Cồn Hến và bài học cay nồng

Gió chướng từ phía hạ lưu sông Hương thổi ngược lên bến đò qua Cồn Hến rát như những lưỡi dao mỏng cứa qua da thịt. Bầu trời xứ Huế những ngày cuối năm xám xịt như một khối chì đông đặc, sà thấp xuống tận những ngọn tre la đà ven bờ, biến cả không gian thành một bức tranh thủy mặc ngập tràn ẩm ướt và giá lạnh. Từng đợt sóng đục ngầu phù sa cuộn lên, vỗ bập bềnh, thúc liên hồi vào mạn con đò ngang ọp ẹp bằng nhôm cũ kỹ. Động cơ đuôi tôm nổ phành phạch nhả từng luồng khói khét lẹt trôi là là trên mặt nước sủi bọt vàng ệch.

My đứng thu mình sát mũi đò, hai tay cắm sâu vào túi chiếc áo khoác gió chuyên dụng đắt tiền, chiếc mũ trùm kéo sụp xuống quá trán để ngăn những hạt mưa bụi li ti đang bay xiên khoai theo chiều gió. Cồn Hến hiện ra mờ ảo giữa dòng nước xiết như một chiếc mai rùa khổng lồ ngái ngủ trong sương mù, bốn bề bao bọc bởi những rặng bắp biếc ngả nghiêng theo từng cơn gió giật và những cột khói lò luộc hến bốc lên nghi ngút từ các xóm bãi. Thứ khói ấy không giống khói rơm rạ đồng bằng hay khói củi nơi phố chợ; nó nồng nặc mùi bùn non ngấu chín, quyện chặt với mùi nồng gắt của vỏ hến nung vôi và cái hăng hắc của trấu cháy ngún dưới những đáy chảo gang khổng lồ. Tất cả hòa thành một thứ phong vị ẩm thực đặc quánh, bức bối, vừa lạ lẫm vừa trĩu nặng phù sa của một vùng đất sống dựa hoàn toàn vào đáy nước.

Con đò ghé mũi vào doi đất nhão nhoét. Vừa đặt chân lên triền dốc đất sét trơn như đổ mỡ của cồn, My đã phải bấm chặt đầu ngón chân vào đôi giày thể thao hàng hiệu để khỏi trượt ngã dúi dụi. Lớp đất thịt quánh đặc lập tức bám lấy đế giày, nặng trịch và níu ghì từng bước đi. Trong túi áo khoác, chiếc điện thoại thông minh rung lên bần bật từng chập liên hồi, những xung động dồn dập truyền qua lớp vải dày báo hiệu những cuộc gọi và tin nhắn không hồi kết từ Sài Gòn. Tên của Lan Anh và Hoàng Duy liên tục nhấp nháy trên màn hình khóa cùng những dòng tin khẩn cấp về bản hợp đồng truyền thông bốn tỷ đồng đang đứng bên bờ vực sụp đổ, về các biên bản điều chỉnh chiến lược còn bỏ dở và áp lực nghẹt thở từ phía đối tác. My cắn chặt môi đến bật máu, kiên quyết ấn nút nguồn tắt phụt chuông báo, nhét sâu máy vào tận đáy túi áo rồi kéo chặt khóa zip lại. Cô không thể và không muốn quay đầu lại lúc này. Trước mắt cô là một lối mòn lầy lội rải rác những mảnh gạch vỡ dẫn sâu xuống doi đất sát mép lạch nước phía đông cồn, nơi những bãi bồi sình lầy trải dài tít tắp.

Dọc theo mép nước, hàng trăm đống vỏ hến trắng xóa chất cao ngất ngưởng quá đầu người, sừng sững như những nấm mồ đá vôi trải dài bất tận. Gió sông lùa qua những khe vỏ hến rỗng phát ra những tiếng rít u u ghê người, bốc lên thứ mùi tanh nồng đặc trưng của rong rêu và bùn đáy sông phân hủy dưới lớp vỏ mục.

Căn nhà của ông Trần Hữu Lộc nằm chơ vơ nơi góc bãi bồi, chênh vênh sát mép con lạch sâu hoắm nước chảy cuồn cuộn. Đó là một chái nhà tạm bợ, tường vách ghép bằng những mảnh ván thuyền cũ kỹ đã bạc phếch, thủng lỗ chỗ vì nắng mưa và phù sa ăn mòn, mái lợp tôn fibro xi măng loang lổ những mảng rêu phong xanh đen nham nhở. Dưới chân bến đất trước cửa, hai chiếc thuyền cào hến bằng xi măng lưới thép gắn máy đuôi tôm đang gối mũi vào bờ bùn, bọt nước phù sa vàng khè dập dềnh quanh mạn thuyền đầy những vết nứt trám vội bằng nhựa đường.

Bên cạnh đống sọt tre và những cuộn đăng cào ngổn ngang trên bờ dốc, một người đàn ông luống tuổi trạc ngoài sáu mươi đang cặm cụi làm việc. Ông mặc một chiếc áo bà ba màu nâu đã sờn rách, vá chằng vá đụp nơi đầu vai, ống tay cộc để lộ đôi cánh tay gân guốc, đen đúa vì sạm nắng gió sông nước qua nhiều thập kỷ. Tấm lưng ông hơi còng xuống do thói quen nhiều năm gò mình kéo cào dưới đáy sông, nhưng đôi vai bè ra rắn chắc như một gốc kiền kiền cổ thụ. Dưới đôi chân trần găm sâu vào lớp bùn nhão, mười ngón chân to bè, bấm chặt xuống mặt đất như những chiếc rễ cây bám đá.

“Dạ… thưa bác, có phải bác là bác Lộc không ạ?” My rụt rè bước lại gần mép chái hiên, cất tiếng chào qua tấm màn mưa bụi giăng mắc dầy đặc.

Người đàn ông ngưng tay cào, mũi chiếc cào sắt khẽ khựng lại trên đống lưới. Ông chầm chậm quay phắt người lại. Đôi mắt ông sâu hoắm dưới hàng lông mày rậm rạp đã bạc phếch màu sương gió, nhìn My từ đầu đến chân bằng một ánh nhìn sắc lẹm, dò xét và đầy cảnh giác. Ánh mắt ấy dừng lại rất lâu trên chiếc áo khoác gió đắt tiền còn tinh tươm, đôi giày thể thao trắng muốt giờ đã bê bết bùn non, và gương mặt trắng trẻo chưa từng nếm trải một ngày mưa nắng của cô gái thị thành.

“Tui là Lộc. Cô tìm ai? Ở cái bến cào hến nhớp nhúa ni không có chỗ cho người phố thị đi vãn cảnh mô.” Giọng ông khàn đặc, đanh thép và khô khốc như tiếng hai vỏ trai va đập vào nhau giữa dòng nước xiết.

My khẽ nuốt nước bọt, cố giữ cho lồng ngực không phập phồng run rẩy:

“Dạ, cháu là Kiều My… cháu nội của mệ Lành ở kiệt An Cựu. Bố cháu là Kiều Đức Quang ạ. Cháu lặn lội sang đây… là muốn theo di nguyện của nội cháu trước lúc lâm chung, tự tay nấu một bát cơm hến đúng phong vị Cồn Hến gửi biếu bác…”

Vừa nghe đến hai chữ “mệ Lành” và cái tên “thằng Quang”, khóe miệng nhăn nheo của ông Lộc khẽ giật giật. Một thoáng bối rối, xót xa xen lẫn cay đắng xẹt qua đôi mắt già nua đục ngầu, nhưng rồi chỉ trong một cái chớp mắt, toàn bộ nét mặt ông lập tức đanh lại thành một khối băng lạnh ngắt, không một gợn cảm xúc. Ông buông chiếc cào sắt rơi xuống nền đất nện đánh *keng* một tiếng chói tai, quay lưng về phía bờ sông, phẩy mạnh bàn tay sần sùi gạt phắt đi:

“Khỏi! Mệ Lành mất rồi, nghĩa tử là nghĩa tận, tui cũng đã qua thắp nén nhang đưa tiễn hôm đưa đám rồi. Còn chuyện cơm nước ơn nghĩa chi đó thì dẹp đi! Bố cô ở trong Sài Gòn ăn trắng mặc trơn, sung sướng vinh hoa cả đời, có bao giờ đoái hoài ngó ngàng chi tới cái bến sông nghèo hèn, tanh hôi ni đâu mà chừ cô bày đặt mang cơm với hến sang đây báo hiếu thay? Người thành phố mấy người miệng lưỡi trơn tru khéo léo, chỉ giỏi mấy trò hình thức màu mè để tự an ủi cái lương tâm cắn rứt của mình thôi. Về đi, tui bận túi bụi, không rảnh rang mô mà tiếp khách đài các!”

Từng lời, từng chữ của ông Lộc buông ra chẳng khác nào gáo nước sông buốt giá tạt thẳng vào mặt My. Cô đứng sững giữa làn gió chướng căm căm, hai hàm răng va vào nhau bần bật, các ngón tay bấu chặt vào gấu áo khoác. Những lời cay nghiệt của ông không chỉ là sự xua đuổi dành riêng cho cô, mà là sự dồn ứ của những vết thương lòng cũ kỹ từ nhiều thập kỷ trước—những ẩn ức giữa người ở lại bám sông bám bãi với người dứt áo ra đi tìm chốn phồn hoa mà Thiện hay bác thợ may Phúc từng bóng gió nhắc đến.

Nhưng nếu quay lưng bỏ đi lúc này, trang giấy mang tên ông Lộc trong cuốn sổ tay bìa vải hoa nhí của bà nội sẽ mãi mãi để lại một khoảng trắng đay đả. Lời trăn trối của bà Lành về món nợ ân tình từ những ngày bến sông cơ cực sẽ vĩnh viễn không có lời hồi đáp.

My hít một hơi thật sâu, luồng không khí lạnh buốt tràn qua cuống họng làm lồng ngực nhói buốt. Cô bước thêm một bước dứt khoát xuống triền dốc trơn trượt, bùn non nhão nhoét tràn qua mép giày.

“Bác Lộc! Cháu không đến đây để diễn kịch, cũng không phải để khoe khoang lòng hiếu thảo giả tạo để mua lấy sự thanh thản cho bản thân!” Giọng My run lên nhưng vang rõ giữa tiếng gió rít. “Nội cháu trước khi nhắm mắt đã tự tay nắn nót viết tên bác vào sổ, dặn cháu bằng mọi giá phải đích thân sang Cồn Hến, học cho được cách nấu một bát cơm hến cho đúng vị để tạ lỗi với bác. Bác có thể ghét bố cháu, bác có thể khinh thường cách sống của người thành phố, nhưng cháu xin bác… xin bác hãy cho cháu một cơ hội để hoàn thành tâm nguyện cuối cùng của người đã khuất!”

Ông Lộc dừng chân bên chiếc sọt tre lớn đan bằng cật nứa già. Đôi vai bè của ông hơi chùng xuống trong tíc tắc, rồi ông chầm chậm xoay người lại. Ông nhìn thẳng vào đôi mắt rực lửa quyết tâm nhưng đang ngấn nước vì gió lạnh của My. Một nụ cười nhạt, sắc lẻm và đầy vẻ giễu cợt thoáng nở trên gương mặt khắc khổ chằng chịt nếp nhăn của người thợ sông nước.

“Đích thân nấu à? Cô tưởng cơm hến Cồn Hến là thứ đồ ăn vặt tầm phào ngoài phố xá, ra chợ Đông Ba mua dăm ba lạng ruột hến người ta xào sẵn với ớt bột, về bới bát cơm nguội khô khốc, múc muỗng nước luộc lạt lẽo chan lên là thành chuyện hả?”

Ông Lộc giơ cánh tay gân guốc, chỉ thẳng ngón tay trỏ chai sần xuống bãi bồi sình lầy lội sát mép dòng nước xoáy:

“Muốn nấu cơm hến cho thằng Lộc ni ăn, thì trước hết phải biết con hến nó từ mô mà chui ra! Hến nuôi bể cá, hến chợ trôi nổi tui nuốt không trôi qua cổ họng. Muốn học thì cởi bỏ cái bộ mã đài các nớ ra, xắn quần lên mà lội xuống đó!”

My chớp mắt, nhìn theo hướng tay ông chỉ. Bãi bùn đen nhẫy, nhầy nhụa trải dài ngập ngụa rác rưởi, xác vỏ sò ốc vỡ vụn và những mảng bọt bèo thối rữa tấp vào bờ sau cơn nước lớn. Làn nước sông Hương mùa đông xám ngoét đang cuộn sóng, lạnh buốt đến thấu xương.

“Sao? Sợ bẩn đôi hài tiền triệu hả?” Ông Lộc cười gằn, giọng châm chọc sắc như muối xát vào vết thương. “Không lội được cái bãi bùn ni thì mời cô bước chân lên đò mà về lại phố thị, ngồi phòng máy lạnh gõ máy vi tính kiếm bạc triệu đi! Đừng có ở đây mà bôi bác cái nghề của cha ông tui!”

Không đáp lại một lời thừa thãi nào, My cắn chặt môi dưới, cúi người xuống bến dốc. Đôi bàn tay vốn chỉ quen lướt trên bàn phím macbook và ký kết các hợp đồng giờ đây dứt khoát cởi phăng đôi giày thể thao đắt tiền, lột bỏ đôi tất trắng ném dạt lên mô cỏ khô ráo bên bờ. Cô túm lấy hai ống quần bò, xắn thật cao lên quá đầu gối.

Khi bàn chân trần mềm mại của cô vừa chạm xuống lớp bùn sông đầu tiên, My giật bắn người, toàn thân khẽ co rúm lại. Một cảm giác buốt giá nhói buốt như hàng ngàn mũi kim châm cùng lúc cắm phập vào da thịt, chạy dọc từ gót chân xông thẳng lên đỉnh đầu. Lớp bùn non dưới đáy sông nhão nhoét, trơn tuột và lạnh ngắt như mỡ đông, lập tức nuốt chửng bàn chân cô ngập sâu qua mắt cá, rồi lún dần đến nửa bắp chân. Mùi bùn sình ngai ngái, tanh nồng của chất hữu cơ phân hủy xộc thẳng lên mũi khiến cô buồn nôn thắt ruột thắt gan.

“Đứng đực mặt ra đó ngắm cảnh hả?” Giọng ông Lộc quát giật ngược từ trên bờ dốc, không mảy may một chút xót thương. “Lội ra thuyền mụ Ba vừa cào ngoài bãi cồn về đằng tê, bưng hai cái sảo hến đầy bùn vô đây!”

My hít một hơi thật sâu, hai hàm răng cắn chặt vào nhau để ngăn tiếng lập cập. Cô bám chặt bàn tay run rẩy vào mạn chiếc thuyền xi măng gồ ghề, mò mẫm nhấc từng bước chân nặng trĩu dưới lớp bùn lầy đang níu giữ lấy cô như một bàn tay vô hình. Mỗi bước nhấc chân lên là một lần lớp bùn phát ra tiếng *ụt ịt* nhớp nhúa, nước sông buốt giá liếm quanh bắp chân làm các cơ bắp co rút lại vì cóng.

Chiếc sảo tre đan dày chứa đầy những con hến đen trũi lẫn trong đất phù sa và cát sỏi ướt sũng nặng trĩu. Khi My cố dùng hết sức bình sinh của hai cánh tay để nhấc chiếc sảo lên khỏi lòng thuyền, sức nặng của hàng chục cân vỏ, bùn và nước sông dồn nén đã kéo giật toàn thân cô chúi nhủi về phía trước. Cơ bắp cánh tay cô căng cứng, các khớp xương kêu răng rắc đau nhói. Lưng áo len bên trong bắt đầu túa mồ hôi hầm hập vì gắng sức, nhưng gió chướng rít ngoài da thịt lại táp từng cơn lạnh buốt khiến toàn thân cô run lên bần bật như người lên cơn sốt rét.

“Đặt xuống cái chậu kẽm to đằng góc bến! Đãi cho sạch lớp đất sét bám ngoài vỏ đi!” Ông Lộc đứng trên mỏm đất cao, khoanh tay trước ngực, mắt không rời từng động tác vụng về của cô gái trẻ. “Dùng hai bàn tay mà vò, vò cho thật mạnh, chà xát các mặt vào nhau, chừng mô nước sông xối qua chảy ra trong vắt, vỏ hến bóng loáng lên mới được coi là sạch!”

My quỳ sụp gối xuống doi cát ướt sũng sát mé nước. Đôi bàn tay trần của cô ngập chìm hoàn toàn trong làn nước sông buốt giá như vừa lấy ra từ ngăn đá tủ lạnh. Hàng trăm con hến nhỏ li ti cọ xát vào nhau, những cạnh vỏ sắc lẹm, nham nhở cứa ngang dọc vào những đầu ngón tay búp măng vốn chỉ quen cầm bút và lật giở tài liệu. Đau rát, buốt nhức buốt xương. Lớp phù sa bám chặt lấy những đường vân rãnh li ti trên mai hến bốc lên thứ mùi tanh ngai ngái nồng nặc.

My ra sức chà xát từng vốc hến lớn. Nước sông lạnh đến mức chỉ sau chưa đầy mười phút ngâm mình, mười đầu ngón tay cô đã đỏ ửng lên như quả ớt chín, rồi nhanh chóng chuyển dần sang màu tím tái, tê dại đi đến mức mất hết cảm giác đau đớn. Cô không còn cảm thấy ngón tay mình là của mình nữa, chỉ biết máy móc dùng lực của cả bả vai mà vò, mà đãi.

Mỗi lần My nâng chiếc sảo nặng trịch lên khỏi mặt nước để gạn lớp bùn đục ngầu, nước bẩn phù sa lại bắn tung tóe lem luốc lên mặt, lên trán, bết dính vào mái tóc cột cao của cô. Cứ mỗi lần cô kiệt sức, khẽ dừng tay lại tựa vào thành chậu thở dốc thì giọng nói thép nguội của ông Lộc lại dội xuống từ trên bờ:

“Rửa hến mà hời hợt, làm biếng, để sót một hạt cát là xem như vứt bỏ cả nồi nước lèo! Hến Cồn Hến nổi tiếng thiên hạ là nhờ con hến nhỏ xíu bằng hạt bắp cắn ngập răng phù sa sông sâu, thịt nó ngọt thanh tao nhưng ngậm chặt đất cát. Không rửa cho ba chìm bảy nổi, không chà cho sạch bong lớp vỏ ngoài thì tí nữa luộc lên, hơi nóng bung ra, bùn đất bám ngoài vỏ sẽ ngấm ngược vào từng thớ thịt. Chà mạnh tay lên! Đừng có đứng đó mà vuốt ve như vuốt lông mèo!”

My nghiến chặt răng đến mức quai hàm mỏi nhừ. Cô cúi rạp người xuống, dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể vào đôi bàn tay đang tím ngắt, điên cuồng vò xát mớ hến trong chậu. Tiếng vỏ hến cọ vào nhau rào rào hòa cùng tiếng nước sông xối xả qua kẽ tay cuốn theo từng vệt bùn đen trôi dạt ra xa bờ.

Giữa lúc My đang oằn mình trong cái buốt giá cắt da cắt thịt, một chiếc thuyền cào hến khác từ phía giữa dòng sông Hương xé màn sương tấp vào bến đất.

Trên thuyền là hai người đàn ông trung niên mặt mày hốc hác và một bà cụ chừng ngoài bảy mươi tuổi, lưng còng gập xuống như một dấu hỏi. Họ khoác trên mình những chiếc áo tơi chằm bằng lá cọ rách tả tơi, từng lớp lá tước xơ xác bay phần phật trong gió rét; đôi chân họ quấn chằng chịt những dải giẻ rách bằng bao bố thô ráp để chống trầy xước. Khi chiếc thuyền gối mũi vào bờ, họ nặng nhọc bước xuống bến bùn, khiêng từng sọt hến nặng trịch vừa cào được lên bãi.

My sững sờ ngước nhìn. Ánh mắt cô dừng lại trân trối nơi đôi bàn tay của bà cụ và những người đàn ông làng cào.

Đó không còn là những bàn tay mang hình dáng bình thường của con người. Da thịt trên từng ngón tay nứt nẻ thành những đường rãnh sâu hoắm, tấy đỏ và đóng vảy trắng bệch do phải ngâm nước sông lạnh giá suốt hàng chục năm trời ròng rã. Móng tay của họ bị cọ xát với cát sỏi đáy sông đến mức mòn vẹt, lõm sâu vào tận chân móng, đen kịt màu phèn và phù sa vĩnh viễn không thể cọ rửa sạch. Những khớp ngón tay sưng phù, biến dạng, gồ ghề vẹo vọ vì chứng bệnh phong thấp kinh niên—dấu tích tàn nhẫn của những kiếp người dầm mình thâu đêm suốt sáng dưới đáy nước lạnh ngắt để mưu sinh.

“Đêm qua gió mùa đông bắc tràn về sớm quá chú Lộc ơi,” người đàn ông đi đầu thở hắt ra một hơi dài, phả ra một luồng khói trắng xóa giữa trời đông rét mướt. “Thả cào từ hai giờ sáng ngoài cồn cát nổi, nước chảy xiết buốt thấu tận xương tủy. Lặn xuống gỡ cái đăng rách vướng gốc cây mục mà hai cái đầu gối cứng đơ như khúc củi, suýt nữa thì chuột rút chìm luôn dưới đáy sông. May trời thương còn vớt vát được mấy sảo hến mẩy thịt ni đem về luộc…”

Bà cụ đi sau run rẩy đặt cái sọt tre xuống mép bến, lê từng bước khó nhọc lại gần bếp củi đang le lói tàn tro bên chái hiên của ông Lộc, chìa đôi bàn tay nứt nẻ đầy vảy trắng ra hơ trên ngọn lửa ấm. Đôi môi thâm sì vì lạnh của bà khẽ móm mém nở một nụ cười hiền hậu nhưng đượm buồn:

“Cực thì cực rứa đó con ơi, chớ cái nghề cào hến nhọc nhằn ni đã nuôi sống ba đời gia đình mụ ở cái Cồn Hến ni rồi. Con hến nó nhỏ nhoi rứa chớ chắt chiu tinh túy phù sa sông Hương mà lớn lên. Người ta ngồi ăn bát cơm hến mấy ngàn bạc ngoài phố thấy ngọt ngào bùi béo, chớ mấy ai thấu được cái vị ngọt nớ phải đánh đổi bằng bao nhiêu lít mồ hôi, bao nhiêu đêm lạnh cóng dưới đáy sông sâu của những kiếp người bến bãi…”

Những lời nói mộc mạc, bình thản như hơi thở của bà cụ như một nhát dao sắc lẹm cứa sâu vào tận tâm can My.

Lồng ngực cô thắt lại. Một cảm giác bàng hoàng pha lẫn hổ thẹn dâng trào làm mắt cô cay xè.

Mới chỉ cách đây vài tuần, khi còn ngồi trong căn phòng làm việc máy lạnh thơm mùi tinh dầu ở trung tâm Sài Gòn, My cùng đội ngũ sáng tạo của mình đã tự hào vạch ra một chiến dịch truyền thông rầm rộ cho một chuỗi nhà hàng đặc sản xứ Huế. Cô đã từng gõ lên bàn phím những câu slogan bóng bẩy, trau chuốt đến từng dấu phẩy về “hồn cốt ẩm thực sông Hương”, về “phong vị cung đình hòa quyện nét bình dân tao nhã”. Cô đã duyệt những thước phim quay chậm đầy thi vị trên mạng xã hội với góc máy lung linh, nơi bát cơm hến rực rỡ sắc màu được đóng khung thành một thứ sản phẩm văn hóa lãng mạn hóa đến tận cùng, một món hàng hóa được đo đếm bằng lượt tương tác và doanh thu hàng tỷ bạc.

Cô chưa từng dừng lại một giây nào để tự hỏi: Đằng sau bát cơm hến bình dân năm ngàn, mười ngàn bạc của mệ già bán rong đầu ngõ thực chất là những gì?

Nó tuyệt nhiên không phải là thơ ca lãng mạn, càng không phải là thứ nghệ thuật vị nghệ thuật xa hoa được gọt giũa trên những trang giấy kế hoạch vô hồn. Nó là sự nhọc nhằn đến rỉ máu của những bàn tay nứt toác giữa đêm đông giá rét. Nó là sự kiên cường, nhẫn nhục của những phận người lấy mạng sống và xương cốt của mình ra đánh cược với dòng nước dữ, chắt chiu từng giọt nước ngọt ngào từ lòng bùn tăm tối để dâng tặng cho người đời.

My nhìn xuống đôi bàn tay trần của chính mình. Những ngón tay cô lúc này cũng đang sưng tấy, rớm máu ở khóe móng vì mép vỏ hến cứa, lấm lem bùn đất và phù sa xám xịt.

Sự ngạo mạn vô hình của một người trẻ thành đạt, một trưởng nhóm marketing quyền lực quen nhìn thế giới qua những bảng biểu Gantt và biểu đồ tăng trưởng bỗng chốc vỡ vụn thành trăm ngàn mảnh vụn tro tàn. Đứng trước những con người dầm mưa dãi nắng nơi bến sông Cồn Hến này, tất cả những kỹ năng phân tích, những lý thuyết đao to búa lớn và vẻ tự mãn của cô trở nên nhỏ nhen, kệch cỡm và đáng thương đến tội nghiệp.

“Đãi xong chưa? Xong nước trong rồi thì bưng hết lên lò luộc!”

Tiếng quát cộc cằn của ông Lộc kéo My giật mình thoát khỏi dòng suy nghĩ miên man.

Ông Lộc đã nhóm sẵn một lò than củi lớn dưới chái hiên sau nhà. Chiếc chảo gang đúc to bản, thành chảo dày cộp đen nhánh màu bồ hóng được đặt ngay ngắn trên miệng lò. Ngọn lửa từ những thanh củi kiền kiền đượm than bắt đầu liếm quanh đáy chảo, làm nước lạnh bên trong reo lên ùng ục, hơi nóng tỏa ra xua bớt phần nào cái lạnh buốt thấu xương.

My run rẩy đứng dậy khỏi bãi cát ướt. Hai đầu gối cô cứng đờ vì ngâm nước quá lâu, bước đi lảo đảo nhưng ánh mắt lại bừng lên một vẻ khẩn thiết lạ thường:

“Bác Lộc… xin bác để cháu tự tay luộc mẻ hến này ạ.”

Ông Lộc khẽ liếc nhìn cô gái trẻ lấm lem bùn đất từ mặt đến chân, đáy mắt ông thoáng qua một tia dao động rất khẽ. Nhưng ông không gật đầu, cũng chẳng mở lời ngăn cản; ông chỉ lẳng lặng lùi lại một bước nép bên cột hiên, khoanh hai cánh tay hộ pháp trước ngực đứng chăm chú quan sát.

My bước lại gần chảo gang nước đang sôi. Trong đầu cô lúc này lập tức hiện về những dòng chữ mực tím nắn nót, cẩn trọng trong cuốn sổ tay bìa hoa nhí của bà nội: *“Nước luộc hến phải giữ được độ đục thanh như màu nước vo gạo lần đầu… ruột hến tách vỏ ngọt mềm, tuyệt đối không vương một hạt phù sa…”*

My thầm nghĩ trong bụng: Luộc ốc, luộc sò nơi phố xá chẳng phải chỉ là đun cho nước sôi sùng sục rồi trút tất cả vào, sau đó dùng đũa cả khuấy đảo thật mạnh tay để miệng chúng há bung ra hết là xong sao? Con hến sông này chắc cũng đâu có gì khác biệt.

Nghĩ là làm, My dùng hết sức hai cánh tay bưng trọn chiếc sảo tre đầy hến ướt sũng trút ào một cái vào chiếc chảo gang đang bốc khói nghi ngút. Tiếng nước sôi xèo xèo vang lên dữ dội. Sợ hến không mở miệng đều, My vội vã vơ lấy chiếc dầm gỗ to bản cắm sâu vào đáy chảo, ra sức quấy đảo liên hồi. Cô quấy đảo điên cuồng, xáo tung mớ hến từ đáy chảo ngược lên mặt nước một cách thô bạo, vội vã muốn ép toàn bộ lớp vỏ bung ra ngay lập tức.

“Dừng tay lại ngay!”

Một tiếng thét vang lên như sấm rền bên tai My. Chưa kịp định thần, chiếc dầm gỗ trên tay cô đã bị một bàn tay gân guốc giật phắt ra ngoài. Ông Lộc bước xộc tới, khuôn mặt ông đỏ gay vì giận dữ.

Nhưng tất cả đã quá muộn màng.

Dưới đáy chảo gang, nước luộc hến không hề chuyển sang màu trắng sữa thanh tao như nước vo gạo như lời bà Lành từng miêu tả. Do bị My trút ào ạt cả một khối lượng hến lạnh ngắt vào cùng lúc, nhiệt độ nước trong chảo tụt dốc đột ngột. Những con hến còn sống bị sốc nhiệt tức thì, theo phản xạ tự nhiên của loài thủy sinh nhút nhát, chúng lập tức co rúm toàn bộ cơ thịt lại, khép chặt hai mảnh vỏ cứng như đá tảng, ngậm cứng ngắc lớp cát phù sa mịn còn sót lại sâu trong cuống mang.

Tệ hại hơn nữa, động tác quấy đảo thô bạo, điên loạn của My đã làm toàn bộ cặn bùn đất li ti còn bám nơi khe bản lề vỏ hến bị đánh tan tác ra, hòa lẫn vào dòng nước nóng. Cả chảo nước luộc hến chuyển sang một màu xám xịt, đục ngầu đen đúa như nước cống sau trận mưa rào. Từng hạt phù sa, cặn cát li ti nổi lềnh bềnh, hòa quyện với mớ bọt xám ngoét sủi lên quanh miệng chảo, bốc ra thứ mùi tanh nồng khét lẹt của bùn chết chứ tuyệt nhiên không có lấy một chút hương thơm thanh ngọt của hến sông.

My chết lặng, hai bàn tay buông thõng giữa không trung, khuôn mặt cắt không còn giọt máu.

“Cô làm cái trò quái quỷ chi rứa hả?” Ông Lộc gầm lên, trút thẳng cơn thịnh nộ vào mặt My. Ánh lửa bập bùng dưới đáy lò soi rõ từng đường gân nổi cuồn cuộn trên trán ông. “Cô tưởng luộc hến Cồn Hến ni là khuấy chảo cám heo nuôi lợn ngoài chuồng hả? Con hến nó là loài sinh vật sống vùi sâu dưới đáy bùn lạnh, bản tính nó nhát gan và tinh tế vô cùng! Nước chưa sôi bùng trào bọt mà cô đã đổ ụp một đống hến lạnh ngắt vô làm tụt nhiệt độ đáy chảo! Đã dốt nát rứa rồi còn cầm dầm khuấy đảo loạn xạ xà ngầu lên!”

Ông chỉ thẳng chiếc dầm gỗ dính đầy bọt bẩn vào chảo nước hỏng, từng lời nói răn dạy như búa nện vào màng nhĩ My:

“Cô làm cái kiểu hấp tấp nớ, con hến nó giật mình khép chặt miệng lại ngậm trọn cát bùn trong bụng, thớ thịt nó co rút teo tóp dính chặt cứng ngắc vào vỏ thì mười người thợ đãi cũng chịu chết, làm răng mà tách lấy thịt cho nổi? Chưa hết, bùn cát ở cuống vỏ tan hết ra nước luộc! Cô có biết luộc hến đúng cách là răng không?”

My cúi gằm mặt xuống đất, hai vành tai nóng bừng lên vì xấu hổ, tủi nhục và cảm giác bất lực tột cùng:

“Cháu… cháu cứ ngỡ đảo thật mạnh thì miệng hến mới nhanh bung đều ra…”

“Tưởng! Toàn là cái thói tưởng bở của mấy người trẻ quen thói lanh chanh, đốt cháy giai đoạn!” Ông Lộc dằn mạnh chiếc dầm gỗ xuống đất, giọng nói đanh lại, chất chứa triết lý cả một đời ngâm mình dưới nước. “Luộc hến là phải kiên nhẫn đợi cho nước trong chảo gang sôi bùng trào bọt trắng xóa mới được thả hến vào từ từ từng vốc một! Nước luộc phải luôn ngập lút mặt hến. Ngay khoảnh khắc hến vừa chạm vào làn nước sôi bùng, phải rải nhanh một nhúm muối hột thô vào chảo. Vị mặn của muối hột thô sẽ kích thích con hến hé mở miệng một cách hoàn toàn tự nhiên!”

Ông hít một hơi dài, chỉ tay miêu tả từng cử chỉ:

“Lúc hến hé miệng, người nấu chỉ được phép dùng dầm gỗ khuấy thật khẽ khàng theo đúng một chiều duy nhất, khuấy vòng tròn thật êm tay từ từ, từ từ! Có như rứa thì ruột hến mới nhẹ nhàng tách rời khỏi vỏ, tự động nổi bồng bềnh lên mặt nước để người ta lấy vợt tre vớt ra! Còn nước luộc hến, sau khi đã vớt hết ruột và vỏ ra ngoài, phải trút sang một cái nồi đất nung dày, để yên cho nó tự lắng cặn phù sa xuống đáy ít nhất trong một tuần trà. Sau đó mới nhẹ nhàng nghiêng tay gạn lấy phần nước lèo trong ngần, ngọt lịm ở tầng trên cùng. Nước lèo cơm hến mà đục ngầu như nước bùn, sạn cát nhai cắn lạo xạo trong răng như cái chảo của cô đây thì đem đổ cho vịt nó cũng chê!”

Từng lời dạy bảo gắt gỏng nhưng chuẩn xác đến từng chi tiết của ông Lộc giáng xuống như những đòn roi nện vào tâm can My. Cô trân trối nhìn chảo nước luộc hỏng bốc khói xám xịt bốc mùi tanh lợm, lòng trĩu nặng một nỗi ê chề, cay đắng.

Hành trình trở về đất Huế tìm lại nguồn cội ẩm thực của cô hóa ra lại trắc trở và bẽ bàng đến thế. Nấu một tô bún bò, cô đã thất bại cay đắng tới hai lần; làm một mẻ bánh bèo chén, cô bị ông thợ may Phúc thẳng thừng gạt bỏ vì thiếu đi cái tâm người làm bánh. Giờ đây, đứng trước món ăn bình dân nhất, mộc mạc nhất của những người lao động nghèo khó nhất xứ Huế, cô lại một lần nữa tỏ ra ngây ngô, vụng về và làm hỏng bét ngay từ bước vỡ lòng đầu tiên.

“Đổ hết cái chảo ni đi!” Ông Lộc lạnh lùng xua tay ra lệnh. “Đem đổ hết ra bờ rào đắp gốc chuối cho nó hoai mục! Ra bến xách rổ khác lên, rửa lại từ đầu!”

My cắn chặt môi, nuốt ngược những giọt nước mắt tủi thân vào trong lồng ngực. Cô cúi người, dùng hai miếng giẻ rách bưng lấy đôi quai gang nóng rẫy của chiếc chảo lớn, gồng mình khiêng chảo nước hỏng bước ra mé bờ rào sau chái bếp. Hơi nóng và mùi tanh của bùn đất xộc thẳng vào mặt làm mắt cô cay xè, nhưng My không dám chớp. Cô dốc ngược chảo nước bẩn xuống gốc chuối tiêu, rồi lặng lẽ xách sảo tre quay trở lại doi cát lầy lội bên bến sông.

Gió mùa đông bắc mỗi lúc một rít mạnh hơn qua những rặng bắp biếc. My bước chân trần xuống làn nước sông lạnh ngắt, tiếp tục bưng một sảo hến bùn mới lên bờ.

Cô cúi gập người bên chiếc chậu nhôm lớn, dùng hai bàn tay đã bắt đầu tê cóng vò xát từng vốc hến. Do động tác cúi gập người quá vội vàng và gấp gáp, chiếc điện thoại thông minh nhét trong túi áo khoác gió của cô bị chèn ép, trượt phăng ra khỏi miệng túi áo không cài khóa.

*Tõm!*

Một tiếng động nhỏ vang lên, lạnh lùng và dứt khoát.

Chiếc điện thoại rơi thẳng xuống giữa chậu nước hến đầy bùn đen và cát phù sa mịn.

My giật thót tim, hoảng hốt thọc sâu cả hai cánh tay xuống làn nước buốt giá mò mẫm. Khi cô vớt được chiếc máy lên, màn hình cảm ứng chỉ kịp chớp giật liên hồi vài vệt sáng xanh lè ma quái rồi tối thui hoàn toàn. Nước bùn đặc quánh rỉ ra ròng ròng từ các khe loa, micro và cổng sạc. My cuống cuồng dùng vạt áo khoác lau lấy lau để, liên tục bấm loạn xạ vào phím nguồn bên hông máy, nhưng vô ích. Chiếc điện thoại thông minh trị giá cả ngàn đô la—vật bất ly thân, sợi dây liên kết duy nhất giữa cô với thế giới quyền lực ở Sài Gòn, với bản hợp đồng bốn tỷ đồng của công ty, với những cuộc gọi réo rắt của Lan Anh và những lời van nài giải cứu khủng hoảng từ Hoàng Duy—đã hoàn toàn sập nguồn, biến thành một khối kim loại lạnh lẽo, vô hồn và câm bặt.

My quỳ sụp xuống nền đất sét ẩm ướt, hai bàn tay run rẩy ôm chặt lấy chiếc máy ướt sũng phù sa.

Một sự tĩnh lặng đến rợn ngợp bất ngờ chụp xuống không gian bến sông.

Không còn tiếng chuông réo rắt gọi giục. Không còn tiếng rung thông báo dồn dập đe dọa hạn chót công việc. Không còn những dòng tin nhắn hối thúc về bản kế hoạch hay những con số KPI khô khốc. Mọi tạp âm của thế giới công sở hiện đại bỗng chốc tan biến không còn dấu vết.

Chỉ còn lại tiếng gió chướng mùa đông rít từng hồi u u qua rặng tre ngà ven bãi, tiếng sóng sông Hương vỗ bì bọp vào mạn thuyền xi măng gỉ sét, và tiếng nổ lách tách của những thanh củi kiền kiền đang cháy đượm trong lò của ông Lộc.

Cảm giác bị ngắt kết nối đột ngột với thế giới công việc—điều mà suốt năm năm qua My luôn khiếp sợ như một cơn ác mộng tồi tệ nhất—vào chính giây phút này, lại mang đến một sự trơ trọi đến nghẹt thở. Ở Sài Gòn, cô là Kiều My—một trưởng nhóm truyền thông tháo vát, người kiểm soát từng luồng công việc vi mô bằng các bảng phân tích rành mạch. Nhưng ở đây, bên bãi bồi sình lầy Cồn Hến này, cô chỉ là một kẻ bất lực, toàn thân nồng nặc mùi bùn tanh, hai bàn tay rỉ máu vì mép vỏ hến cứa nát, không nấu nổi một chảo nước lèo cho ra hồn người ăn.

Cô nhận ra mình đã kiêu ngạo đến nhường nào khi từng nghĩ rằng ba tháng nghỉ phép này chỉ là một cuộc dạo chơi ngắn ngủi để chuộc lỗi, rằng mọi tinh hoa văn hóa và kỹ nghệ ẩm thực tích tụ qua hàng trăm năm có thể được cô đúc kết, đóng gói và xử lý gọn gàng như một bản kế hoạch kinh doanh trên bàn giấy. Trước sức mạnh bền bỉ, nhẫn nại và sự hy sinh thầm lặng của những người lao động thủ công chân chính, trước những giọt mồ hôi và máu của người thợ cào hến bến sông, tất cả những hào nhoáng, bóng bẩy của cô đều trở nên trơ trẽn và vô nghĩa.

My hít một hơi thật sâu, nuốt hết vị mặn chát của nước mắt vào sâu trong cuống họng. Cô dùng ống tay áo len dính đầy muội than lau vội giọt nước mắt đang lăn dài trên gò má lem luốc bùn đất.

Không một lời than vãn, cô đặt chiếc điện thoại hỏng lên trên một mô cỏ khô ráo bên bờ dốc, rồi lặng lẽ quay trở lại bên chậu hến. Cô lại nhúng đôi bàn tay sưng tấy, tím tái của mình vào dòng nước buốt giá, tỉ mẩn đãi từng vốc hến một, nhặt sạch từng cọng rác mục, từng mảnh vỏ sò vỡ nham nhở. Động tác của cô không còn vội vã, cuống cuồng như trước; nó chậm rãi, nhẫn nại và trĩu nặng sự tập trung.

Ông Lộc đứng tựa lưng vào chiếc cột hiên gỗ cũ kỹ, chứng kiến toàn bộ sự việc từ đầu đến cuối không sót một chi tiết nào. Ánh mắt ông lướt qua chiếc điện thoại đen ngòm nằm trơ trọi giữa đám cỏ dại, rồi dừng lại thật lâu trên tấm lưng gầy gò, run rẩy của My đang cặm cụi cúi rạp bên chậu nước lạnh buốt. Sự lạnh nhạt, cay nghiệt ban đầu trên gương mặt khắc khổ của ông dường như khẽ chùng xuống, thay vào đó là một tia nhìn trầm tư, phức tạp và có phần thấu hiểu.

“Được rồi đó,” giọng ông Lộc bỗng trầm hẳn lại, không còn vẻ gắt gỏng chói tai như lúc trước. “Đứng dậy, rửa chân tay rồi lên đây.”

My giật mình ngẩng đầu lên, hai bàn tay cô vẫn còn nắm chặt một vốc hến ướt sũng phù sa.

Ông Lộc quay lưng bước vào chái bếp nhỏ tồi tàn của mình. Sau một hồi lục lọi trong góc chạn gỗ mục, ông bưng ra một chiếc rổ tre đan mắt cáo đã ngả màu cánh gián. Ông bước lại gần chiếc chõng tre đặt dưới hiên nhà, đặt phịch chiếc rổ xuống trước mặt My.

Bên trong rổ là hai bắp chuối non màu tím thẫm mỡ màng, bên ngoài còn nguyên lớp phấn trắng mịn màng như sương sớm vừa được hái xuống từ vườn chuối sau nhà, cùng một nắm khế chua mọng nước, vỏ ngoài xanh ngắt bóng bẩy. Nằm gác ngang qua miệng rổ là một con dao bài mũi nhọn bằng thép rèn thủ công của thợ rèn làng rèn Hiền Lương, lưỡi dao mỏng dính nhưng đã được mài sắc lẹm, sáng loáng dưới ánh tà dương nhập nhạng.

“Cơm hến mà không có bắp chuối thái mỏng ăn kèm thì coi như vứt đi một nửa cái hồn cốt của món ăn,” ông Lộc nhìn thẳng vào đôi mắt My, giọng nói chậm rãi nhưng đanh thép và dứt khoát từng chữ một. “Muốn đãi nước hến cho trong, thì cái tâm người nấu phải lắng cặn xuống đáy trước đã. Bàn tay còn run rẩy vì sợ hãi, lòng còn nghĩ tới chuyện hơn thua ngoài phố xá thì có luộc mười nồi hến cũng chỉ ra thứ nước đục ngầu tanh tưởi mà thôi. Cầm lấy cái rổ bắp chuối ni về lại căn nhà rường của mệ Lành đi.”

Ông Lộc đặt trước mặt My rổ bắp chuối non và khế chua, bảo cô về tập thái sợi mỏng như tơ rồi hãy quay lại.