Chiếc mặt nạ bị gỡ bỏ

Ánh sáng xanh lét từ màn hình điện thoại hắt lên những vệt bóng sắc lạnh nơi góc phòng đọc Thư viện phường Bình Minh. Trời đã về khuya, không gian xung quanh chỉ còn lại tiếng muỗi vo ve bên chân tường ẩm mục và tiếng quạt trần ba cánh bằng sắt đảo từng vòng nặng nhọc, phát ra những thanh âm kẽo kẹt rệu rã như tiếng xương khớp của một người già đuối sức.

An ngồi bất động trước dãy bàn gỗ tạp ghép dở. Từng thớ gỗ thô ráp cấn vào cẳng tay tê dại, nhưng mắt cô không rời khỏi bài viết vừa được đẩy lên đầu trang mạng xã hội của Nhóm Học Nhanh. Tạ Hoàng Long lại vừa tung ra một đòn truyền thông mới, một bài viết được tính toán tỉ mỉ đến từng dấu chấm câu, với tiêu đề in hoa đậm nét: *“SỰ LÃNG PHÍ THỜI GIAN CỦA LỐI HỌC CHẬM: KHI SỰ TRÌ HOÃN ĐƯỢC MẶC ÁO TỪ THIỆN”*.

Bên dưới dòng tít giật gân ấy, Long khéo léo mượn nguyên vẹn cụm từ “bản đồ cá nhân hóa”—khái niệm cốt lõi mà Nhóm Bản Đồ Mở đã dày công xây dựng suốt nhiều tháng qua—để nhào nặn thành một khẩu hiệu bán hàng bóng bẩy:

*“Bạn không có thời gian để đi dạo trong kỷ nguyên số. ‘Bản đồ cá nhân hóa’ không phải là tấm vé ru ngủ cho những kẻ trì hoãn, không phải là nơi dung túng cho những bước đi rùa bò nhằm vỗ về sự an phận. Bản đồ thực sự phải là chiếc la bàn bứt phá tốc độ x10, vạch ra lộ trình ngắn nhất, tàn nhẫn nhất để loại bỏ những mắt xích thừa thãi. Kỷ luật thép không có chỗ cho sự thong thả...”*

Nhưng điều khiến các khớp ngón tay An siết chặt lại quanh mép điện thoại không chỉ là những luận điệu ngụy biện quen thuộc ấy, mà là tấm ảnh đính kèm bài viết. Đó là một bức hình chụp lén góc sảnh Thư viện phường Bình Minh vào đêm giao lưu văn hóa quốc tế diễn ra hồi đầu tuần.

Dưới góc máy chụp nghiêng đầy ác ý và được xử lý qua bộ lọc màu xám xịt, không gian thư viện hiện lên nghèo nàn đến tội nghiệp. Những chiếc ghế nhựa màu xanh bộ đội đã giòn gãy mép, mảng tường quét vôi vàng bong tróc từng mảng lớn để lộ lớp gạch xỉn màu, chiếc quạt trần gỉ sét bám đầy mạng nhện, và nổi bật ở trung tâm khuôn hình là vạt áo bà ba bạc phếch, sờn mép chỉ của bà Liên. Bà ngồi cặm cụi cúi đầu bên chiếc điện thoại thông minh cũ kỹ mượn của con gái, ngón tay thô ráp lóng ngóng chạm vào màn hình nứt vỡ.

Bức ảnh ấy bị Long biến thành một thứ “vật chứng trực quan” để rêu rao về một “vùng trũng nhận thức cần được khai phóng bằng công nghệ và kỷ luật sắt”. Hơn bốn ngàn lượt tương tác chỉ sau hai giờ đăng tải. Hàng trăm bình luận hả hê, mỉa mai thi nhau tràn ngập bên dưới: những lời chê bai lối học “cổ hủ thời bao cấp”, những lời tán dương các khóa học ba tuần làm chủ kỹ năng số của Long, và những lời kêu gọi “xóa sổ những không gian lãng phí ngân sách để nhường chỗ cho các trung tâm khởi nghiệp hiện đại”.

Một cơn ớn lạnh quen thuộc chạy dọc sống lưng An. Cảm giác nghẹn đắng nơi cuống họng này giống hệt những buổi sáng hai năm trước tại văn phòng Công ty Truyền thông Sao Bắc, khi cô mở hòm thư điện tử và thấy bảng xếp hạng năng suất tuần bị bêu riếu công khai, biến con người thành những biểu đồ cột vô cảm.

Tiếng bước chân gấp gáp nện trên sàn gạch tàu ngoài hành lang cắt đứt dòng suy nghĩ của An. Cánh cửa gỗ ngả màu cánh gián bị đẩy mạnh, Đỗ Hải Yến bước vào phòng đọc nhỏ. Nữ thủ thư ba mươi hai tuổi, người vốn luôn giữ được nét mặt điềm đạm ngay cả khi đối diện với những buổi kiểm tra gắt gao của cán bộ phòng văn hóa quận, lúc này lại mang một vẻ căng thẳng tột cùng. Đôi lông mày chị nhíu lại, hai bên thái dương lấm tấm những giọt mồ hôi dù gió đêm thổi lùa qua chấn song cửa sổ.

Chị đặt mạnh một chiếc phong bì khổ lớn xuống mặt bàn gỗ tạp. Chiếc phong bì dày cộp, viền quanh bằng hai dải màu xanh dương và đỏ thẫm bóng loáng, góc trên dập nổi logo mạ bạc của Công ty Cổ phần Đào tạo & Giải pháp Năng suất Quốc tế—pháp nhân đứng sau hệ thống Nhóm Học Nhanh của Long.

“Long vừa cho người đưa thẳng văn bản này đến bộ phận một cửa của Ủy ban nhân dân phường,” giọng Yến trầm đục, nén lại từng tiếng thở nặng trĩu. “Họ gửi kèm một bản sao có đóng dấu giáp lai trực tiếp cho chị tại bàn tiếp dân cách đây nửa tiếng. Cậu ta không chỉ đánh chúng ta trên mặt trận mạng xã hội đâu, An. Cậu ta đang dùng quyền lực hành chính để bóp nghẹt chúng ta ngay tại gốc rễ.”

An đưa tay đón lấy tập tài liệu dày gần ba mươi trang giấy in màu láng bóng, mùi mực in công nghiệp sực lên nồng nặc lấn át cả mùi sách cũ ẩm mốc quen thuộc của căn phòng. Dòng chữ in đậm trang trọng đập ngay vào mắt cô: *“Đề án Tài trợ & Hiện đại hóa Không gian Văn hóa Cơ sở – Giai đoạn Chuyển đổi số 2024–2027”*.

Từng trang đề án mở ra trước mắt An với một sự phô trương cơ sở vật chất choáng ngợp. Long đề xuất tài trợ toàn bộ chi phí lắp đặt mười lăm bộ máy tính để bàn cấu hình cao, màn hình cong siêu mỏng; thay thế toàn bộ hệ thống quạt trần cũ kỹ bằng ba máy lạnh trung tâm inverter; lát lại toàn bộ sàn nhà bằng gạch đá hoa cương nhân tạo; và cam kết tài trợ đường truyền Internet cáp quang băng thông rộng chuyên dụng miễn phí trong vòng ba năm. Đổi lại món quà tưởng chừng hào phóng trị giá hàng trăm triệu đồng ấy là một bản dự thảo hợp đồng hợp tác độc quyền với những điều khoản thắt chặt như thòng lọng.

Từng điều khoản được đội ngũ pháp chế chuyên nghiệp gọt giũa kỹ lưỡng: Thứ nhất, cơ sở phải đổi tên thành “Không gian Khởi nghiệp Tri thức Nhóm Học Nhanh – Chi nhánh Phường Bình Minh”. Thứ hai, toàn bộ các buổi sinh hoạt chuyên đề, các lớp xóa mù công nghệ, lớp ngoại ngữ cộng đồng đều phải áp dụng độc quyền khung chương trình và giáo trình rút gọn do viện nghiên cứu của Long biên soạn; nghiêm cấm việc phổ biến các tài liệu chưa qua phê duyệt của hội đồng cố vấn công ty. Thứ ba, mọi hoạt động của Nhóm Bản Đồ Mở phải lập tức đình chỉ để rà soát lại quy chuẩn; toàn bộ dữ liệu người dùng, tiến trình học tập của các thành viên hiện tại phải chuyển giao quyền quản trị cho bộ phận kỹ thuật của Nhóm Học Nhanh kiểm duyệt.

Và ở trang cuối cùng, đính kèm góc dưới là một thông báo khẩn cấp: Thư viện Bình Minh phải có văn bản trả lời đồng thuận kèm chữ ký của người phụ trách cơ sở trước 17 giờ ngày thứ Sáu—tức là nội trong ngày mai—ngay trước khi Hội đồng đánh giá hiệu quả sử dụng mặt bằng công thuộc Ủy ban nhân dân phường họp phiên thẩm định vào đầu tuần tới.

“Nếu chúng ta từ chối ký vào bản cam kết này,” Yến khẽ thở dài, đầu ngón tay chị gõ nhịp đầy âu lo lên mép tài liệu, “Long ngầm báo hiệu rằng trong buổi điều trần sắp tới, cậu ta sẽ để các chuyên viên tài trợ phát biểu trước hội đồng phường rằng cơ sở này cố tình cản trở quá trình xã hội hóa giáo dục, từ chối nguồn lực hỗ trợ của doanh nghiệp vì tư tưởng bảo thủ. Hạn chót ba tháng mà phường giao cho chúng ta để chứng minh hiệu quả hoạt động đang đè nặng từng ngày, và Long nắm thóp được toàn bộ áp lực đó. Cậu ta biết nếu mất sự ủng hộ của phường, chúng ta sẽ mất trắng địa điểm này.”

Lồng ngực An thắt nghẹn lại, một cơn buốt nhói dội ngược lên từ vùng xương chậu qua sống lưng—vết tích của những năm tháng làm việc kiệt cùng ở Sao Bắc mỗi khi đối diện với các tối hậu thư thương mại tàn nhẫn. Tạ Hoàng Long không hề muốn đối thoại sòng phẳng về phương pháp giáo dục; anh ta đang vận dụng triệt để bộ máy truyền thông và mạng lưới quan hệ để bóp nghẹt một mầm sống nhỏ bé vừa nhen nhóm. Anh ta muốn biến nơi trú ngụ cuối cùng của những người yếu thế, những người học chậm thành một trạm phễu thu hút khách hàng, một xưởng đúc ra những con số thành tích ảo phục vụ cho việc kinh doanh khóa học.

“Chị Yến, chuyện này không phải tự nhiên bùng nổ chỉ sau một bài đăng vu vơ tối nay,” An nói, cô đứng bật dậy, hai mắt nhìn thẳng vào khoảng tối nơi cửa hành lang. “Họ biết chính xác cấu trúc hoạt động của chúng ta, biết rõ góc chụp nào gây tổn thương nhất cho các học viên lớn tuổi, và ra đòn đúng vào thời điểm chúng ta chuẩn bị hồ sơ báo cáo phường. Em cần vào phòng kỹ thuật kiểm tra lại toàn bộ nhật ký máy chủ cục bộ.”

***

Phòng kỹ thuật của thư viện thực chất là một gian buồng hẹp chưa đầy sáu mét vuông nằm khuất lấp dưới gầm cầu thang dẫn lên sân thượng—nơi trước đây từng được tận dụng làm kho chứa bàn ghế gãy và sách báo thanh lý. Không khí bên trong căn phòng luôn ngột ngạt mùi dầu máy, mùi nhựa thông cháy khét từ mỏ hàn điện và hơi ẩm bốc lên từ nền đất không bằng phẳng. Đây là “trái tim” của nền tảng Bản Đồ Mở, nơi đặt chiếc máy chủ tự dựng từ những linh kiện chắp vá và là không gian làm việc thâu đêm suốt sáng của Bùi Gia Huy.

Khi An khẽ đẩy cánh cửa gỗ ép đã phồng rộp vì ngấm nước mưa, một tiếng cót két khô khốc vang lên. Căn phòng không bật đèn tuýp. Nguồn sáng duy nhất phát ra từ chiếc màn hình CRT 15 inch cũ kỹ, tỏa ra thứ ánh sáng xanh lơ bàng bạc rọi vào gương mặt hốc hác của Huy.

Cậu thiếu niên mười bảy tuổi giật nảy mình như vừa chạm phải dòng điện hở. Bàn tay gầy guộc đầy những vết sẹo hàn thiếc của cậu vội vã vơ lấy một xấp giấy in A4 dở dang trên bàn, cố nhét sâu vào khoảng trống dưới khay bàn phím lỏng lẻo. Đôi mắt Huy đỏ ngầu, những tia máu li ti hằn sâu dưới mi mắt trũng sâu vì chuỗi ngày mất ngủ kéo dài. Đôi môi cậu khô khốc, nứt nẻ thành từng vệt rớm máu, và cả bờ vai gầy nhom dưới lớp áo phông đen bạc màu khẽ run bần bật.

“Huy,” An cất tiếng, giọng cô hạ thấp hết mức để không làm vỡ vụn sự im ắng mong manh của căn phòng. Cô kéo chiếc ghế đẩu nhựa màu đỏ đã sờn mép lại gần, ngồi xuống đối diện với cậu thiếu niên. “Chị không vào đây để kiểm tra đột xuất hay bắt lỗi em. Chị chỉ muốn em cùng chị kiểm tra lại một số lưu lượng truy cập bất thường vào hệ thống nội bộ từ đầu tuần đến nay.”

Nghe đến hai chữ “bất thường”, Huy như bị rút cạn chút sức lực cuối cùng. Cậu buông thõng hai tay xuống đùi, đầu cúi gằm đến mức cằm gần như chạm vào ngực áo. Tiếng thở dốc nghẹn ngào, đứt quãng bắt đầu dội lên từ lồng ngực gầy trơ xương sườn. Giữa căn phòng ngột ngạt, một giọt nước mắt nóng hổi rơi lộp độp xuống mặt bàn phím bám bụi than.

“Chị An... em... em xin lỗi,” giọng Huy vỡ vụn ra, run rẩy trong từng âm tiết. “Em suýt nữa... suýt nữa thì chính tay em đã giết chết cái thư viện này rồi.”

Hai bàn tay cậu run lẩy bẩy thò xuống gầm bàn phím, chậm rãi rút ra tệp hồ sơ mỏng mà cậu vừa cố giấu giếm, đặt cạnh đó một chiếc thẻ nhớ USB vỏ nhựa màu đen đã trầy xước.

An cúi xuống nhìn tập tài liệu. Đó là bản in danh sách cơ sở dữ liệu thành viên của Nhóm Bản Đồ Mở—hơn sáu mươi số điện thoại cá nhân, lịch làm việc xoay ca của từng công nhân may ở xưởng dệt Thành Đạt, bệnh án thị lực của bà Liên, gia cảnh của những đứa trẻ bán vé dạo học lớp tiếng Anh ban đêm—kèm theo toàn bộ gói mã nguồn giao diện phiên bản nhẹ tối ưu cho thiết bị cũ mà Huy đã thức trắng ròng rã hai tháng qua để viết lại bằng ngôn ngữ tối giản.

“Là... là cuộc thi lập trình tài năng trẻ hai mươi triệu đồng của bên anh Long tổ chức...” Huy nấc lên từng chặp, hai bàn tay co quắp lại ôm lấy khuôn mặt đẫm nước mắt trong nỗi nhục nhã ê chề. “Cách đây ba tuần, sau cái buổi anh Long phát động phong trào học nhanh bứt phá trên mạng, có một người dùng tài khoản ẩn danh nhắn tin riêng cho em qua diễn đàn lập trình. Họ bảo họ theo dõi những đoạn mã em chia sẻ, khen em là thần đồng tự học. Họ bảo... nếu em nộp bản giao diện tối ưu hóa cho máy cấu hình yếu này dự thi, kèm theo một tập dữ liệu người dùng thực tế tại địa phương để họ thử nghiệm thuật toán phân luồng năng suất, em cầm chắc giải nhất trong tay.”

Huy ngước đôi mắt ầng ậng nước nhìn An, ánh nhìn tuyệt vọng đến thắt lòng:

“Hai mươi triệu đồng, chị An ơi... Mẹ em ở quê vừa gửi giấy nợ lên, người ta đến tận nhà xiết nợ tiền cát đá xây gian nhà sau, bố em thì bảo nếu kỳ này em không tự kiếm được tiền đóng học phí nghề lập trình, bố sẽ bắt em bỏ học về đi phụ xe tải đường dài với chú họ. Em sợ lắm... Em thèm cảm giác được người ta công nhận. Em muốn chứng minh cho bố mẹ thấy em có thể kiếm ra tiền bằng kiến thức tự học ở thư viện này, em không phải là một thằng vô tích sự ngồi ăn bám máy tính của phường...”

Căn phòng kỹ thuật lại chìm vào một khoảng lặng đặc quánh. Chỉ còn tiếng quạt gió tản nhiệt của bộ nguồn máy tính cũ rít lên từng hồi đều đặn, khô khốc. Mùi rỉ sét của khung sắt gầm cầu thang quẩn quanh trong từng hơi thở.

An nhìn cậu thiếu niên đang thu mình lại trong góc bàn. Trong hình bóng co ro, run rẩy và đầy mặc cảm của Huy lúc này, cô nhìn thấy một cách chân thực nhất hình ảnh của chính mình của mười tám tháng về trước. Đó là An của những ngày đầu bước chân vào Sao Bắc: cũng đầy rẫy tự ti về xuất thân tỉnh lẻ, cũng khao khát được thừa nhận đến cháy bỏng, cũng từng ngây thơ tin rằng chỉ cần một cú bứt phá thần tốc, một chứng chỉ danh giá hay một món tiền thưởng chớp nhoáng là có thể xóa sạch mọi vết thương và định kiến đè nặng lên số phận mình.

An không trách móc, không cao giọng. Cô vươn tay qua mép bàn, đặt bàn tay ấm áp và vững chãi của mình lên bờ vai đang co giật từng cơn của Huy, nhẹ nhàng siết chặt lại:

“Nhưng em đã không bấm nút gửi tệp dữ liệu đó đi, đúng không Huy?”

Huy ngẩng phắt đầu lên, khuôn mặt đỏ bừng loang lổ nước mắt:

“Em... em đã mở hòm thư điện tử lên rồi, em đính kèm cả tệp mã nguồn lẫn tệp danh sách cư dân rồi. Con chuột máy tính đã rê đúng vào nút gửi... Nhưng đúng lúc đó, em nhìn qua khe cửa sổ ra ngoài sảnh thư viện. Đêm hôm đó đã gần mười một giờ khuya, em thấy bà Liên vẫn ngồi dưới ngọn đèn tuýp nhấp nháy, một tay xoa xoa bên khớp gối đau nhức, một tay cầm mẩu bút chì cùn dò từng chữ cái trên tờ giấy photo bài giảng nghe mà chị làm cho bà. Bà vừa dò vừa cười một mình khi phát âm đúng một từ tiếng Anh đơn giản. Lúc ấy... tự nhiên em thấy buồn nôn, em thấy ghê tởm chính bản thân mình.”

Cậu gạt mạnh dòng nước mắt trên má, giọng nghẹn lại:

“Em nhớ lại câu chị từng nói với em vào ngày đầu tiên em bước chân vào phòng kỹ thuật này: Dữ liệu của con người không phải là những dãy số nhị phân vô tri để đem đi cân đo đong đếm hay khoe khoang thành tích; đằng sau mỗi một dòng địa chỉ, mỗi một ghi chú về hoàn cảnh là danh dự, là sự an toàn và là niềm tin mong manh của những con người đang trầy trật mưu sinh. Em nhận ra nếu em bán số liệu đó đi để lấy hai mươi triệu, em chẳng khác nào kẻ đâm sau lưng bà Liên, đâm sau lưng các em nhỏ. Em đã xóa bản nháp, em rút thẻ nhớ ra cất vào túi. Nhưng mấy ngày qua em không dám nhìn thẳng vào mặt chị và chị Yến... Em sợ các chị biết em từng có một ý nghĩ đê tiện như thế.”

“Cảm ơn em vì đã dũng cảm dừng lại đúng lúc, Huy,” An khẽ nói, ánh mắt cô trong trẻo và kiên định đến lạ kỳ. “Để chiến thắng lòng tham và nỗi sợ hãi tột cùng của bản thân khi bị dồn vào chân tường là điều khó khăn nhất trên đời này, khó hơn việc viết ra hàng triệu dòng mã nguồn hoàn hảo gấp vạn lần. Em đã làm được điều đó bằng lương tâm của mình. Em không làm ai thất vọng cả.”

An đón lấy chiếc thẻ nhớ từ tay Huy, cắm vào cổng đọc USB phía trước thùng máy tính:

“Bây giờ, hãy bình tĩnh lại và cùng chị kiểm tra xem ai thực sự là người đứng sau địa chỉ email nặc danh đó.”

Huy hít sâu một hơi, quệt nước mắt vào tay áo. Đôi bàn tay vốn quen thuộc với từng phím gõ bắt đầu lướt thoăn thoắt trên bàn phím, mở ra màn hình giao diện dòng lệnh đen ngòm. Cậu lục lại tệp nhật ký thư điện tử và địa chỉ IP đính kèm trong các gói tin gửi đến hòm thư cá nhân.

Sử dụng chính đoạn mã ghi nhật ký mạng mà Duy từng tận tình hướng dẫn cho An trước khi anh rời khỏi Sao Bắc để phản kháng lại lối quản trị bóc lột, An cùng Huy tiến hành phân tích sâu các gói dữ liệu. Họ đối chiếu dải địa chỉ IP tĩnh của người gửi email dụ dỗ với tệp nhật ký hệ thống mà thư viện lưu lại từ các đợt bị tài khoản ảo tấn công, kích động tranh luận trong phòng học trực tuyến tuần trước.

Từng dòng kết quả truy vết hiện ra rõ ràng trên nền đen của màn hình: Dải địa chỉ IP của kẻ gửi thư dụ dỗ Huy nộp dữ liệu; Dải IP của sáu tài khoản ảo liên tục đăng bài cổ vũ phong trào thức trắng mười tám tiếng và thóa mạ lối học chậm rãi của thư viện; Và dải IP của tài khoản quản trị viên phát tán bài viết công kích Thư viện Bình Minh trên trang fanpage Nhóm Học Nhanh...

Tất cả đều cùng trỏ về một cổng mạng nội bộ thuộc một tòa nhà văn phòng cho thuê trên đường Điện Biên Phủ.

Tên chủ sở hữu đường truyền đăng ký trên hợp đồng cung cấp dịch vụ Internet hiện lên rõ mồn một: Đặng Hữu Trí—trợ lý truyền thông thân tín và là người đứng đầu bộ phận vận hành chiến dịch số của Tạ Hoàng Long.

“Họ không đơn thuần muốn mua mã nguồn của em,” An lạnh lùng nhìn vào từng cụm số IP hiển thị trên màn hình, giọng cô đanh lại như thép nguội. “Họ muốn biến chính dữ liệu nội bộ của thư viện thành bằng chứng chứng minh hệ thống của chúng ta lỏng lẻo, tạo ra một sự cố rò rỉ thông tin cá nhân của người dân nghèo ngay trước ngày Hội đồng phường thẩm định. Nếu Huy gửi tệp đó đi, ngày mai họ sẽ tung tin thư viện để lộ lọt bí mật đời tư của cư dân, biến chúng ta thành những kẻ bất lực và vô trách nhiệm, từ đó hợp thức hóa việc họ nhảy vào tiếp quản toàn bộ cơ sở này dưới danh nghĩa cứu tinh công nghệ.”

Huy sững sờ nhìn vào màn hình, sống lưng lạnh toát khi nhận ra cái bẫy tinh vi và tàn độc mà cậu suýt chút nữa đã biến mình thành công cụ tiếp tay.

***

Tối thứ Năm, Thư viện phường Bình Minh tổ chức một buổi họp mặt toàn thể bất thường.

Căn phòng đọc chính rộng chừng hai mươi mét vuông thường ngày vốn chỉ có tiếng lật sách khẽ khàng và tiếng thở đều đều, nay chật ních người. Gần bốn mươi thành viên của Nhóm Bản Đồ Mở, các học viên lớn tuổi của lớp tiếng Anh Cầu Nối, một số phụ huynh học sinh nghèo trong xóm trọ công nhân và những người dân sống quanh khu phố đều tề tựu đông đủ.

Trên chiếc bàn dài kê ở trung tâm phòng, những bản in bài viết bôi nhọ trên mạng xã hội cùng tập dự thảo đề án tài trợ của công ty Long được chuyền tay nhau đọc. Ánh đèn tuýp dài trên trần nhà rung lên từng chặp, hắt thứ ánh sáng trắng đục xuống những khuôn mặt hằn sâu nỗi âu lo.

Tiếng bàn tán, xì xào bắt đầu dâng lên như sóng ngầm:

“Tôi đọc trên mạng thấy người ta nói cũng có phần đúng đấy chứ... Thư viện mình bàn ghế mục nát hết cả, máy tính thì cà tàng bật mười phút mới lên, nhìn chẳng ra cái vẻ thời đại công nghệ gì cả...”

“Nhưng nghe bảo công ty anh Long đó giàu lắm, họ chịu bỏ tiền túi ra lắp máy lạnh mát rượi, lại cho mười mấy bộ máy tính xịn. Hay là cứ thuận theo người ta đi cho êm chuyện? Đằng nào thư viện mình cũng đang nằm trong diện sắp bị phường thu hồi đất, giữ lấy cái nguyên tắc cứng nhắc để làm gì khi sắp tới chẳng còn chỗ mà ngồi?”

“Đúng đấy, con tôi đi học ngoài trung tâm người ta cam kết ba tháng nói trôi chảy tiếng Anh, ở đây học cả năm trời mới ghép được mấy câu chào hỏi, biết bao giờ mới bứt phá kiếm được việc làm lương cao?”

Những tiếng thở dài và lời bàn lùi bắt đầu xuất hiện từ phía vài bạn trẻ vốn đang nôn nóng tìm kiếm cơ hội đổi đời cấp tốc. Trong khi đó, các cô bác lớn tuổi như bà Liên, chú Ba bảo vệ lại ngồi im lìm, đôi mắt đượm buồn nhìn quanh quất từng góc tường, từng giá sách như thể một mái ấm quen thuộc sắp sửa bị dỡ bỏ ngay trước mắt họ mà họ hoàn toàn bất lực.

Đỗ Hải Yến đứng lặng lẽ ở góc phòng bên cạnh giá sách văn học, hai bàn tay đan chặt vào nhau. Chị không vội vàng cất lời ngắt quãng những lời hoang mang của bà con, nhưng ánh mắt chị trĩu nặng một nỗi đau xót. Chị hiểu rõ sự dao động tâm lý ấy: khi người ta bị cái nghèo và sự thua thiệt bủa vây quá lâu, bất kỳ một chiếc phao cứu sinh bóng bẩy nào chìa ra cũng dễ khiến người ta lầm tưởng đó là bến đỗ an toàn.

Yến đưa mắt nhìn An, một cái nhìn gửi gắm trọn vẹn sự tin cậy.

An hít một hơi thật sâu. Không khí phòng đọc ngột ngạt mùi mồ hôi sau ca làm việc của những người thợ may, mùi ẩm mốc của giấy cũ và mùi thuốc lào khét lẹt từ chiếc điếu cày của bác thợ sửa khóa đầu hẻm. Cô cảm nhận cơ hoành của mình căng phồng lên rồi hạ xuống thật êm—bài tập điều hòa nhịp thở mà Hà từng kiên nhẫn hướng dẫn cho cô trong những ngày cô còn run rẩy vì chứng hoảng loạn tâm lý.

An bước lên phía trước bục gỗ, nơi chiếc bảng trắng vẫn còn lưu lại những mẩu giấy ghi chú mục tiêu học tập viết tay đầy màu sắc của từng học viên.

“Chào các cô, các bác, các anh chị và các bạn,” An cất tiếng. Giọng cô không hề gắt gỏng hay lên gân, nhưng độ vang và sự trầm tĩnh lạ thường của nó khiến những tiếng rì rầm to nhỏ trong căn phòng dần dần lắng xuống. Mọi ánh mắt bắt đầu hướng về phía người phụ nữ trẻ.

“Mấy ngày qua, có lẽ tất cả chúng ta đều đã đọc những lời mỉa mai trên mạng xã hội, và chiều nay, chị Yến cũng đã nhận được bản tối hậu thư yêu cầu thư viện phải ký hợp đồng giao toàn bộ quyền quản lý cho Nhóm Học Nhanh trước ngày mai.”

An dừng lại một nhịp, ánh mắt cô lướt qua từng gương mặt thân thương: chú Ba bảo vệ với cặp kính lão trễ xuống tận sống mũi; bà Liên với vạt áo vải sờn và đôi bàn tay chằng chịt vết kim châm; thầy Nam hưu trí với nụ cười hiền hậu sau cặp kính tròn; và Huy đang ngồi nép mình ở hàng ghế sau cùng, hai mắt dán chặt vào mặt sàn.

“Trước khi mọi người cùng nhau biểu quyết xem thư viện chúng ta có nên chấp nhận gói tài trợ máy tính, máy lạnh hiện đại để đổi lấy sự quản lý của anh Tạ Hoàng Long hay không, tôi muốn kể cho mọi người nghe một câu chuyện. Đó là câu chuyện mà suốt hơn một năm qua, từ ngày đầu tiên bước chân vào làm tình nguyện viên tại căn phòng này, tôi chưa từng đủ can đảm để thổ lộ với bất kỳ ai. Bởi vì đó là thất bại cay đắng nhất, nỗi xấu hổ nhục nhã nhất trong suốt cuộc đời tôi.”

Sự tò mò lan tỏa khắp gian phòng. Ngay cả những người đang sốt ruột nhất cũng ngồi thẳng lưng lại.

“Mười tám tháng trước, tôi là một chuyên viên văn phòng kiệt quệ tại một công ty truyền thông lớn,” An chậm rãi nói, từng lời rút ra từ đáy lòng trần trụi, không che đậy. “Tôi luôn sống trong một nỗi sợ hãi triền miên: sợ mình chậm chạp, sợ mình không đủ năng động, sợ mình bị đào thải khỏi xã hội phát triển này. Khi nhìn thấy những tấm biển quảng cáo rực rỡ của anh Tạ Hoàng Long về các khóa học năng suất đỉnh cao—những lời hứa hẹn làm chủ tư duy số và bứt phá thu nhập gấp năm, gấp mười lần chỉ sau ba tuần kỷ luật sắt—tôi đã mù quáng tin theo. Tôi đã rút cạn mười lăm triệu đồng từ cuốn sổ tiết kiệm khẩn cấp duy nhất mà tôi tích cóp từng đồng để nộp học phí.”

Những tiếng thở hắt ra nhè nhẹ vang lên. Bà Liên hơi ngước đầu, đôi mắt đục mờ mở to nhìn An đầy xót xa.

“Tôi đã lao vào chuỗi ngày kỷ luật thép ấy như một con thiêu thân,” giọng An vẫn giữ được sự bình thản, nhưng lồng ngực cô rung lên nhè nhẹ theo ký ức. “Họ bắt tôi ngủ bốn tiếng mỗi ngày. Họ bắt tôi lập thời gian biểu mười sáu tiếng không có lấy một phút nghỉ ngơi, nhét đầy các bài tập tăng tốc và ép cơ thể hoạt động như một cỗ máy in tiền. Và kết quả của ba tuần tăng tốc thần thánh đó là gì? Đến ngày thứ mười bốn, cơ thể tôi hoàn toàn đình công. Tôi ngất xỉu ngay trên sàn phòng họp của công ty, bị co thắt đốt sống cổ nghiêm trọng, rối loạn thần kinh thực vật và rơi vào một hố sâu trầm cảm kiệt quệ kéo dài hàng tháng trời.”

An đưa tay chỉ vào tập hồ sơ bóng loáng của Long đang đặt trên bàn:

“Tôi bỏ dở khóa học. Toàn bộ tiền tích lũy mất trắng. Nhưng nỗi đau đớn thể xác và mất mát tiền bạc ấy không đáng sợ bằng sự hủy hoại về tinh thần: tôi bị chính hệ thống ấy gieo vào đầu ý nghĩ rằng tôi là một kẻ phế thải, một kẻ thất bại bẩm sinh, một người lười biếng đáng bị khinh bỉ chỉ vì cơ thể tôi không thể chạy theo cái guồng máy phi nhân tính đó. Mười lăm triệu đồng ấy không mua lại cho tôi năng lực nào cả, nó chỉ mua lại cho tôi một nỗi sợ hãi kéo dài và sự tự căm ghét chính bản thân mình.”

Căn phòng im phăng phắc. Tiếng gió đêm luồn qua khe cửa sổ thổi bay bay mép giấy A4 trên bàn.

“Bản hợp đồng tài trợ này, cùng những lời hứa hẹn ngọt ngào về máy tính xịn và tốc độ bứt phá, thực chất chỉ là một cái bẫy tinh vi khác được giăng ra,” An cất cao giọng, ánh mắt bừng sáng ngọn lửa của sự thật. “Nó được tạo ra để bán cho mọi người một ảo tưởng rằng sự tiến bộ có thể đốt cháy giai đoạn bằng áp lực cơ học. Nhưng để duy trì cái vỏ bọc hào nhoáng ‘chín mươi phần trăm thành công’ ấy, họ sẵn sàng làm gì? Họ sẵn sàng âm thầm xóa tên bốn mươi phần trăm những người kiệt sức bỏ cuộc khỏi hệ thống để làm đẹp báo cáo. Họ cài người vào diễn đàn của chúng ta, kích động các bạn trẻ thức trắng đêm học hành phản khoa học nhằm chứng minh lối tự học chậm rãi của chúng ta là vô dụng. Họ tìm cách mua chuộc Huy, dụ dỗ em ấy đánh cắp dữ liệu cá nhân của chính bà con ở đây để ngụy tạo chứng cứ bôi nhọ thư viện trước phường. Họ không muốn nâng đỡ khu phố này; họ chỉ muốn biến nơi này thành một xưởng gia công những người học kiệt sức mới, biến những người lao động nghèo thành công cụ đánh bóng thương hiệu cho họ!”

Lời An vừa dứt, không gian như ngừng đọng lại. Chiếc mặt nạ hào nhoáng của vị chuyên gia năng suất lừng danh bỗng chốc bị lột trần, không phải bằng những lý thuyết giáo điều xa xôi, mà bằng chính vết sẹo xương máu của một người từng bước ra từ vực thẳm đó.

Đột nhiên, từ hàng ghế thứ hai, bà Liên chống hai tay lên đầu gối, chầm chậm đứng dậy. Chiếc lưng còng của người phụ nữ dành cả đời bên bàn máy may khẽ run lên. Giọng bà mộc mạc, đặc sệt phương ngữ nhưng vang lên rành rọt giữa sự im lặng:

“Cô An nói không sai một chữ nào đâu các bác ơi.”

Bà đưa vạt áo bà ba thô ráp lên chậm nước mắt nơi khóe mi đầy vết chân chim:

“Tôi... chính tôi đây này. Cách đây bốn tháng, thấy con gái đi làm xa, tôi cũng thèm biết bấm máy tính để coi tiền lương xưởng may cho minh bạch, rồi đặng gọi điện nhìn mặt cháu ngoại. Nghe người ta quảng cáo trên mạng, tôi cũng giấu con giấu cái, đi vay nóng năm triệu bạc của người ta để mua cái khóa học nhanh trực tuyến của cậu Long đó. Họ bắt bà già sáu mươi tuổi này năm giờ sáng phải mở mạng điểm danh, bắt tôi đọc những từ ngữ tây tàu gì nhanh như chớp. Tôi ráng thức đến một, hai giờ sáng, mắt mờ đi, tay run lẩy bẩy, qua ngày hôm sau vào xưởng may đạp lệch chỉ, làm hỏng hai mươi cái áo khoác xuất khẩu của xưởng Thành Đạt. Người ta trừ đứt nửa tháng lương chuyên cần của tôi...”

Bà Liên nghẹn lại, hai vai run rẩy nhìn sang An và Yến:

“Tôi mắc chứng khó đọc từ nhỏ, nhìn mặt chữ là nó cứ nhảy múa lộn xộn, tôi xấu hổ giấu nhẹm đi vì sợ thiên hạ cười bảo già rồi còn đèo bòng học đòi. Nhưng từ ngày tôi bước chân vào cái thư viện cũ kỹ này, cô Yến, cô An với cháu Huy không ai chê tôi dốt. Các cô chia nhỏ bài học ra, chuyển chữ thành giọng đọc vào cái máy nghe nhỏ xíu để tôi nhét tai nghe lúc ngồi cắt chỉ thừa ở xưởng. Tôi học chậm lắm, người ta học một ngày xong, tôi học cả tuần mới nhớ được ba chữ. Nhưng ba chữ đó là ba chữ tôi viết được bằng chính bàn tay mình, nhớ sâu vào ruột gan mình.”

Bà quay lại nhìn khắp lượt những người hàng xóm láng giềng trong phòng:

“Cái thư viện này quý giá là ở chỗ nó có lòng nhân ái, nó không bao giờ đuổi những người chậm chạp, vụng về như tôi ra ngoài cửa! Nếu bây giờ vì mấy cái máy tính màn hình cong, vì mấy cái máy lạnh mát rượi đó mà người ta đuổi những người già khó đọc, đuổi mấy đứa nhỏ bán vé số đi ca kíp ra đường để nhường chỗ cho người ta luyện thi cấp tốc, thì cái thư viện này có dát vàng lên tường tôi cũng chẳng bao giờ thèm bước chân vào nữa!”

“Bốp! Bốp!”

Tiếng vỗ tay đầu tiên vang lên khô khốc từ góc cửa ra vào. Chú Ba bảo vệ đứng thẳng người, hai bàn tay thô kệch vỗ mạnh vào nhau.

Rồi như một ngọn lửa gặp gió, tiếng vỗ tay bùng lên khắp căn phòng nhỏ. Thầy Nam gật đầu mỉm cười rạng rỡ; những người thợ may, những người phụ huynh nghèo đồng loạt vỗ tay; ngay cả những bạn trẻ ban nãy còn ngập ngừng nay cũng đứng bật dậy, ánh mắt sáng lên niềm kiên định mới mẻ. Không còn một lời bàn lùi, không còn một sự thỏa hiệp nào nữa.

Đỗ Hải Yến bước lên đứng cạnh An. Đôi mắt người thủ thư long lanh ngấn lệ nhưng gương mặt chị toát lên vẻ uy nghiêm, kiên định của một người bảo vệ không gian văn hóa cộng đồng:

“Mục đích tồn tại của Thư viện Bình Minh từ ngày thành lập đến nay chưa bao giờ là trở thành một trung tâm gia công thành tích ngắn hạn. Thước đo giá trị của một không gian công cộng không nằm ở chỗ có bao nhiêu chiếc máy tính đời mới hay tỷ lệ học viên bứt phá thần tốc trong ba tuần, mà nằm ở sự kiên nhẫn và lòng bao dung: có thể dung nạp được những người học chậm nhất, những người tổn thương nhất, giúp họ tìm lại phẩm giá và quyền được tự học theo nhịp sống của chính mình. Với tư cách là người phụ trách cơ sở, tôi chính thức tuyên bố: Thư viện Bình Minh bác bỏ toàn bộ gói tài trợ và tối hậu thư của công ty anh Tạ Hoàng Long!”

Cả căn phòng đồng loạt giơ tay biểu quyết. Một sự đồng thuận tuyệt đối được thiết lập không phải bằng sự ép buộc hay sợ hãi, mà bằng sự thức tỉnh của phẩm giá con người. Họ quyết định sẽ cùng nhau chuẩn bị cho buổi điều trần của phường bằng chính những con người thật, những tiến bộ thật và những giá trị không thể mua chuộc bằng tiền.

***

Tám giờ sáng ngày thứ Sáu.

Tại văn phòng điều hành của Nhóm Học Nhanh đặt trên tầng mười hai của một tòa cao ốc kính sang trọng, ánh nắng ban mai rọi qua những ô cửa kính kịch trần, dát một lớp sáng lấp lánh lên chiếc bàn họp dài bằng kính cường lực đen bóng.

Tạ Hoàng Long ngồi ngả người trên chiếc ghế xoay bọc da bò cao cấp. Anh ta mặc chiếc áo sơ mi trắng phẳng phiu, cà vạt lụa chỉnh tề, tay khẽ lắc nhẹ tách cà phê espresso nóng hổi, tỏa làn khói mỏng thơm nồng. Bên cạnh anh ta, Đặng Hữu Trí—viên trợ lý truyền thông với mái tóc vuốt keo bóng mượt—đang cầm chiếc máy tính bảng mở sẵn bản thảo thông cáo báo chí mang tựa đề: *“Nhóm Học Nhanh chính thức tiếp quản và số hóa toàn diện Thư viện Bình Minh – Bước ngoặt xã hội hóa tri thức”*.

Cánh cửa kính tự động khẽ trượt mở với một tiếng “ting” êm ái.

An và Đỗ Hải Yến cùng bước vào.

An mặc chiếc áo sơ mi màu lam giản dị và chiếc quần vải đen đã cũ, nhưng dáng đi của cô thẳng tắp, đôi mắt nhìn thẳng vào người đàn ông đang ngồi sau chiếc bàn kính mà không hề có lấy một thoáng chớp mắt hay e dè. Khoảng cách mười tám tháng kể từ ngày cô ngã quỵ rời khỏi lớp học của Long dường như đã bị xóa nhòa, không phải để quay lại điểm xuất phát, mà để định vị một vị thế hoàn toàn đối lập.

Yến bước lại gần, đặt dứt khoát một phong bì công văn màu trắng của thư viện xuống mặt bàn kính, cạnh đó là một chiếc phong bì giấy xi măng màu nâu dày dặn được dán kín miệng.

“Chúng tôi đến để chuyển văn bản trả lời chính thức của Thư viện phường Bình Minh trước thời hạn mười bảy giờ của anh,” giọng Yến đanh gọn, dứt khoát. “Chúng tôi từ chối toàn bộ gói đề xuất tài trợ cũng như mọi điều khoản độc quyền đính kèm.”

Nụ cười mỉm đầy vẻ tự mãn trên khóe môi Long hơi khựng lại. Anh ta chậm rãi đặt tách cà phê xuống chiếc đĩa sứ phát ra một tiếng “cạch” sắc lạnh. Ánh mắt anh ta nheo lại, tia nhìn sắc như dao cạo quét qua gương mặt của Yến rồi dừng lại trên người An:

“Chị Yến, cô An, hai người có ý thức được mình đang làm một việc ngu ngốc đến mức nào không? Sáng thứ Ba tuần tới, Hội đồng thẩm định mặt bằng của phường sẽ họp phiên quyết định. Nếu không có gói tài trợ thiết bị gần nửa tỷ đồng của tôi bảo lãnh về năng lực xã hội hóa, mặt bằng đó chắc chắn sẽ bị thu hồi để chuyển đổi công năng làm kho dịch vụ hoặc bãi giữ xe thông minh. Hai người đang nhân danh thứ đạo đức bảo thủ rẻ tiền để bức tử sự tồn tại của chính cái thư viện đó đấy.”

“Thư viện có thể mất địa điểm nếu Hội đồng phường đánh giá chúng tôi chưa đạt yêu cầu sau một buổi điều trần công khai và minh bạch,” An cất tiếng, giọng cô bình tĩnh đến mức Long phải hơi rướn người về phía trước. “Nhưng chúng tôi sẽ không bao giờ bán rẻ dữ liệu đời tư và phẩm giá của những người dân nghèo trong khu phố để đổi lấy một cái vỏ bọc hào nhoáng mang tên thương hiệu của anh.”

Long bật ra một tiếng cười nhạt đầy vẻ mỉa mai, anh ta đan hai bàn tay vào nhau, hướng thẳng ánh mắt về phía An với vẻ đe dọa quen thuộc:

“An này, cô đừng nghĩ mấy bài nói chuyện truyền cảm hứng vụn vặt ở xó thư viện ẩm thấp có thể cứu được cô. Cô nghĩ cô là ai trong cái kỷ nguyên số này? Tôi chỉ cần bấm một nút, bộ phận truyền thông của tôi với nửa triệu người theo dõi sẽ tung ra một bài viết chi tiết về hồ sơ bệnh án tâm thần và sự thất bại kiệt quệ của cô mười tám tháng trước tại Sao Bắc. Để xem khi một người trầm cảm bỏ cuộc đứng ra dạy người khác cách học, ai sẽ tin cô?”

“Anh cứ việc đăng bài,” An không hề chớp mắt, khóe môi cô thậm chí khẽ nhếch lên một nụ cười thản nhiên đến lạnh lùng. Cô đưa ngón tay trỏ gõ nhẹ lên chiếc phong bì giấy xi măng màu nâu: “Nhưng trước khi anh ra lệnh cho Trí bấm nút đăng bài bôi nhọ tôi, tôi khuyên anh nên mở tập tài liệu đối soát kỹ thuật này ra đọc cho kỹ từng trang một.”

Đặng Hữu Trí thoáng chút bất an, liếc nhìn Long rồi vội vàng với tay xé niêm phong chiếc phong bì nâu.

Bên trong không phải là những bức tâm thư khiếu nại hay những lời kêu gọi đạo đức. Đó là một tập báo cáo kiểm toán kỹ thuật dày đúng hai mươi trang, được trình bày chuẩn xác theo quy chuẩn phân tích dữ liệu chuyên nghiệp mà An và Huy đã làm việc cật lực để hoàn thiện trong đêm.

Từng trang tài liệu mở ra kèm theo những bằng chứng đanh thép: - Bản ghi lưu lượng mạng đối soát dải IP tĩnh đăng ký chính chủ dưới tên Đặng Hữu Trí từ văn phòng này trùng khớp từng con số với sáu tài khoản ảo chuyên kích động, bôi nhọ thư viện trên mạng xã hội; - Toàn bộ ảnh chụp màn hình nhật ký tin nhắn và bản ghi âm giao dịch điện tử giữa Đặng Hữu Trí với Bùi Gia Huy, trong đó Trí dùng giải thưởng hai mươi triệu đồng của cuộc thi lập trình để gạ gẫm, ép buộc Huy trích xuất trái phép toàn bộ tệp dữ liệu cá nhân của người dân phường Bình Minh; - Và đặc biệt nhất, ở phần phụ lục cuối cùng: Bản sao lưu nhật ký hệ thống gốc của khóa học “7 ngày bứt phá năng suất” do Nhóm Học Nhanh nộp lên Phòng Lao động – Thương binh và Xã hội quận tháng trước, cho thấy chính Trí đã can thiệp vào cơ sở dữ liệu, tự tay xóa bỏ hồ sơ của sáu mươi chín học viên bị kiệt sức bỏ cuộc nhằm ngụy tạo ra con số giả mạo “chín mươi phần trăm học viên thành công sau khóa học”.

Sắc mặt của Đặng Hữu Trí biến đổi từ tự tin sang tái mét, rồi cắt không còn một hột máu. Chiếc máy tính bảng trên tay gã run rẩy suýt rơi xuống mặt bàn. Gã lắp bắp, quay sang nhìn Long trong sự hoảng loạn tột cùng:

“Anh... anh Long... cái này... sao họ lại có được bản ghi nhật ký máy chủ gốc...”

Nụ cười khinh bạc trên gương mặt Tạ Hoàng Long hoàn toàn biến mất, thay vào đó là sự sượng sùng và giận dữ bốc lên ngùn ngụt. Đôi mắt anh ta trợn trừng nhìn vào những con số kiểm toán lạnh lùng, chính xác đến từng mili-giây—những bằng chứng không thể chối cãi được lập nên bởi chính người phụ nữ mà anh ta từng coi là một kẻ thất bại thảm hại không đáng để mắt tới.

An bước thêm một bước sát lại mép bàn kính, nhìn thẳng vào con ngươi đang co rút lại của Long, giọng cô vang lên dứt khoát như một bản án:

“Nếu anh tiếp tục cho đội ngũ truyền thông bẩn bôi nhọ thư viện, hoặc dùng bất kỳ thủ đoạn ngầm nào gây sức ép lên các thành viên Hội đồng thẩm định của phường trước phiên họp thứ Ba, toàn bộ tập hồ sơ đối soát kỹ thuật này—kèm theo đơn tố cáo hành vi xâm phạm dữ liệu cá nhân, phá hoại hệ thống thông tin cộng đồng và ngụy tạo số liệu báo cáo đề án xã hội hóa—sẽ được chúng tôi gửi đồng thời đến Thanh tra Sở Thông tin và Truyền thông, Ủy ban nhân dân quận và các cơ quan báo chí chính thống. Tôi nghĩ, cái giá để cứu vãn thương hiệu ‘chuyên gia năng suất quốc tế’ mà anh cất công xây dựng sẽ đắt hơn rất nhiều so với mười lăm bộ máy tính mà anh định đem ra thí cho thư viện chúng tôi.”

Không gian trong căn phòng tổng giám đốc bỗng chốc rơi vào một sự im lặng nghẹt thở. Tiếng điều hòa trung tâm thổi rì rào trên trần nhà giờ đây nghe buốt lạnh như băng.

Hai bàn tay Long siết chặt lại trên mặt bàn, những đường gân xanh nổi cộm trên mu bàn tay gã đàn ông vốn luôn quen áp đặt người khác. Gã nhìn trừng trừng vào An. Người phụ nữ đứng trước mặt gã lúc này không còn một chút dấu vết nào của cô học viên run rẩy, tự ti, ngất xỉu trên sàn văn phòng năm nào. Cô đứng sừng sững, đĩnh đạc và kiên định như một bức tường thành được xây dựng từ chính sự thật và lòng chính trực.

Một phút, rồi hai phút trôi qua trong sự giằng co căng thẳng tột độ. Cuối cùng, Long thở hắt ra một hơi cay đắng, khóe miệng giật giật. Gã hất mạnh cằm về phía Trí, gằn giọng qua kẽ răng:

“Gỡ ngay bài viết tối qua xuống. Làm văn bản xin rút toàn bộ hồ sơ đề án tài trợ đã nộp bên phường.”

Gã ngẩng phắt lên nhìn An, ánh mắt ngập tràn sự hằn học và cay độc:

“Cô khá lắm, An. Nhưng cô đừng vội đắc ý. Để xem cái mớ lý thuyết tự học chậm chạp của cô và cái đám người nghèo rách việc đó bảo vệ được cái xó mục nát ấy thế nào trước mặt Ủy ban phường vào tuần tới mà không có lấy một xu tài trợ!”

“Đó là trách nhiệm và là con đường của chúng tôi, không phiền anh bận tâm,” An đáp trả ngắn gọn, dứt khoát. “Chào anh.”

Cô quay lưng, cùng Đỗ Hải Yến sải bước rời khỏi văn phòng điều hành. Cánh cửa kính tự động khép lại sau lưng họ, cắt đứt hoàn toàn không gian của những chiếc màn hình công nghệ lạnh lùng, những toan tính con số vô cảm và người đàn ông đang ngồi chết lặng trong sự thất bại của chính những mưu mô của mình.

***

Khi hai người bước ra khỏi sảnh tòa cao ốc bằng kính, ánh nắng sớm của một ngày mới tràn ngập khắp vỉa hè đường Điện Biên Phủ. Dòng xe cộ hối hả ngược xuôi trên đường lớn, nhưng An cảm thấy nhịp thở của mình chưa bao giờ thanh thản và thông suốt đến thế. Cô ngửa mặt lên nhìn vòm trời xanh biếc qua những tán cây dầu cổ thụ, hít một hơi thật sâu làn gió mát rượi của buổi sớm mai.

Bóng ma tâm lý từng ám ảnh cô suốt mười tám tháng qua—nỗi xấu hổ cay đắng về một khóa học bỏ dở, cảm giác nhục nhã của một kẻ bị dán nhãn thất bại—vào khoảnh khắc cô dám đem sự thật trần trụi nhất của mình ra ánh sáng để bảo vệ những người yếu thế, đã hoàn toàn tan biến không còn một dấu vết. Kẻ thao túng chỉ có thể dùng nỗi sợ hãi để khống chế khi con người ta còn muốn che giấu vết thương của mình; một khi vết thương đã được nhìn nhận như một bài học về lòng dũng cảm, nó sẽ trở thành lớp giáp kiên cố nhất.

Khi An và Yến trở về Thư viện phường Bình Minh, cánh cổng sắt màu xanh đã mở rộng. Mọi người vẫn đang ở đó, không một ai bỏ về.

Chú Ba đang cùng Huy hì hục kê lại những chiếc bàn đọc sách cho thẳng hàng ngay lối; bà Liên đang cặm cụi dùng chiếc chổi đó quét sạch những mẩu giấy vụn nơi góc sảnh; còn thầy Nam thì đứng bên chiếc bảng trắng, cẩn thận nắn nót viết lại thời khóa biểu ôn tập cho tuần tới.

Thấy bóng An và Yến bước vào với nụ cười nhẹ nhõm trên môi, cả gian phòng như vỡ òa trong những tiếng thở phào. Huy buông chiếc chân bàn xuống, chạy vội lại gần, đôi mắt cậu thiếu niên lấp lánh niềm xúc động và sự biết ơn vô hạn. Giữa những con người bình dị, lam lũ ấy, không có những kỷ lục bứt phá siêu tốc, không có những khẩu hiệu đao to búa lớn, chỉ có sự gắn kết bền chặt của tình người được tôi luyện qua sự thành thật và lòng tin cậy lẫn nhau.

Yến bước lại bàn làm việc thủ thư, với tay lấy một chiếc phong bì thư hành chính màu nâu nhạt vừa được nhân viên bưu tá phường chuyển đến trong lúc họ đi vắng. Nụ cười trên môi chị khẽ chùng xuống khi ngón tay lướt qua con dấu đỏ tươi của Ủy ban nhân dân phường.

“An này,” Yến gọi khẽ, đưa tờ giấy triệu tập chính thức cho cô. “Ủy ban nhân dân phường vừa phát giấy mời họp chốt lịch điều trần. Đúng chín giờ sáng thứ Ba tuần tới, tại hội trường lớn của phường.”

An đón lấy tờ công văn. Từng dòng chữ đen in đậm trên giấy hành chính hiện lên rõ ràng, sắc nét: *“Phiên điều trần & Thẩm định Đề án Nâng cao Hiệu quả Thiết chế Văn hóa Cơ sở – Đánh giá Hiện trạng Sử dụng Mặt bằng Thư viện Bình Minh”*.

Hành trình tự học mười hai tháng mà An tự đặt ra cho bản thân kể từ cú trượt ngã ở phòng họp Sao Bắc lúc này chỉ còn đúng hai tuần nữa là chạm mốc tròn một năm.

Hai tuần ngắn ngủi, nhưng trước mắt cô là cả một ngọn núi cao sừng sững: những tiêu chí thẩm định ngặt nghèo của Hội đồng phường về chỉ số người dùng thường xuyên, hồ sơ chứng minh tác động xã hội thực chất có xác nhận của khu dân cư, và một bản kế hoạch tài chính tự chủ bền vững hoàn toàn không phụ thuộc vào các gói tài trợ thương mại áp đặt.

Cầm tờ giấy triệu tập trên tay, An nhìn ra khoảng sân thư viện đầy nắng, nơi những chiếc lá bàng đỏ ối đang chầm chậm rơi xuống nền gạch cũ, sẵn sàng cho một cuộc đối đầu cam go nhất để bảo vệ quyền được tự học của những con người bình dị nơi đây.