi phí vận chuyển hai chiều ngược về Phan Thiết, cộng thêm khoản phạt 8% giá trị đơn hàng vì vi phạm cam kết chất lượng theo điều khoản hợp đồng mẫu.

Chiếc bẫy đang khép lại từ mọi phía. Thiết bị lạc hậu, mặt bằng ô nhiễm, chi phí bị tính thiếu, rủi ro kiểm định lơ lửng trên đầu như thanh gươm Damocles... Mọi thứ không thể nào giải quyết được bằng sự quyết tâm suông hay những lý thuyết quản trị kinh doanh bóng bẩy trên giảng đường đại học.

Đúng lúc Lan đang bàng hoàng nhìn vào những con số chi phí vừa vạch ra trên trang giấy đẫm nước mắm, tiếng chuông điện thoại trong túi quần cô bỗng reo vang dồn dập.

Giai điệu chuông mặc định reo lên từng hồi gấp gáp, chói lói giữa gian xưởng ẩm thấp. Lan giật mình rút máy ra. Màn hình hiện lên số máy bàn quen thuộc của Khoa Hồi sức tích cực và Phục hồi chức năng, Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận.

Ngón tay Lan run rẩy, cô vội vàng bấm nút nghe, áp chặt ống nghe vào tai:

“Alo, tôi Lan nghe đây ạ!”

Đầu dây bên kia không phải giọng nói nhẹ nhàng, đều đều thường ngày của các cô y tá hành chính, mà là giọng nói thở dốc, gấp gáp và đầy hoảng hốt của Đinh Thị Hà—kỹ thuật viên phục hồi chức năng phụ trách trực tiếp ca tập luyện của ông Thành:

“Chị Lan đó phải không? Chị chạy vô viện gấp đi!”

Tim Lan như rơi tõm xuống đáy vực sâu không đáy. Máu trong người cô dường như đông cứng lại.

“Chị Hà! Ba tôi... ba tôi có chuyện gì sao chị?”

“Không, không phải chú Thành!” Giọng Hà lẫn trong tiếng ồn ào náo loạn của còi xe cấp cứu từ cổng viện dội vào và tiếng bước chân chạy huỳnh huỵch ngoài hành lang. “Bác gái... bà Hạnh ngất xỉu rồi! Bác ấy vừa gục xuống ngay bên cạnh giường bệnh của chú Thành lúc bác sĩ trưởng khoa đang đi buồng kiểm tra buổi trưa!”

Máu trong người Lan dồn hết lên màng tang, tai cô lùng bùng như có tiếng xay lúa. Cô bật dậy khỏi chiếc ghế đẩu nhựa, chiếc bàn gỗ rung lên bần bật làm rơi cả cây bút bi xuống vũng nước bẩn dưới sàn:

“Mẹ tôi sao rồi chị Hà? Mẹ tôi bị làm sao?”

“Bác sĩ đang cấp cứu, cho truyền dịch khẩn cấp trong phòng cấp cứu lưu,” Hà nói nhanh, tiếng thở vẫn chưa hết run rẩy qua đường truyền điện thoại. “Bác gái kiệt sức nặng, huyết áp tụt sâu xuống còn có sáu mươi trên bốn mươi, người lạnh ngắt như đồng đay. Hai đêm liền bác ấy thức trắng không chợp mắt một phút nào để xoa bóp, lật trở cho chú Thành, lại thêm lo nghĩ chuyện gia đình không chịu ăn uống gì suốt từ hôm qua tới giờ. Tôi đã nhắc bác ấy bao nhiêu lần là phải về nhà nghỉ ngơi thay ca mà bác cứ giãy nảy lên bảo không sao, ráng gượng để các con lo việc xưởng... Giờ thì quỵ hẳn rồi! Chị vô ngay đi, trong này không có ai thân thích ký giấy cam kết điều trị đâu!”

“Dạ... dạ! Tôi vào ngay! Tôi vào ngay lập tức!”

Lan lắp bắp, giọng nghẹn ứ nơi cổ họng. Hai bàn tay cô run lẩy bẩy đến mức không tài nào nhét nổi chiếc điện thoại vào túi xách, nó trượt ra và suýt rơi xuống đất.

Cô đứng chôn chân mất vài giây, nhìn trân trân vào cuốn sổ tay đang mở toang trên chiếc bàn gỗ cáu bẩn. Trên trang giấy trắng, bảng tính chi phí giá thành với con số 17.530 đồng đỏ chót vẫn còn ướt mực, nằm chỏng chơ bên cạnh chiếc máy tính bỏ túi. Mẹ cô—người gánh vác cái chi phí vô hình tám trăm đồng mỗi chai mắm bấy lâu nay bằng chính thịt da của mình—đã ngã xuống ngay tại nơi mà sự hy sinh thầm lặng của bà bị vắt kiệt đến giọt sinh lực cuối cùng.

“Chị Liên, trông xưởng giùm em!” Lan thốt lên một câu nghẹn ngào, giọng vỡ vụn. Không kịp đợi Liên trả lời, cô quay ngoắt người, lao như bay ra khỏi xưởng đóng chai.

Chiếc xe máy nổ máy giật cục sau ba lần đạp khởi động, bánh xe trượt dài trên lớp bùn nhão trước cổng rồi lao vút đi trên con đường đất đỏ gồ ghề của xã Phong Nẫm. Từng vệt bụi đỏ cuốn lên mịt mù sau lưng cô dưới cái nắng trưa chói chang, gay gắt như thiêu như đốt của dải đất miền Trung khô cằn.

***

Mùi thuốc sát trùng Javel nồng nặc và hơi lạnh ẩm ướt của hành lang Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận ập thẳng vào mặt Lan khi cô hớt hải chạy qua cánh cửa kính tự động của khu cấp cứu lưu.

Gian phòng sực mùi ete, mùi cồn y tế và tiếng máy thở rít từng cơn mệt mỏi, nặng nề. Ánh đèn huỳnh quang trắng lóa phản chiếu lên những bức tường quét vôi vàng ố, loang lổ vết ẩm mốc của một bệnh viện tuyến tỉnh đã xuống cấp. Trên chiếc giường bệnh số 4 kê sát góc tường, bà Hạnh nằm bất động.

Gương mặt người mẹ gầy guộc xám xịt như tàu lá chuối héo sau bão. Đôi mắt bà nhắm nghiền, hai hõm má sâu hoắm để lộ những đường gân xanh xao chằng chịt dưới lớp da mỏng dính cằn cỗi. Cánh tay khẳng khiu đầy những vết đồi mồi cắm một mũi kim truyền dịch to tướng, từng giọt dung dịch glucose nhỏ đều đặn qua bầu đếm giọt bằng nhựa trong suốt, rơi xuống chậm rãi như đếm từng nhịp sống mong manh còn sót lại.

Đinh Thị Hà đang đứng ở đuôi giường, tay cầm tập hồ sơ bệnh án kẹp bảng nhôm, thấy Lan bước vào liền khẽ thở phào rồi kéo nhẹ cô ra phía hành lang ngoài buồng bệnh.

“Bác sĩ vừa tiêm thuốc trợ tim và cho truyền hai chai dịch,” Hà nói nhỏ, giọng trầm tĩnh nhưng nghiêm khắc, ánh mắt chị nhìn Lan đầy vẻ trách móc lẫn xót xa. “May mà ngất xỉu ngay trong buồng bệnh lúc các bác sĩ đang đi kiểm tra, nên được cấp cứu kịp thời, chưa dẫn tới trụy tim mạch hay phù phổi cấp. Nhưng chị Lan này, tôi đã cảnh báo với gia đình từ hôm trước rồi. Chăm sóc một bệnh nhân đột quỵ liệt nửa người không phải là chuyện một sớm một chiều, nó là cuộc chiến tính bằng tháng, bằng năm. Bác gái đã lớn tuổi, lại có tiền sử thiếu máu cơ tim, nếu các người cứ để bác ấy gánh hết việc chăm sóc ban đêm như thế này, chú Thành chưa kịp ngồi dậy thì bác gái đã gục trước rồi đó!”

Từng lời của Hà như những mũi kim đâm thấu vào tâm can Lan. Cô tựa lưng vào bức tường hành lang lạnh ngắt, hai bàn tay đan chặt vào nhau để ngăn cơn run rẩy đang truyền từ các đầu ngón tay lên bả vai.

Cô đã làm gì suốt những ngày qua? Cô đã mải mê lật từng trang sổ nợ cũ mòn mép, mải mê tranh cãi từng cọng rác, từng vỏ chai vỡ ngoài xưởng đóng chai ẩm thấp, mải mê tính toán từng đồng cắc chi phí với Trần Mai Chi bên Nam Lộ... mà quên mất rằng con người quan trọng nhất đang giữ cho cái gia đình này không tan vỡ chính là mẹ cô.

Bà Hạnh chưa bao giờ than thở một lời về sự mệt mỏi. Suốt cuộc đời làm dâu, làm vợ của một chủ xưởng mắm truyền thống, bà chỉ lẳng lặng vo tròn vạt áo bà ba sau mỗi lần ông Thành quát tháo thợ, lẳng lặng bưng từng bát cháo hoa lên phòng cho chồng, lẳng lặng thức trắng đêm canh từng nhịp thở khò khè của ông bên chiếc quạt máy cũ kêu ro ro. Bà nuốt hết mọi nhọc nhằn vào trong để các con yên tâm bươn chải ngoài xã hội, để rồi đổi lại là sự kiệt quệ hoàn toàn cả về thể xác lẫn tinh thần trên chiếc giường cấp cứu này.

Tiếng bước chân dồn dập vang lên từ phía cầu thang bộ cuối hành lang, kéo Lan ra khỏi nỗi ân hận đang cắn xé tâm can.

Võ Minh Phúc xuất hiện. Chiếc áo sơ mi bạc màu của cậu ướt đẫm mồ hôi, dính đầy những vệt muối trắng xóa và mùi tanh nồng của cá biển. Mái tóc ngắn rối bù bết chặt vào trán, và đôi mắt đỏ ngầu vì hoảng loạn cùng những đêm thức trắng chạy xe đường dài.

“Chị Hai! Mẹ... mẹ sao rồi?” Phúc thở không ra hơi, lao tới nắm chặt lấy bả vai Lan, giọng cậu run rẩy như sắp khóc.

“Mẹ đang truyền dịch bên trong, qua cơn nguy hiểm rồi,” Lan nói, giọng khản đặc như có hạt cát chặn ngang cuống họng. “Bác sĩ bảo mẹ kiệt sức vì hai đêm liền không ngủ, lại tụt huyết áp nặng.”

Phúc buông tay khỏi vai Lan, lùi lại một bước như người mất hồn. Cậu tựa lưng vào lan can sắt của hành lang, từ từ trượt xuống, hai tay ôm lấy đầu gối khụy xuống sàn gạch men lạnh ngắt. Một tiếng thở dài nghẹn ngào bật ra từ lồng ngực chàng trai trẻ, hòa lẫn trong tiếng nấc cụt kìm nén.

Suốt những ngày qua, kể từ khi ông Thành ngã xuống bên cạnh bể mắm cá cơm, sự bực bội, tự ái và gánh nặng công việc đã biến Phúc thành một kẻ luôn xù lông nhím với mọi người. Cậu cãi cọ với thợ, gắt gỏng với chị gái, hằn học với những chủ nợ đến đòi tiền. Nhưng trước hình ảnh người mẹ đang nằm thiếp đi trên giường bệnh sau cánh cửa kính kia, toàn bộ lớp vỏ bọc cứng rắn, ngang tàng của cậu bỗng chốc vỡ vụn, để lộ ra sự yếu đuối và bất lực cùng cực của một đứa con trai mới ngoài hai mươi tuổi.

Lan bước tới, ngồi thụp xuống bên cạnh em trai, đặt bàn tay mảnh khảnh lên bờ vai đang run lên từng chặp của Phúc. Hai chị em đứng lặng bên nhau giữa hành lang bệnh viện ngột ngạt mùi thuốc sát trùng, nơi lằn ranh giữa sự sống, cái chết và những toan tính cơm áo gạo tiền trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Chưa kịp nói thêm lời nào để an ủi em, chiếc điện thoại thông minh cũ kỹ có màn hình nứt góc trong túi quần của Phúc bỗng rung lên bần bật.

Tiếng chuông báo cuộc gọi mặc định reo vang inh ỏi, chát chúa, phá tan bầu không khí tĩnh lặng nặng nề của khu hành lang bệnh viện.

Phúc giật mình, đưa tay quệt vội giọt mồ hôi đang chảy ròng ròng trên cằm, rút chiếc máy ra nhìn vào màn hình đang nhấp nháy. Tên người gọi hiện lên rõ mồn một bằng phông chữ đậm: *Huỳnh Văn Tư - Ghe cá Cảng*.

Phúc nuốt khan một ngụm nước bọt, bấm nút nghe rồi áp máy vào tai, giọng cậu vẫn còn run rẩy và nghẹn ứ:

“Alo, chú Tư hả...”

Âm thanh từ đầu dây bên kia lập tức gầm lên dữ dội, lớn đến mức Lan đang ngồi cách nửa mét vẫn nghe thấy rõ mồn một từng tiếng chửi thề thô ráp hòa lẫn trong tiếng sóng biển gầm gào và tiếng máy nổ xình xịch ngoài cảng cá Phan Thiết.

Giọng Huỳnh Văn Tư—đầu mối thu mua cá cơm lớn nhất vùng bến Cồn Chà, người nắm giữ sinh mệnh nguồn nguyên liệu của hàng chục nhà thùng—vang lên chát chúa như búa bổ vào tai hai chị em:

“Thằng Phúc đâu! Mày với chị mày làm cái trò gì ngoài xưởng đó hả? Ghe cá cơm than năm tấn của tao vừa cập bến Cồn Chà lúc mười một giờ trưa, cá tươi rói, mắt còn xanh lè đây này! Tao gọi cho ba mày thì bệnh viện bảo liệt giường, gọi cho kế toán thì kêu xưởng hết sạch tiền mặt! Tao nói cho mày biết, chuyến cá này tao không cho thiếu một cắc nào hết! Đúng hai giờ chiều nay, mày không đem đủ năm mươi triệu tiền mặt ra đây trả dứt điểm tiền cá chuyến trước với thanh toán nửa chuyến này, tao bấm còi xả hàng bán tháo hết cho xưởng bột cá Ba Nhất! Đừng có trách cái thằng Tư này cạn tàu ráo máng!”