Nhu Cầu Thật Ở Bến Sông

Chiều thứ Bảy, bốn thành viên nhóm đạp xe qua cầu sắt sang phường Bến Sông, mang theo sổ tay và sự háo hức về một dự án thay đổi diện mạo góc đọc cộng đồng.

Cây cầu sắt cũ bắc qua sông An Hòa rung lên bần bật mỗi khi có chuyến xe tải chở vật liệu xây dựng chạy qua. Những nhịp dầm thép hoen gỉ vì hơi ẩm quanh năm phả lên từ dòng sông đục ngầu phù sa gầm rú theo từng đợt bánh lốp nghiến trên các tấm ghi sắt rải mặt sàn. Âm thanh kim loại va đập khô khốc, buốt óc, dội ngược vào lồng ngực người đi đường một cảm giác chòng chành, bất an. Dưới chân cầu, con nước lớn đang từ từ dâng lên mé bờ bãi, cuốn theo từng mảng lục bình dập dềnh và những dải rác ni lông mắc nghẽn ở các cọc tiêu ven bờ. Gió từ lòng sông lồng lộng thổi thốc qua khe rào chắn han rỉ, nồng nặc mùi bùn tanh bãi bồi, mùi dầu máy khét lẹt từ mạn tàu kéo và hơi ẩm đặc quánh của một buổi chiều triều cường sắp chạm đỉnh.

Khang đạp xe dẫn đầu, chiếc túi chéo bằng vải bố đập nhịp nhàng vào hông theo từng vòng quay bàn đạp. Chốc chốc, cậu lại ngoái cổ về phía sau, một tay giữ ghi-đông, tay kia giơ cao vẫy rối rít để thúc giục cả nhóm bắt kịp tốc độ của mình. Gương mặt Khang bừng lên sự phấn chấn không giấu giếm, vạt áo đồng phục trắng bay phần phật trong gió sông lồng lộng. Đi ngay sát phía sau là Mai Chi trên chiếc xe mini Nhật có gắn giỏ mây đan tròn phía trước. Vừa gò lưng đạp xe để không bị tụt lại giữa dòng người chở hàng cồng kềnh, Chi vừa luôn miệng nhắc Quốc Bảo đi chậm lại kẻo quẹt vào thành lan can cầu hẹp rưng rức đinh tán rỉ sét. Bảo đạp chiếc xe cào cào thể thao màu đen, một chân thỉnh thoảng buông thõng theo quán tính, đầu hơi nghiêng sang một bên. Cậu vừa đạp xe vừa ngóng mắt sang bãi bồi lúp xúp rặng dừa nước bên dưới gầm cầu, hai tai cắm chặt cặp tai nghe dây trắng đang phát đi phát lại bản ghi âm tóm tắt bài giảng môn Lịch sử mà cậu đã tỉ mỉ tự thu âm tối qua bằng giọng trầm đều. Đi sau cùng là An Nhiên. Nhịp đạp của cô gái mảnh dẻ này đều đặn, khoan thai như một chiếc đồng hồ quả lắc không bao giờ vội vã. Đôi mắt trong veo và bình thản của Nhiên không bận tâm đến sự sốt ruột của Khang, cô lẳng lặng quan sát từng mái nhà tôn lụp xụp chắp vá của khu dân cư Xóm Cầu đang trải dài ngút mắt dọc theo tuyến bờ kè nứt toác.

Khu xóm thợ thuyền ven sông này hiện ra với tất cả sự trần trụi của một vùng trũng ngoại vi. Những căn nhà nửa gạch nửa tôn cắm cọc bạch đàn xiêu vẹo trên nền đất sình lầy, nơi mà mỗi mùa lũ hay mỗi con nước rong tràn qua đều để lại một ngấn bùn đen thẫm trên vách ván. Dây điện chằng chịt như mạng nhện vắt ngang những ngọn dừa nước ngập nửa thân trong làn nước xám đục. Vượt qua con dốc thoai thoải lát đá dăm lởm chởm ở chân cầu sắt, bốn chiếc xe đạp rẽ vào con đường đất chạy dọc bờ kênh dẫn tới trung tâm hành chính cũ của phường Bến Sông.

Nhà Văn hóa Phường Bến Sông nằm lọt thỏm giữa một khoảnh sân xi măng đã nứt nẻ chằng chịt, nơi rêu xanh bám thành từng mảng dày trơn trượt sau những đợt triều cường rút đi để lại phù sa ẩm ướt. Toà nhà một tầng quét vôi vàng đã ngả sang màu xám mốc loang lổ, mái lợp tôn fibro xi măng cũ kỹ cong vênh vài góc, nhìn từ xa tựa như một chiếc hộp xơ xác, cô quạnh nép mình bên rặng dừa nước đang xào xạc theo từng đợt gió chướng. Những mảng tường phía dưới chân công trình đã bong tróc trơ cả lớp gạch đỏ thẫm rêu phong, phản chiếu bóng nước lấp loáng từ con rạch nhỏ chảy vòng sau lưng nhà.

Vừa khóa xong chiếc xe đạp vào gốc cây bàng già cỗi rụng gần hết lá bên góc sân, Khang đã thoăn thoắt xốc lại chiếc túi chéo, sải bước dài qua bậc tam cấp sứt mẻ gãy góc. Cậu đẩy cánh cửa gỗ ngấm nước nặng trịch, bản lề rỉ sét phát ra tiếng cọt kẹt chói tai, phá tan bầu không khí u tịch của buổi xế chiều.

Khang chỉ tay vào góc phòng sinh hoạt chung rộng rãi nhưng trống trải của Nhà Văn hóa, lập tức phác thảo ý tưởng sơn tường bảy sắc cầu vồng, vẽ tranh cổ động và kê đệm ngồi để quay video truyền thông.

"Các cậu nhìn xem, không gian này tiềm năng cực kỳ!" Khang bước thẳng vào giữa căn phòng rộng thênh thang, hai tay dang rộng sang hai bên như một đạo diễn đang đích thân thị sát phim trường lớn cho một dự án điện ảnh tầm cỡ. Cậu xoay phắt một vòng trên gót giày vải, đế cao su nghiến lạo xạo trên nền gạch hoa cũ màu xanh lục đã xỉn màu và mất tích lớp men bóng láng. "Cái góc kia kìa, chỗ hai cái cửa sổ gỗ có chấn song vuông hướng thẳng ra bờ sông, chúng ta sẽ cạo sạch toàn bộ lớp vôi vữa cũ mục nát này đi. Sau đó, nhóm mình sẽ sơn lại toàn bộ thành một dải màu bảy sắc cầu vồng rực rỡ theo phong cách hiện đại tối giản. Ở mảng tường chính diện đối diện cửa ra vào, tớ sẽ nhờ một bạn có hoa tay bên lớp chuyên Mỹ thuật vẽ một bức tranh cổ động khổ lớn, vẽ hình những bàn tay nâng niu trang sách hoặc mầm cây vươn lên với khẩu hiệu thật kêu kiểu như 'Đọc để mở rộng thế giới' hay 'Ánh sáng tri thức thắp sáng bến sông'. Phía dưới sàn, chúng ta vứt bỏ hết mấy cái ghế gỗ tạp mục chân, cập kê này đi, mua khoảng chục chiếc đệm ngồi hạt xốp đủ màu sắc rực rỡ rồi rải quanh mấy chiếc bàn pallet gỗ thông tái chế."

Khang vừa nói vừa rút phắt chiếc điện thoại thông minh viền kim loại sáng bóng từ trong túi quần ra. Cậu giơ máy lên ngang tầm mắt, nhón chân lùi lại vài bước, liên tục xoay ngang xoay dọc màn hình để căn góc phối cảnh và đo đạc khung hình qua ống kính camera góc rộng:

"Các cậu hình dung xem, chỉ cần gắn thêm một dải đèn LED dây ánh sáng vàng ấm chạy dọc theo gờ tường gỗ thông này, góc đọc sách này lên hình sẽ lung linh, ấm áp chẳng khác nào mấy quán cà phê sách nổi tiếng trên phố lớn. Tớ đã lên kịch bản sơ bộ cho một đoạn video ngắn dưới sáu mươi giây chuẩn định dạng mạng xã hội: góc máy mở đầu bằng tông màu tối, lột tả sự hoang phế, buồn tẻ của không gian cũ kỹ u ám này, sau đó sẽ chuyển cảnh giật gân bằng một cú búng tay của nhóm mình sang một không gian bừng sáng rực rỡ sắc màu, ấm cúng và đầy tính truyền cảm hứng. Đảm bảo clip này mà đăng lên trang tin của trường hay các diễn đàn mạng xã hội thì sẽ hút hàng nghìn lượt tương tác, lượt chia sẻ ầm ầm. Đến lúc đó, uy tín nhóm mình tăng vọt, việc xin quỹ hoạt động từ Hội đồng Học sinh hay mở chiến dịch kêu gọi quyên góp sách mới từ các nhà hảo tâm sẽ dễ như trở bàn tay!"

Mai Chi đứng nép bên cạnh khung cửa ra vào, bàn tay nhỏ nhắn cầm cuốn sổ ghi chép bìa hoa và chiếc bút bi bấm liên hồi, ngập ngừng gật đầu theo từng lời Khang nói nhưng đôi mày thanh tú vẫn khẽ nhíu lại, trong ánh mắt lộ rõ vẻ băn khoăn lo ngại. Cô nhìn xuống đôi giày bata trắng của mình đã lấm tấm vài chấm bùn đất từ mép sân:

"Ý tưởng về mặt thị giác thì bắt mắt và thu hút thật đấy Khang... nhưng mà đệm xốp với bàn gỗ thông mộc liệu có nhanh bị bám bẩn không cậu? Khu vực bến sông này sát ngay bến đò ngang, xe ba gác chở cát sỏi chạy qua chạy lại rầm rập suốt ngày, bụi bặm kinh khủng lắm. Chưa kể mỗi lần mưa to nước sông dâng mấp mé sân, độ ẩm ở đây cao thế này thì đệm xốp có chịu nổi không?"

"Thì mình làm một tấm bảng nội quy thật to treo ngay cửa, yêu cầu tất cả mọi người trước khi bước vào góc đọc đều phải cởi giày dép để bên ngoài!" Khang gạt phắt đi bằng một cái phẩy tay dứt khoát, nụ cười rạng rỡ và tràn trề lòng tự tin vẫn thường trực trên môi cậu. "Dự án cộng đồng của học sinh thời nay muốn gây được quỹ, muốn được nhà trường đánh giá cao thì trước hết phải có điểm nhấn thị giác thật mạnh mẽ, phải tạo được xu hướng trên mạng thì thông điệp mới lan tỏa sâu rộng được chứ. Cứ làm theo phong cách cũ kỹ thì ai thèm để mắt tới? Cậu cứ yên tâm để tớ lo trọn gói khâu thiết kế mỹ thuật và chiến dịch truyền thông hình ảnh này!"

Trong lúc Khang đang mải mê phân tích tỉ lệ khung hình, điểm tụ ánh sáng và cách bố trí các vệt màu pastel sao cho ăn khớp với thuật toán hiển thị của mạng xã hội, An Nhiên hoàn toàn không tham gia vào cuộc thảo luận sôi nổi ấy. Đôi vai khẽ buông lỏng, cô lẳng lặng kéo khóa chiếc ba lô vải dù sẫm màu, lấy ra cuốn sổ tay nhỏ bìa da màu ghi đá đã sờn mép cùng một cây bút bi ngòi kim nét mảnh mực xanh đen.

An Nhiên tách ra gặp bác phụ trách nhà văn hóa và một số người cao tuổi đang đọc báo, cẩn thận ghi chép thời gian sử dụng phòng và thói quen sinh hoạt thực tế của cư dân.

Ở góc phòng phía tây, nơi có luồng ánh sáng yếu ớt hắt ra từ bóng đèn tuýp dài một mét hai đã đen hai đầu, phát ra tiếng vo vo nhỏ đều đều như tiếng muỗi kêu, một chiếc bàn gỗ dài bằng gỗ xà cừ thô ráp kê sát bức tường loang lổ. Ba người đàn ông lớn tuổi đang ngồi chụm đầu bên mấy tờ báo giấy đã ố vàng mép, thỉnh thoảng lại có tiếng lật giấy sàn sạt xen lẫn tiếng thở dài trầm ngâm. Bác phụ trách nhà văn hóa, một người đàn ông ngoài sáu mươi tuổi với mái tóc hoa râm cắt ngắn gọn gàng theo nếp nhà binh, mặc chiếc áo cựu chiến binh bạc màu sờn cả cổ áo, đang đeo một cặp kính lão gọng nhựa dày cộp. Bác dùng chiếc kéo nhọn cẩn thận cắt rời từng mẩu tin tức thời sự rồi dán lên tấm bảng nỉ thông báo sinh hoạt của khu phố.

"Cháu chào bác ạ," Nhiên bước lại gần chiếc bàn, cô khẽ cúi đầu chào thật lễ phép rồi lên tiếng bằng giọng nói nhỏ nhẹ, tròn vành rõ chữ và giữ một âm lượng điềm tĩnh, vừa đủ nghe. "Bọn cháu là học sinh lớp 10A3 bên trường Học viện Minh Tiến. Đợt này chúng cháu được phân công làm dự án học tập thực hành nhằm khảo sát không gian sinh hoạt cộng đồng tại phường mình. Cháu có thể xin phép được trò chuyện và hỏi bác cùng các ông vài câu được không ạ?"

Bác phụ trách từ từ dừng tay kéo, đẩy gọng kính lão trễ xuống sống mũi nhiều nếp nhăn, ngước mắt nhìn cô nữ sinh trước mặt với vẻ ngạc nhiên xen lẫn nét dò xét, e dè thường thấy ở những người già sống khép kín nơi xóm ven sông. Nhưng trước ánh mắt chân thành, kiên nhẫn cùng thái độ lễ độ, chừng mực của Nhiên, những nếp nhăn trên trán bác dần giãn ra. Bác đặt chiếc kéo kim loại xuống mặt bàn gỗ đánh cạch một tiếng khẽ:

"À, học sinh bên trường Minh Tiến tận trung tâm thị xã sang đây à? Các cháu chịu khó đi xa nhỉ. Ngồi xuống đây cháu. Bác tên là Thành, nhận trách nhiệm trông nom, mở cửa cái nhà văn hóa này ngót nghét cũng bảy, tám năm nay rồi. Muốn tìm hiểu điều gì nào, cứ hỏi bác xem có giúp được gì không."

Nhiên nhẹ nhàng ngồi xuống mép chiếc ghế băng gỗ dài, đặt cuốn sổ mở sẵn lên đầu gối. Thay vì đặt ra những câu hỏi chung chung mang tính hình thức về việc người dân địa phương có yêu thích sách hay có nhu cầu bồi dưỡng văn hóa đọc hay không, cô bắt đầu câu chuyện bằng những câu hỏi vô cùng cụ thể, bám sát vào từng khung giờ sinh hoạt thường nhật của căn phòng:

"Dạ, bác Thành cho cháu hỏi thăm, trung bình mỗi ngày nhà văn hóa của phường mình mở cửa vào những khung giờ nào ạ? Và khoảng thời gian nào trong ngày thì người dân trong khu vực tập trung tới đây đông đúc nhất?"

Bác Thành tháo cặp kính lão ra, cẩn thận dùng vạt áo bộ đội đã sờn mép lau nhẹ hai tròng kính rồi thủng thỉnh đáp:

"Nhà này mở cửa từ sáu giờ sáng cháu ạ. Mà khách quen lui tới thường xuyên nhất thì chỉ có mấy ông già hưu trí trong xóm này thôi. Cứ tầm sáu giờ rưỡi đến khoảng tám giờ sáng, các ông đi bộ tập thể dục thể thao một vòng dọc theo tuyến kè bờ sông xong xuôi là tạt cả vào đây. Bác pha sẵn một ấm trà mạn loãng, các ông chia nhau đọc mấy tờ báo in được phát về phường: báo Nhân Dân, báo Hà Nội Mới, rồi báo Quân đội Nhân dân. Mấy ông già chúng tôi chủ yếu đọc tin tức thời sự lớn, xem các chính sách mới về tiền lương hưu, quy định đổi thẻ bảo hiểm y tế hay lịch tiêm phòng dịch bệnh. Đọc xong bình luận vài ba câu chuyện làng chuyện xóm là đến tầm chín giờ sáng. Lúc đó nắng gắt lên, ai về nhà nấy, phòng lại vắng tanh vắng ngắt, bác lại khóa then cài cửa để đấy. Đến chiều thì khoảng bốn rưỡi mở cửa lại, thỉnh thoảng có dăm ba đứa nhỏ dưới Xóm Cầu chạy ùa vào sân đuổi bắt nhau, còn buổi tối thì hầu như chỉ mở cửa khi nào có lịch họp chi bộ định kỳ, họp tổ dân phố thông báo đóng góp các khoản vệ sinh môi trường, nạo vét cống rãnh hay lịch tiêm chủng mở rộng thôi."

Một cụ già ngồi bên cạnh bác Thành, mái tóc bạc trắng như cước, bàn tay gầy guộc chằng chịt những đường gân xanh run run lật từng trang báo in đã quăn mép, góp thêm lời bằng chất giọng khàn đặc mang đậm âm sắc miền hạ lưu:

"Người già chúng tôi mắt mũi kèm nhèm cả rồi cháu ơi. Ánh sáng trong cái hội trường này tối om om, có mỗi mấy cái bóng đèn tuýp tậm tịt cứ nhấp nháy liên tục, nhìn lâu vào mặt chữ in li ti là hai hốc mắt nhức buốt, chảy cả nước mắt sống ra. Bàn ghế thì cứng đơ, ngồi được mươi mười lăm phút là cái lưng còng nó mỏi rã rời. Còn thanh niên với tụi trẻ con bây giờ thì hiếm khi thấy đứa nào thò mặt bước chân vào đây lắm. Chúng nó có điện thoại thông minh cả rồi, rảnh rỗi là nằm lì ở nhà bấm máy, hoặc tụ tập kéo nhau ra mấy cái quán nước mía, trà chanh vỉa hè ngoài đầu dốc cầu sắt kia kìa."

Nhiên vừa chăm chú lắng nghe từng lời của các bác, vừa thoăn thoắt lia ngòi bút bi trên trang giấy trắng. Từng dòng chữ ngay ngắn, thẳng thớm hiện ra dưới bàn tay cô: *Khung giờ sử dụng thực tế: 6h30 - 8h00 sáng: nhóm người cao tuổi đọc báo in (nhu cầu: chính sách, y tế, thời sự chính trị); Chiều muộn (16h30 - 18h00): trẻ em chơi đùa ngoài sân ximăng; Tối: họp hành hành chính không định kỳ. Rào cản thể chất: thị lực người già suy giảm nghiêm trọng, đèn tuýp huỳnh quang chấn lưu cũ gây nhức mắt; thoái hóa khớp xương, đau mỏi cột sống khi ngồi lâu.*

Nhiên ngước mắt nhìn kỹ chiếc ghế băng gỗ dài có phần tựa lưng đóng vuông góc mà các cụ đang ngồi. Dù bề mặt thanh gỗ đã sờn rách, để lộ cả những đầu đinh tán rỉ sét nham nhở, nhưng mặt ghế có độ cao cách mặt sàn khoảng bốn mươi lăm centimet – một độ cao chuẩn mực giúp những người cao tuổi bị đau khớp gối thoái hóa không phải gập đầu gối quá sâu hay gập lưng gượng gạo mỗi khi đứng lên ngồi xuống. Đôi mắt Nhiên lóe lên một nét suy tư, cô thầm nắn nót ghi thêm một dòng cảnh báo in đậm phía dưới: *Lưu ý cốt lõi: Thiết kế không gian tuyệt đối không phù hợp với việc bố trí nệm ngồi bệt dưới sàn hay bàn thấp dạng bàn trà kiểu Nhật.*

Nhiên khẽ nghiêng mình cúi đầu cảm ơn bác Thành cùng các cụ già, rồi đứng dậy, bắt đầu bước chậm rãi đi một vòng khảo sát chi tiết hiện trạng vật lý của toàn bộ căn phòng rộng lớn. Từng bước chân của cô gõ nhịp khẽ khàng trên nền gạch hoa cũ, dừng lại ở góc phía đông – chính là vị trí mà Khang vừa hào hứng hoa chân múa tay chỉ định làm "góc sáng tạo lung linh triệu view".

Nhiên phát hiện mảng tường phía đông sát bờ sông bị thấm nước nghiêm trọng, sàn nhà ẩm ướt vào mùa mưa khiến số sách báo cũ bị mốc xanh và bốc mùi khó chịu.

Càng bước lại gần góc tường này, luồng không khí ẩm lạnh và nặng trĩu càng bủa vây rõ rệt. Bức tường phía đông nằm ở vị trí bất lợi nhất của công trình: nó quay mặt thẳng ra dòng sông An Hòa, chỉ ngăn cách với mép nước lầy lội bằng một lối đi lát bê tông thô rộng chưa đầy một mét đã sụt lún từng mảng lớn vì sạt lở bờ sông. Khi Nhiên đưa những đầu ngón tay chạm khẽ vào bề mặt bức tường, cô giật mình rụt tay lại. Lớp vôi màu vàng nhạt phủ trên tường hoàn toàn không hề có độ khô ráo của một công trình bình thường. Nó bở tơi ra như một lớp bột nhão ngậm đầy nước, dính bết vào da tay cô một thứ bụi bột nhờn nhẫy, mằn mặn hơi muối phù sa. Kéo dài từ chân tường lên đến khoảng ngang ngực người lớn, từng mảng sơn lớn đã phồng rộp lên như những chiếc bong bóng nước căng tròn, nứt toác thành những mảng vảy cá xù xì, để lộ ra những viên gạch chỉ bên trong đã chuyển sang màu nâu đen xỉn quánh vì ngâm trong độ ẩm quanh năm suốt tháng.

Phía dưới chân tường, lớp sàn gạch hoa tráng men rẻ tiền tráng lớp nước mỏng tang, bóng nhờn và trơn như mỡ. Đó hoàn toàn không phải do ai đó vô ý làm đổ nước ra sàn, mà chính là hiện tượng "đổ mồ hôi" điển hình của những công trình xây cất sơ sài sát mép sông vùng nhiệt đới, nơi hoàn toàn thiếu vắng hệ thống giằng móng cách ẩm ngược từ lòng đất ẩm thấp xông lên.

Kê sát sạt vào mảng tường ướt đẫm hơi nước ấy là một chiếc giá sách bằng gỗ ép công nghiệp ba tầng đã xập xệ, một bên chân gỗ đã mủn nát hoàn toàn, phải kê gượng gạo bằng ba viên gạch thẻ nứt đôi lót bên dưới. Nhiên bước lại gần thêm một bước, một mùi chua nồng, ngai ngái xen lẫn mùi hôi mốc mục nồng nặc xộc thẳng vào cánh mũi khiến cô phải bất giác đưa mu bàn tay áo lên che mũi. Trên ba tầng giá gỗ ép cong oằn vì sức nặng và hơi ẩm, hàng chục cuốn sách cũ được xếp chồng chất lên nhau một cách lộn xộn, vô vọng: những tập truyện tranh mỏng manh của thiếu nhi từ hơn mười năm trước rách nát cả bìa, mấy cuốn giáo trình kỹ thuật nông nghiệp đóng bằng chỉ dù đã mục đứt từng đoạn, cùng vô số những tập san thông tin chính sách của các đoàn thể phủ đầy một lớp bụi xám bết chặt.

Nhiên cẩn thận dùng hai ngón tay nhấc nhẹ một cuốn sách dày cộp có dòng chữ in trên bìa đã phai nhạt: "Kỹ thuật canh tác hoa màu ven sông". Cuốn sách trên tay cô nặng trịch một cách bất thường, sức nặng không phải của tri thức mà của nước sông ngấm sâu vào từng thớ gỗ làm giấy. Các trang giấy bên trong không còn giữ được hình dáng phẳng phiu nguyên bản; chúng quăn queo, dính chặt cứng ngắc vào nhau thành từng mảng đặc quánh như một tảng bánh đa ngâm nước lâu ngày. Men theo mép gáy sách và đường gân chỉ khâu, từng vệt mốc xanh rì mọc dầy như một lớp nhung mịn màng đang không ngừng lan rộng, âm thầm gặm nhấm, phân hủy các thớ sợi cellulose mục rữa. Đám nấm mốc ẩm thấp đã biến toàn bộ chiếc kệ sách thành một ổ vi sinh vật ẩm xốp, bốc ra thứ mùi hôi nồng nặc của rơm rạ thối rữa dưới đáy mương rãnh tù đọng.

Nhiên bấm điện thoại chụp lại cận cảnh từng chi tiết: mảng tường sùi bọt vôi trắng xóa, chân tường rộp nứt loang lổ, và lớp mốc xanh mốc đen đang phủ kín từng gáy sách. Sau đó, cô mở cuốn sổ tay, cẩn thận gạch một đường mực đậm dưới dòng ghi chú thực địa: *Hơi ẩm bốc ngược từ nền móng kết hợp với gió sông mang hàm lượng hơi nước cực cao. Bất kỳ vật liệu hữu cơ nào (gỗ ép công nghiệp, đệm bọc vải bố, giấy in thường) nếu đặt sát mảng tường này đều sẽ bị hủy hoại hoàn toàn chỉ sau một thời gian rất ngắn.*

Đúng lúc đó, từ phía cánh cửa ngách phía sau mở thông ra con đường mòn chạy dọc bờ kè, một tiếng kim loại va chạm leng keng vang lên chói tai.

Võ Đức Lâm – người sống gần Xóm Cầu – tình cờ ghé qua sửa giúp chiếc quạt bàn của phường, nghe thấy kế hoạch của Khang liền thẳng thắn chỉ ra rằng nếu chỉ sơn phết trang trí thì chưa đầy hai tháng sơn sẽ bong tróc và sách mới quyên góp cũng sẽ hỏng hết.

Lâm mặc một chiếc áo phông cộc tay màu xám tro đã bạc phếch hai bên vai vì nắng gió bến sông, gấu quần bò sờn rách xắn cao lên quá bắp chân, để lộ đôi ống chân rắn rỏi, sạm đen lấm tấm vài vệt dầu mỡ máy móc đen nhánh. Tay phải cậu xách một chiếc hộp đồ nghề bằng tôn đã hoen rỉ các góc, bên trong lỉnh kỉnh những kìm bấm, tuốc-nơ-vít cán nhựa đục ngầu, mỏ-lết và một chai dầu hỏa nhỏ sặc mùi hăng hắc. Lâm là đứa con của Xóm Cầu này từ thuở lọt lòng, lớn lên cùng từng con nước lên xuống của sông An Hòa, nhẵn mặt với từng ngõ ngách bùn lầy, từng mùa gió chướng ẩm xì của cái phường bến sông nghèo khó. Chiều nay cậu tạt qua đây là vì sáng sớm bác Thành có ghé qua tiệm photocopy Mực Xanh ngoài mặt đường lớn – nơi Lâm đang làm thợ phụ học việc – để nhờ cậu lúc nào rảnh tay thì mang đồ nghề ghé qua xem giùm chiếc quạt bàn đảo gió của hội trường bị kẹt bạc đạn, cánh quạt đứng sững không quay nổi giữa những buổi trưa oi ả.

Vừa bước qua ngưỡng cửa sau, đặt chiếc hộp tôn đánh "rầm" một tiếng dứt khoát và khô khốc lên mặt chiếc bàn gỗ trống gần đó, Lâm đã nghe trọn vẹn những lời thao thao bất tuyệt của Khang đang thuyết minh hào hứng cho Mai Chi và Quốc Bảo:

"...Chúng mình sẽ dùng hoàn toàn bằng sơn acrylic pha tông màu pastel nhẹ nhàng cho hiện đại, vẽ một bức tranh tường khổ ba mét nhân hai mét thật hoành tráng. Đệm ngồi thì mình đặt mua loại bọc vải canvas thô mộc cho đúng chất 'vintage' của giới trẻ, vừa tiết kiệm chi phí vừa lên hình cực kỳ ăn ảnh..."

Lâm thậm chí còn không thèm ngẩng đầu lên nhìn. Đôi bàn tay chai sần, ngón tay dính đầy dầu máy của cậu thoăn thoắt dùng chiếc tuốc-nơ-vít bốn chấu vặn tháo từng con ốc nhỏ trên nắp bảo vệ lồng quạt. Nhưng giọng nói trầm đục, cộc lốc và lạnh tanh của cậu cất lên giữa gian phòng, cắt ngang dòng cảm hứng bay bổng của Khang như một nhát dao sắc:

"Cậu chưa từng sống ở cái vùng bến sông này một ngày nào đúng không?"

Khang giật nảy mình quay ngoắt lại. Đôi mắt cậu mở to, chân mày nhíu chặt lại trước vẻ mặt hoàn toàn thờ ơ cùng giọng điệu sỗ sàng, không một chút nể nang của người bạn cùng lớp:

"Sao cơ Lâm? Cậu nói câu đấy là có ý gì?"

Lâm tháo chiếc cánh quạt ba cánh bám một lớp bụi đen két đặt cạch xuống mặt bàn, lúc này mới ngẩng đầu lên. Ánh mắt sắc lạnh, gai góc của một đứa trẻ quen lăn lộn với đời thực nhìn thẳng vào gương mặt trắng trẻo, ngơ ngác của Khang, hoàn toàn không có lấy nửa phần khách khí:

"Tôi nói là cái kế hoạch vẽ tranh cầu vồng với rải đệm lười hạt xốp của cậu đấy. Nghe thì có vẻ bùi tai, quay clip ngắn đưa lên mạng xã hội thì lung linh, bóng bẩy đấy. Nhưng nếu các cậu mang tiền quyên góp ra làm thật ở đây, thì tôi dám cá chưa đầy hai tháng nữa, toàn bộ cái lớp sơn pastel đắt tiền đó của cậu sẽ phồng rộp lên rồi bong tróc từng mảng như vảy rắn lột da. Còn mấy cái đệm vải canvas với hàng trăm cuốn sách mới mà các cậu hăm hở chở từ trung tâm về đây? Cứ việc xếp vào cái góc tường phía đông sát mép nước đó đi. Chỉ cần qua một đợt gió mùa đông bắc ẩm xì vào cữ tháng Mười một tới, sách sẽ mốc xanh từ tận trong ruột trang sách mốc ra, còn đệm vải thì ngậm đầy hơi nước sông, bốc mùi ẩm thối nồng nặc không một ai dám đặt lưng ngồi xuống đâu."

Nụ cười rạng rỡ vốn có trên môi Khang tắt ngấm trong tích tắc. Bị tạt một gáo nước lạnh buốt ngay trước mặt Mai Chi, Quốc Bảo và An Nhiên, hai vành tai Khang bắt đầu nóng bừng lên vì ngượng ngùng và tức giận. Cậu bước dấn tới một bước, cố gắng đè nén sự khó chịu trong lồng ngực để giữ cho giọng nói bình tĩnh, nhưng không giấu nổi sự tự ái của một học sinh giỏi quen được ngợi khen:

"Lâm, cậu thậm chí còn chưa thèm nhìn qua bản vẽ phác thảo phối cảnh của tớ một giây nào thì làm sao cậu dám khẳng định chắc nịch là không dùng được? Bọn tớ đã tính đến phương án dùng sơn chống thấm cao cấp để xử lý bề mặt tường thật kỹ lưỡng trước khi bắt tay vào vẽ, chứ đâu phải là tụi tớ cứ thế cầm chổi quét bừa lên vách vôi cũ!"

"Sơn chống thấm nào trên đời này chịu nổi một bức tường hoàn toàn không có lớp giằng cách ẩm từ dưới móng công trình?" Lâm bình thản cầm giẻ lau tẩm chút dầu hỏa lau sạch lớp mỡ bò vón cục đen ngòm trên trục quay chiếc quạt máy. Từng câu từng chữ của cậu thốt ra đều đều, gãy gọn nhưng đanh thép như búa gõ vào đe: "Mỗi tháng âm lịch ở cái khúc sông An Hòa này có hai con nước rong, nước triều dâng mấp mé mặt đường bờ kè. Toàn bộ nền đất thịt của cái khu này ngậm no nước như một miếng bọt biển khổng lồ. Hơi ẩm nó đội từ sâu dưới lòng đất đội lên, thấm qua từng mạch vữa, ngấm vào từng viên gạch chỉ đã rỗng ruột. Cậu có trát mười lớp sơn chống thấm cao cấp ngoài mặt tường thì cái áp lực hơi ẩm ngậm bên trong lòng tường nó cũng sẽ đẩy bung toàn bộ lớp màng sơn của cậu ra từng mảng lớn sau vài tuần nắng ẩm xen kẽ. Đừng có mang sự lãng mạn nửa mùa của mấy cậu trên phố về đây để biến công sức, tiền bạc của người khác thành một đống rác rưởi chỉ sau một mùa mưa ẩm."

Khang nghẹn ứ nơi cổ họng, hai bàn tay siết chặt lấy quai chiếc túi chéo đến mức khớp ngón tay trắng bệch. Cậu quay sang nhìn Mai Chi như muốn tìm kiếm một ánh mắt đồng tình hay một lời bênh vực để cứu vãn thể diện, nhưng Chi chỉ bối rối cúi gằm mặt xuống đất, hai ngón tay ngập ngừng xoắn chặt lấy mép chiếc áo khoác đồng phục.

Lúc này, Nhiên bước lại gần chiếc bàn nơi Lâm đang ngồi sửa quạt. Cô nhẹ nhàng đặt cuốn sổ tay bìa da màu ghi của mình xuống mặt gỗ, ngay cạnh chiếc hộp đồ nghề bằng tôn. Đôi mắt Nhiên nhìn thẳng vào Khang, hoàn toàn không có chút chế giễu hay châm chọc, nhưng sự điềm tĩnh và kiên định đến cùng cực trong ánh nhìn ấy lại mang một sức nặng khiến người đối diện không thể nào lảng tránh:

"Lâm nói hoàn toàn đúng thực tế đấy Khang ạ," Nhiên cất giọng đều đặn, vừa nói vừa mở điện thoại, vuốt từng bức ảnh chụp cận cảnh sắc nét đưa cho Khang xem. "Mảng tường phía đông đó bị hiện tượng thấm ngược cực kỳ nghiêm trọng từ dưới nền móng lên, cộng thêm hơi nước sông thổi vào liên tục ngày đêm. Tớ vừa tận mắt kiểm tra toàn bộ giá sách cũ của nhà văn hóa đặt ở góc đó rồi. Toàn bộ tài liệu, sách báo để ở đó đều đã bị nấm mốc ăn mủn, mục rữa từ trong lõi ra ngoài. Đó là quy luật vật lý và khí hậu tự nhiên của vùng sông nước này, không thể dùng vài lớp sơn trang trí để khỏa lấp đi được đâu."

Lâm chỉ ra rằng người dân ở đây không thiếu chỗ ngồi đẹp mà thiếu tủ bảo quản chống ẩm thực tế, còn người lớn tuổi thì than phiền họ không biết cách tra cứu tin tức và dùng dịch vụ công trên điện thoại thông minh.

Lâm ngẩng đầu lên, ánh mắt sắc sảo thoáng qua một tia ngạc nhiên khi thấy cuốn sổ tay ghi chép tỉ mỉ cùng những bức ảnh chụp chi tiết hiện trạng thấm dột của Nhiên. Cậu khẽ gật đầu như một sự công nhận ngầm dành cho cô bạn cùng lớp, rồi quay sang nhìn thẳng vào Khang. Lần này, giọng điệu của Lâm bớt đi vẻ gay gắt cay nghiệt lúc đầu, nhưng từng lập luận thực tế thì càng lúc càng sắc bén và trúng đích:

"Người dân sống ở cái phường Bến Sông này không hề thiếu một chỗ ngồi sặc sỡ màu mè để chụp ảnh 'sống ảo' đăng mạng đâu Khang ạ. Cậu nhìn ra ngoài đường xem: trẻ con học xong buổi chiều là phải phụ cha mẹ dọn quán ốc, bưng bê ngoài bến đò; người lớn thì đầu tắt mặt tối lo chạy chợ, làm phu bốc vác, làm thợ xẻ dưới xưởng mộc. Ai có thời gian rảnh rỗi mà ra đây ngồi đệm lười hạt xốp để đọc mấy cuốn tiểu thuyết hay tản văn của các cậu? Cái họ thực sự thiếu, thực sự cần đến phát khóc ở cái nhà văn hóa này, là một chiếc tủ bảo quản tài liệu chống ẩm đúng tiêu chuẩn thực tế."

Lâm dừng tay một nhịp, dùng chiếc kìm bấm siết thật chặt lại con ốc hãm trục quay của chiếc quạt, tiếng kim loại nghiến ken két vang lên giòn giã:

"Cái tủ ấy phải được làm bằng khung sắt hộp hoặc tôn dày kín gió, xung quanh cánh cửa phải có gioăng cao su miết thật khít, chân tủ bắt buộc phải kê cao cách mặt sàn tối thiểu ba mươi phân để phòng những hôm triều cường dâng tràn qua bậc cửa. Bên trong các ngăn tủ phải thiết kế khay chứa hạt hút ẩm silica gel có thể sấy tái sinh định kỳ bằng nhiệt. Chỉ có một cái tủ như thế mới có thể lưu giữ an toàn được những tập tài liệu kỹ thuật mùa vụ, sổ sách hộ tịch, tài liệu phổ biến pháp luật thực sự có ích cho người dân xóm này mà không bị hơi ẩm con sông làm cho mủn nát thành tro bụi."

Nói đoạn, Lâm buông chiếc kìm xuống, đưa ngón tay trỏ đen nhẻm vệt dầu máy chỉ về phía chiếc bàn dài ọp ẹp nơi bác Thành và hai cụ già tóc bạc vẫn đang chụm đầu bên mấy mẩu tin cắt dán:

"Còn người cao tuổi ở đây, các cụ than phiền cả năm nay rồi mà đã có ai giải quyết giúp đâu. Báo giấy in ngày càng bị cắt giảm, ít phát về phường hơn trước. Trong khi đó thì toàn bộ các thông tin thiết thân nhất: từ lịch cấp phát thuốc bảo hiểm y tế, thông báo tiền điện, tiền nước, cho đến việc làm thủ tục xác nhận căn cước hay đăng ký dịch vụ công trực tuyến thì bên ủy ban phường bắt đầu chuyển đổi hết lên các ứng dụng cài trên điện thoại thông minh. Các cụ ở đây cầm mấy cái máy cảm ứng do con cháu thải lại mà ngơ ngác như cầm một cục gạch nung. Chữ trên màn hình thì bé tí hon, giao diện ứng dụng thì lằng nhằng phức tạp, các cụ mắt mờ tay run, chẳng biết phải bấm vào đâu để tra cứu cho đúng. Lần nào có thông báo mới là lại phải lọ mọ chống gậy cuốc bộ lên tận trụ sở ủy ban phường cách đây hơn hai cây số để nhờ cán bộ bấm hộ từng thao tác. Cái mà người dân ở một không gian sinh hoạt cộng đồng này khao khát nhất lúc này, là có những người trẻ có kiến thức chịu khó ngồi xuống bên cạnh, kiên nhẫn cầm tay chỉ cho họ từng bước cách sử dụng chiếc điện thoại thông minh để tự mình đọc tin tức, tự tra cứu thủ tục hành chính, chứ tuyệt đối không phải là một bức tranh vẽ bảy sắc cầu vồng sặc sỡ để các cậu quay một đoạn video báo cáo lấy thành tích học đường!"

Cả gian phòng sinh hoạt chung rộng thênh thang bỗng chốc chìm nghỉm vào một khoảng lặng nặng nề như chì. Không một ai cất lời. Không gian chỉ còn lại tiếng gió sông lúc chiều muộn rít từng hồi u u qua khe cửa sổ gỗ ọp ẹp, mang theo mùi tanh nồng của bùn bãi trũng và vị ngai ngái của những thảm rêu ẩm ướt bám ngoài chân tường.

Quốc Bảo đứng dựa lưng vào cây cột bê tông giữa nhà. Cậu đã lặng lẽ tháo hẳn chiếc tai nghe bên tai phải xuống từ lúc nào, sợi dây tai nghe buông thõng trên ngực áo. Đôi mắt cậu chăm chú quan sát từng biểu cảm trên gương mặt gai góc của Lâm, rồi lại chuyển sang nhìn Khang. Từng lời nói của Lâm cộc cằn, thô ráp, không hề có những thuật ngữ hoa mỹ về truyền thông hay nghệ thuật sắp đặt, nhưng nó đã bóc trần hoàn toàn sự ngây thơ, tính chất hình thức và sự xa rời thực tế đến tội nghiệp trong bản kế hoạch mà Khang đã dày công vạch ra từ những chiếc bàn học bóng loáng trong phòng điều hòa mát rượi của trường Minh Tiến.

Lâm nhanh nhẹn thu dọn từng món đồ nghề vào trong chiếc hộp tôn, tra xong con ốc cuối cùng vào lồng chiếc quạt bàn rồi đóng nắp hộp đồ nghề đánh "rầm" một tiếng dứt khoát. Cậu đứng dậy, bước chầm chậm ra phía cánh cửa sau, hai tay vịn vào thanh lan can bờ kè hoen gỉ, phóng tầm mắt nhìn xuống bãi bồi sình lầy ven sông An Hòa. Ở góc bãi đất trống thuộc xưởng sửa chữa tàu thuyền cũ kỹ cách đó vài chục mét, ánh mắt của Lâm dừng lại trên những thanh sắt chữ V phế liệu nằm vắt vẻo, ngổn ngang cạnh mấy tấm tôn phẳng cũ bị người ta vứt bỏ sau đợt dọn xưởng. Những thớ thép dày dặn ấy dù bên ngoài đã bám một lớp gỉ sét mỏng màu nâu đỏ do mưa nắng dầm dề, nhưng phần cốt lõi kim loại bên trong vẫn còn nguyên vẹn sự rắn chắc, bền bỉ của loại vật liệu công nghiệp chịu lực. Lâm khẽ nheo mắt lại đón ngọn gió sông thổi rát mặt. Trong đầu cậu – một đứa thợ phụ đã quen việc căn ke từng milimet giấy in và từng mối hàn sắt bén lửa ở xưởng Mực Xanh – bắt đầu tự động hình thành một bản vẽ kỹ thuật vô hình nhưng chuẩn xác: những thanh sắt V phế liệu kia nếu được cắt ngắn theo đúng kích thước, dùng bàn chải sắt đánh sạch lớp gỉ sét bề mặt, quét hai lớp sơn chống sét epoxy rồi hàn liên kết lại thành một bộ khung chân tủ hình hộp chữ nhật vững chãi; các vách ngăn sẽ dùng tôn phẳng tán đinh rút thật kín, mép cánh cửa lót gioăng cao su tận dụng từ những chiếc săm xe máy cũ bỏ đi... Toàn bộ kết cấu ấy hoàn toàn có thể tạo nên một chiếc tủ bảo quản tài liệu chống ẩm kiên cố, bền bỉ qua hàng chục mùa lũ với mức chi phí vật liệu tận dụng chưa bằng một phần tư số tiền Khang dự định bỏ ra mua đệm xốp và sơn vẽ tường.

Bên trong gian phòng, Khang vẫn đứng chôn chân bên cạnh chiếc bàn gỗ xà cừ. Gương mặt cậu lúc này đỏ bừng lên vì xấu hổ, bẽ bàng xen lẫn một cảm giác hụt hẫng nặng nề lan tràn khắp lồng ngực. Cậu cúi đầu nhìn xuống cuốn sổ tay bìa cứng đang mở rộng trên bàn, nơi bản phác thảo phối cảnh màu nước tỉ mỉ mà cậu đã thức trắng hai đêm liền để trau chuốt từng đường nét hiện ra: những dải màu pastel mơ màng, những chiếc đệm hạt xốp êm ái rực rỡ, dòng chữ khẩu hiệu cách điệu bay bổng như một bức tranh nghệ thuật đương đại... Giờ đây, khi được đặt giữa căn phòng nồng nặc mùi mốc mục ẩm thối, dưới ánh đèn tuýp chập chờn và trên nền gạch hoa nhờn nhẫy hơi nước sông dâng, bản vẽ ấy bỗng trở nên lạc lõng, kệch cỡm và ngô nghê đến xót xa – hệt như một món đồ chơi xa xỉ, diêm dúa của những đứa trẻ thành thị chưa bao giờ lấm lem bùn đất và chưa từng hiểu được nỗi nhọc nhằn của những phận người bên bến sông.

Nhiên bước nhẹ lại gần bàn. Bằng một cử chỉ vô cùng bình thản và chừng mực, cô lật giở trang giấy trong cuốn sổ tay bìa da màu ghi của mình. Trên trang giấy trắng tinh khiết, danh sách chi tiết về độ ẩm nguy hại của bức tường phía đông, số lượng chính xác những cuốn sách báo đã bị hủy hoại hoàn toàn vì nấm mốc, cùng những nhu cầu sinh hoạt cấp thiết nhất của bác Thành và các cụ già hưu trí hiện lên rõ ràng, mạch lạc qua từng dòng chữ nét mực đen sắc sảo, dứt khoát.

Không một lời trách móc, không một ánh nhìn phán xét hay giễu cợt, Nhiên nhẹ nhàng đặt phẳng trang giấy ghi chép thực địa của mình lên mặt bàn, vừa vặn che phủ lên toàn bộ bản vẽ thiết kế rực rỡ sắc màu của Khang. Bản kế hoạch trang trí rực rỡ của Khang bị kẹp lại dưới bản danh sách những cuốn sách mốc xanh mà Nhiên vừa ghi nhận.