Bổn Phận Cỗ Làng

Tiếng trống hội làng Đình Bảng rền rĩ dội qua những rặng nhãn già, luồn qua từng nếp ngói mũi hài rêu phong rồi đọng lại bên gốc đa cổ thụ đầu ngõ xóm. Âm vang trầm đục ấy dẫn chiếc xe Bếp Nhỏ lách qua con đường lát gạch nghiêng sắc đỏ thẫm, tiến thẳng vào khoảng sân sau rực khói củi của tư gia cụ trưởng họ Nguyễn — nơi đang thuộc quyền quán xuyến của bà Nhàn.

Khác hẳn với vẻ thâm nghiêm, tĩnh lặng nơi gian tiền tế lát gạch thất phía trước, khoảng sân sau của khu nhà cổ ngập chìm trong một trường hơi nước mịt mù, cay nồng mùi bồ hóng và tàn tro xám bay lơ lửng giữa không trung ẩm ướt của tiết trời Kinh Bắc. Gần hai mươi người phụ nữ, từ những bà cụ lưng còng rạp bóng quấn khăn mỏ quạ đen tuyền đến những nàng dâu trẻ mặc áo cánh nâu sờn vai, ngồi túm tụm bên những dãy bếp lò đắp bằng đất sét đỏ au. Bàn tay ai nấy đều thô ráp, nhăn nheo, những đầu ngón tay trắng bợt và tím tái vì phải dầm nước lạnh suốt nhiều ngày ròng.

Không gian trong sân sực nức những tầng hương đan xen: mùi thơm thanh khiết của nước đường phèn ninh hạt sen bở tơi, vị béo ngậy ngào ngạt của cùi dừa bánh tẻ vừa nạo sợi, quyện chặt lấy cái mùi ngai ngái, hăng nồng và the the của từng rổ củ dành dành già đập dập chờ chắt lấy thứ nước cốt màu vàng hổ phách rực rỡ.

An cởi chiếc ba lô vải đã sờn mép đặt tạm lên bậu cửa phụ, cẩn thận thắt lại dải tạp dề rồi bước tới, khẽ cúi đầu chào bà Nhàn. Người đàn bà ngoài bảy mươi tuổi gầy gò như một thanh củi khô, đôi mắt viền đỏ hoe và cay xè vì khói than củi, nhưng đôi bàn tay gân guốc vẫn đang ghì chặt chiếc đũa cả bản lớn bằng gỗ nghiến vào lòng chiếc chảo gang khổng lồ kê trên miệng lò đất.

"Cháu xin phép vào phụ một tay bưng củi, gạn nước với đảo bột cùng các bà các cô ạ," An nói, giọng khẽ khàng nhưng rành rọt, đủ lọt qua tiếng củi nổ lách tách và tiếng xôn xao trò chuyện của gian bếp lễ.

Bà Nhàn khẽ ngước mắt lên nhìn cô gái trẻ lạ mặt. Ánh nhìn của bà thoáng nét ngạc nhiên, dò xét, rồi rất nhanh sau đó chùng xuống trong một vẻ mệt mỏi đã hằn sâu thành từng rãnh nếp nhăn nơi khóe mắt. Bà gật đầu thật chậm, giọng khàn đặc:

"Muốn học nghề hay muốn đỡ đần thì xắn tay áo lên mà vần đũa. Bột nếp cái hoa vàng ruộng cấy ven sông Tiêu Tương này phải gạn qua ba lượt nước mưa lu sành, ngâm lắng đủ mười ngày mười đêm cho kiệt hẳn vị chua gắt của hạt gạo, đến giờ Thìn sáng nay mới chắt cặn lấy cốt mà quấy. Nhưng quấy thứ bột làm bánh phu thê không phải việc để đùa. Đũa đi lệch một nhịp, lửa dưới đáy chảo bén khét một vệt mỏng bằng sợi tóc là kể như hỏng sạch cả mâm cúng thành hoàng làng, tội ấy đàn bà con gái gánh không xiết đâu con."

An kéo chiếc đòn gỗ thấp ngồi xuống sát bên cạnh mép chảo gang. Khang ở phía sau cũng nhanh chóng tháo cặp găng tay cơ khí bám đầy dầu mỡ, đảo mắt nhìn quanh một lượt rồi rảo bước ra khoảnh đất phía sau giếng thó. Anh đón lấy chiếc rìu chim từ tay một ông cụ tóc bạc phơ, bắt đầu vung những nhát rìu dứt khoát bửa những súc củi nghiến khô khốc nứt nẻ, rồi thoăn thoắt kéo từng gàu nước giếng sâu hun hút, đổ đầy ắp những chiếc chum sành da lươn xếp thành hàng dài dọc chân tường rêu.

Suốt sáu tiếng đồng hồ ròng rã sau đó, An tận mắt chứng kiến một chuỗi khổ ải vô hình được nén chặt dưới danh nghĩa sự tinh xảo truyền đời của đất văn vật. Để có được chiếc bánh phu thê thành phẩm đạt độ trong suốt như ngọc hổ phách, dẻo quánh mà khi cắn vào không dính răng, người đàn bà Kinh Bắc phải đánh đổi bằng từng thớ cơ rã rời và sự kiệt cùng của thể xác.

Đu đủ xanh bánh tẻ vừa hái trên cây xuống phải dùng dao nạo mỏng tang thành từng sợi dài mảnh như tơ tằm, đem bóp muối trắng ba lần cho ra hết chất mủ đắng, ngâm ngập trong nước vôi trong vắt suốt một đêm dài rồi xả lại qua mười bận nước ngọt giếng khơi mới giữ được độ giòn sần sật đặc trưng. Phần nhân bánh lại là một kỳ công khác: đậu xanh lòng vàng đãi sạch từng mảnh vỏ sót, đồ chín tới trên chõ xôi cho hạt đậu nở bung tơi xốp, rồi đem giã nhuyễn bằng chày gỗ ngay khi hơi nóng còn bốc lên nghi ngút. Khối đậu ấy tiếp tục được sên trên lửa nhỏ cùng đường cát trắng tinh luyện, hạt sen trần ướp hương hoa bưởi và những sợi dừa nạo giòn ngọt bùi béo.

An ghì chặt hai bàn tay vào thân chiếc đũa cả gỗ nghiến nặng trịch. Cô cùng một cô gái trẻ trạc tuổi mình đứng đối diện, lựa từng nhịp thở để phối hợp đẩy và đảo khối bột nếp đang ngậm nước dành dành vàng rộm. Hỗn hợp bột sền sệt trên ngọn lửa than liu riu bắt đầu hút nhiệt, quánh lại đặc sệt và nặng như chì lỏng. Mỗi vòng khuấy miết sát đáy chảo là một lần bắp tay cô giật lên bần bật, khớp vai mỏi nhừ và hơi nóng từ miệng chảo bốc thẳng vào mặt làm da thịt rát bỏng.

Cô gái cùng quấy bột với An tên là Thục, cháu nội đích tôn của bà Nhàn. Thục sở hữu gương mặt thanh tú, sống mũi cao thẳng phảng phất nét đoan trang của thiếu nữ quan họ, nhưng đôi mắt em lúc này trũng sâu, thâm quầng sau ba đêm liền thức trắng để chuẩn bị nguyên liệu và canh lửa gạn nước chua. Mồ hôi túa ra ròng ròng trên vầng trán mịn, bết chặt những lọn tóc mai lòa xòa vào má, rơi từng giọt mặn chát xuống nền đất nện.

Trong một thoáng dừng tay để đổi thế cầm đũa, ánh mắt An vô tình liếc nhìn chiếc khuôn bánh bằng gỗ thị cổ truyền đặt ngay ngắn cạnh chân cột bếp bằng gỗ lim. Đó là một chiếc khuôn đóng bánh đôi được xoi lọng hoa văn chữ thọ vô cùng tinh tế, góc khuôn mòn nhẵn bóng vì mồ hôi tay của biết bao thế hệ phụ nữ đã từng cầm nắm nó. Đột nhiên, ánh nhìn của An khựng lại, tim cô thắt mạnh một nhịp.

Nơi phần góc dưới đáy của chiếc khuôn gỗ, ẩn sâu dưới lớp bồ hóng đen kịt qua hàng chục năm hun khói, có khắc chìm một ký hiệu nhỏ xíu: hình hai chiếc lá đan chéo viền quanh chữ "Hậu". Đó là một ký hiệu gia huy thời kỳ kháng chiến, một vết mộc chìm giống đến từng nét chạm khắc với vết mộc mờ trên góc chiếc hộp gỗ mun khảm xà cừ của bà Mùi mà An luôn cẩn thận cất giữ trong ngăn sâu nhất của chiếc ba lô.

Một cảm giác nhói buốt chạy dọc sống lưng An. Mối liên hệ vô hình giữa bếp ăn tiền phương đầy máu lửa của bà ngoại ngày xưa và những gian bếp lễ hội gia tộc ngột ngạt này dâng lên bỏng rát nơi cuống họng. Cùng là những người đàn bà đứng bên bếp lửa, cùng là những vết sẹo bỏng mỡ bỏng đường, nhưng một bên là sự dâng hiến tự do cho sự sinh tồn của đồng đội, còn một bên dường như đang bị giam cầm trong những xiềng xích vô hình mang tên truyền thống.

Khoảng bốn giờ chiều, khi những chiếc mâm đồng sáng choang bắt đầu được chất đầy những chiếc bánh đã gói vuông vức bằng lớp lá chuối hột xanh mướt, bóng bẩy và đang chờ xếp vào chõ đất, tiếng bước chân nện cồm cộp từ gian nhà trên bỗng vọng xuống, phá tan tiếng rì rầm của gian bếp.

Ba người đàn ông trung niên mặc áo dài the màu xanh lam bóng lộn, đầu đội khăn xếp ngay ngắn, ngực cài chiếc phù hiệu in dòng chữ nhũ vàng "Ban Khánh tiết Hội làng Đình Bảng" rảo bước đi thẳng vào khu bếp. Người đi đầu trạc ngoài năm mươi tuổi, hàng râu mép tỉa tót cẩn thận từng sợi, tay phe phẩy chiếc quạt giấy dó in tranh đông hồ. Ông ta đưa cặp mắt sắc lẹm nhìn quanh đống củi rơm bừa bãi và những vệt bột khô rơi vãi trên nền đất với vẻ mặt cau có đầy chê bai. Đi sát phía sau ông ta là hai nam thanh niên vác máy quay phim chuyên nghiệp cồng kềnh và những cây đèn led công suất lớn đang chớp tắt kiểm tra thiết bị.

"Bà Nhàn đâu rồi?" Người đại diện ban khánh tiết lên tiếng, giọng sang sảng vang dội át cả tiếng sôi lục bục của những nồi nước. "Các bà các cô làm ăn lề mề kiểu gì mà giờ này bánh vẫn chưa đỏ lửa vào chõ thế hả? Bốn mươi mâm đồng cúng đình phải xong xuôi tinh tươm trước giờ Dậu để đội quay phim của đài phát thanh truyền hình tỉnh cùng với hội đồng hương về ghi hình làm phóng sự kỷ yếu! Bánh dâng lên bàn thờ thánh phải xếp thành hình tháp chín tầng lộng lẫy, lau sạch từng mép lá dong lá chuối, buộc lạt đỏ vuông vắn cho thật bắt mắt. Năm nay là đại lễ kỷ niệm trăm năm lập đình, hình ảnh cỗ bàn này sẽ đưa thẳng lên cổng thông tin điện tử của huyện và truyền hình trực tiếp, tuyệt đối không được phép để xảy ra một hạt bụi sơ suất!"

Bà Nhàn giật thót mình, vội vàng buông chiếc đũa cả, hai bàn tay run rẩy gạt vội lớp tàn tro bám đầy trên vạt áo cánh nâu sờn rách, lúng túng cúi đầu:

"Lạy ông chánh tế... Thưa ông, chị em dâu con trong họ đã thức trắng ròng rã từ đêm hôm kia đến giờ để gạn bột, đãi đỗ xanh, sên nhân dừa sen. Củi đợt này ẩm quá, bột nếp lại ngậm nước quánh đặc nên quấy lâu hơn mọi bận. Chúng tôi đang cho nổi lửa lò lớn để ráng hấp mẻ đầu tiên đây ạ..."

"Thôi, thôi! Đừng có đem cái bài ca than vãn mệt nhọc ra đây kể lể!" Vị chánh tế xua tay ngắt lời một cách dứt khoát, quạt giấy gõ chan chát vào lòng bàn tay. "Bổn phận dâu con họ Nguyễn bao đời nay làm cỗ cúng tế thành hoàng là để tu nhân tích đức cho chồng cho con, gánh vác việc họ việc làng cho rạng danh tông tộc, chứ ai lại đi so đo tính toán thiệt hơn vài ba giấc ngủ? Mà tôi dặn thêm này, mâm cúng quan viên và các vị chức sắc trong ban khánh tiết tối nay được dọn riêng trên nhà tả vu đàng hoàng, có thịt gà mái ghẹ với giò lụa. Còn đàn bà con gái phục dịch dưới bếp cứ kiếm tạm nắm cơm nguội với bát canh củ dưới này mà lót dạ cho qua bữa. Xong việc thì lau chùi dọn dẹp cho phong quang sạch sẽ, sáng mai đúng giờ Thìn phải chỉnh tề đội bánh rước ra cửa đình sớm!"

Dứt lời ra lệnh, ông ta quay ngoắt sang hai người thợ quay phim, hất hàm chỉ đạo:

"Này hai chú, góc này khói lam chiều mờ ảo trông cổ kính lắm đấy! Lia máy thấp xuống, lấy cận cảnh vào cái mâm đồng chất bánh gói lạt đỏ thắm kia. Nhớ bắt cho được nét mặt tần tảo chịu thương chịu khó, lấy cho ra cái hồn cốt nét đẹp văn hóa truyền thống thuần phong mỹ tục ngàn đời của làng quê Kinh Bắc nghe chưa!"

Hai người thợ máy lập tức bật dàn đèn led sáng lóa, ánh sáng trắng lạnh lẽo quét thẳng vào những gương mặt nhợt nhạt, hốc hác, bết bát vệt tro than và mồ hôi của những người phụ nữ đang ngồi xổm gập lưng gói bánh bên sàn đất. Không một lời hỏi han ân cần xem họ đã được hớp nước nào vào bụng hay chưa. Không một phong bao thù lao bồi dưỡng cho hàng chục đêm mất ngủ đến mờ cả mắt. Sự hiện diện âm thầm của họ trong mắt những người đàn ông mũ cao áo dài chỉ là một phông nền tĩnh vật tự nhiên, một thứ tài nguyên lao động miễn phí được trói chặt vĩnh viễn bởi hai chữ "gia phong" và "bổn phận".

"Không quay chụp gì hết! Tắt ngay cái đèn ấy đi!"

Một tiếng quát đanh thép vang lên xé toang không khí ngột ngạt của gian bếp.

Mọi người sững sờ quay lại. Thục đã buông phịch chiếc đũa cả gỗ xuống mặt bàn tre từ lúc nào, chấn động mạnh khiến lớp bụi bột nếp khô bay lên mù mịt trong luồng sáng của đèn quay phim. Cô gái trẻ đứng thẳng dậy, lồng ngực phập phồng dữ dội, đôi mắt viền đỏ bừng bừng ngọn lửa phẫn nộ không hề sợ hãi.

"Mày... mày làm cái trò gì thế hả con Thục?" Người đại diện ban khánh tiết sầm mặt lại, giọng gắt lên the thé đầy kinh ngạc. "Mày dám ăn nói hỗn hào, vô phép tắc trước mặt bề trên dòng tộc thế à? Bố mẹ mày không biết dạy con gái à?"

"Cháu không phải là nô tì, cũng không phải là tù nhân của cái dòng họ này!" Thục hét lên, giọng run rẩy trong sự uất nghẹn dồn nén bấy lâu nay. "Ba ngày ba đêm nay, các bà, các mẹ và cháu phải thức rộc cả người, hai bàn chân phù nề lên vì ngâm nước lạnh thấu xương, bàn tay phồng rộp lột da vì đảo chảo đường sôi bỏng rát! Các ông mặc áo dài the phẳng phiu, bước chân xuống đây chỉ để hạch sách mâm cao cỗ đầy cho các ông quay phim, chụp ảnh lấy danh lấy tiếng với thiên hạ! Tiền công đức, tiền quỹ lễ hội hàng trăm triệu đồng các ông thu của dân làng, của khách thập phương nườm nượp đổ về, vậy mà tiền công cho những người phụ nữ thức đêm làm cỗ đến một đồng xu dính túi cũng không có! Đến một bữa cơm tử tế các ông cũng bảo chúng tôi ăn cơm nguội đầu thừa đuôi thẹo dưới xó bếp bẩn thỉu này! Cháu không làm nữa! Các ông giỏi thì tự đi mà quấy bột, tự đi mà gói bánh dâng thánh!"

"Mày... con ranh này, mày dám làm loạn giữa kỳ hội làng à?" Vị chánh tế run bắn cả người vì giận dữ, ngón tay chỉ thẳng vào mặt Thục run rẩy. "Mày là dâu con cháu chắt họ Nguyễn, trốn tránh việc thờ phụng tiên tổ thì cái dòng họ này sẽ họp hội đồng tộc biểu quyết gạch tên mày ra khỏi gia phả! Đồ thứ con gái mất dạy, đồ phản phúc!"

"Gạch thì các ông cứ việc gạch đi!"

Thục thọc tay vào túi chiếc áo cánh nâu, rút ra một tờ giấy gấp tư đã nhàu nát vì hơi mồ hôi, ném thẳng xuống mặt chiếc bàn tre trước sự bàng hoàng của mọi người.

"Cháu vừa nhận được giấy báo học bổng đào tạo làm bánh chuyên nghiệp hai năm ở thành phố rồi! Cháu đi học để làm ra những chiếc bánh nuôi sống bản thân bằng chính đôi tay và danh dự của một người thợ, chứ cháu dứt khoát không ở lại cái xó bếp này để cả đời bị bóc lột nhân danh đạo lý làm dâu làm con nữa!"

Dứt lời, Thục quay phắt người chạy thẳng vào buồng trong. Tiếng then cài cửa gỗ lim đóng sầm lại vang lên một âm thanh khô khốc chấn động cả căn nhà cổ.

Gian bếp rơi tọt vào một khoảng lặng chết chóc. Chỉ còn tiếng than củi nổ lách tách và tiếng thở dài nén lại của những người đàn bà. Người đại diện ban khánh tiết mặt mày tím tái, ông ta tức tối nhổ toẹt một bãi nước bọt xuống nền đất, buông một tràng lời thóa mạ cay nghiệt về sự suy đồi của giới trẻ thời nay, rồi hầm hầm xua tay dẫn hai người thợ máy lục tục bỏ lên nhà trên.

Bà Nhàn ngồi sụp xuống bên kiềng bếp than đang rực đỏ. Hai bàn tay gầy guộc run rẩy bưng lấy gương mặt khắc khổ, những giọt nước mắt đục ngầu rỉ qua kẽ tay chai sạn thấm ướt lớp tro than. Mấy người phụ nữ lớn tuổi đưa mắt nhìn nhau thở dài sườn sượt, vừa ái ngại nhìn về phía cánh cửa buồng đóng chặt của Thục, vừa nơm nớp âu lo nhìn đống mâm bánh chưa kịp vào chõ đang dần nguội lạnh giữa buổi chiều muộn.

Nửa đêm buông xuống, sương muối giăng đặc khắp xóm làng Đình Bảng. Và rồi, tai họa ập đến đúng như nỗi sợ hãi mơ hồ của mọi người.

Vì quá nóng vội muốn thúc đẩy tiến độ để kịp dâng đủ số bánh trước khi giờ Thìn điểm, mấy người thợ bếp luống cuống đã chất quá nhiều củi nghiến đượm than vào lòng lò, khiến ngọn lửa bùng lên dữ dội dưới dãy chõ hấp. Khi An và Khang đang cẩn thận kiểm tra lại mực nước trong các ang sành dự trữ thì bỗng nhiên, những âm thanh sắc nhọn "tách... răng rắc" liên tiếp vang lên chói tai từ trong lòng lò than rực đỏ.

"Trời đất quỷ thần ơi! Nứt chõ rồi!" Tiếng bà Nhàn thất thanh kêu lên trong hoảng loạn.

Dưới nhiệt lượng quá tải từ ngọn lửa than củi và sự chênh lệch nhiệt độ đột ngột với lớp sương đêm lạnh buốt buông xuống từ mái hiên, cả bốn chiếc chõ đất nung cổ truyền của xóm — dụng cụ duy nhất có kích thước khổng lồ đủ dung tích hấp hàng trăm chiếc bánh cùng một lúc — đã bị hiện tượng om nhiệt phá hủy. Những vết rạn nứt dài ngoằng xé toạc thân gốm từ miệng chõ chạy thẳng xuống tận đáy lò.

Hơi nước áp suất cao quý giá xì phụt ra ngoài theo các khe nứt như những luồng khói trắng xóa, làm ngọn lửa dưới đáy lò lụi tàn dần trong tiếng xèo xèo thảm hại. Trong khi đó, mẻ bánh lễ khổng lồ bên trong mới chỉ vừa se se lớp vỏ ngoài, nếu mất hơi nóng đột ngột, toàn bộ tinh bột nếp cái hoa vàng sẽ bị lại gạo, chai sượng và hỏng hoàn toàn.

Sự hỗn loạn lập tức bùng nổ khắp gian bếp. Đối với người dân nơi đây, bánh cúng thành hoàng bị hỏng giữa đêm hội là điềm gở tày đình. Cả xóm làm cỗ sẽ phải chịu tội xúc phạm thần linh, chịu đựng sự chì chiết, miệt thị của các bậc bô lão và cả dòng họ suốt nhiều năm về sau. Mấy người phụ nữ quýnh quáng chạy đi bốc từng nắm bùn non ngoài vườn vội vã trát quanh thân chõ nứt, nhưng nhiệt độ cao làm lớp bùn khô khốc và nứt toác ra ngay tức khắc.

"Mọi người bình tĩnh lại đã, đừng hoảng loạn!" Tiếng An vang lên đanh gọn, dứt khoát giữa mớ âm thanh hỗn tạp. Cô lập tức quay sang Khang: "Anh Khang, lùi xe Bếp Nhỏ vào sát mép hiên bếp! Lấy toàn bộ cụm bếp than gấp dã chiến và hai chiếc nồi gang lớn xuống đây ngay!"

Khang không chần chừ dù chỉ một phần mười giây. Anh lao vụt ra màn sương đêm mịt mùng. Chỉ vài giây sau, tiếng động cơ quen thuộc của chiếc xe Bếp Nhỏ gầm vang rền rĩ, chiếc xe được anh điều khiển điêu luyện lùi chuẩn xác từng xentimét qua khúc ngoặt hẹp, ép sát đuôi xe vào khoảng sân sau chật chội. Cửa sau bật mở, Khang nhanh nhẹn dỡ xuống cụm bếp than dã chiến gấp gọn bằng inox dày chuyên dụng và hai chiếc nồi gang đáy sâu khổng lồ — những thiết bị nấu nướng bền bỉ được chính tay anh gia cố, bọc lót chống sốc để phục vụ cho những hành trình gian nan dọc dải đất hình chữ S.

An nhanh nhẹn dọn sạch một khoảng đất phẳng gần bờ tường, dùng xẻng xúc một lớp tro đệm dày để cách nhiệt với nền đất ẩm. Cô cùng Khang dùng khò gas châm bùng ngọn than hoa không khói loại thượng hạng trữ sẵn trên thùng xe, khéo léo điều chỉnh luồng tản nhiệt tầng thấp bằng hệ thống cửa gió cơ khí linh hoạt của cụm bếp dã chiến. Hai chiếc nồi gang dày cộp được đổ lượng nước mưa vừa vặn từ chum sành, đáy nồi lót một lớp vỉ tre thưa đan mắt cáo để ngăn bánh tiếp xúc trực tiếp với đáy kim loại.

"Bà Nhàn, bảo các cô chuyển toàn bộ bánh từ mấy chiếc chõ nứt sang đây cho cháu! Nhanh tay nhưng phải thật cẩn thận ạ!" An cất giọng chỉ huy điềm tĩnh.

Nhìn thấy thao tác chuẩn xác, đôi mắt sáng quắc và sự bình thản lạ lùng của An, bà Nhàn như người sắp chết đuối vớ được chiếc cọc cứu sinh. Bà quệt vội nước mắt, lớn tiếng hô hào mọi người:

"Nghe lời cô An! Mau lên các chị em, nhấc từng khuôn bánh nhẹ tay thôi! Giữ chặt mép lạt, đừng để xô lệch lớp lá chuối!"

Dưới sự điều phối nhịp nhàng của An, khối nhiệt lượng tỏa ra từ hai chiếc bếp than gấp được giữ ở mức độ cân bằng hoàn hảo. Lớp gang đúc dày dặn hấp thụ nhiệt đều khắp chu vi đáy nồi, biến làn nước mưa tinh khiết thành những luồng hơi nước áp suất cao bốc lên cuồn cuộn nhưng êm ả, không hề bị thốc mạnh hay giật cục. Từng chiếc bánh vuông vắn bọc lá chuối hột được hơi nóng dày đặc bao bọc trọn vẹn từ mọi phía.

Mùi thơm ngai ngái dịu ngọt của lá chuối hơ lửa bắt đầu quyện chặt lấy hương đậu xanh bùi béo và vị ngọt thanh của đường phèn, lan tỏa ngào ngạt khắp không gian lạnh lẽo của đêm tàn, xua tan đi nỗi ám ảnh sợ hãi đang đè nặng lên từng lồng ngực.

Canh năm điểm. Tiếng chuông đồng từ ngôi đền Đô cổ kính cách đó không xa vọng lại từng hồi ngân nga, trầm hùng xuyên qua màn sương sớm bảng lảng.

An cẩn thận dùng kẹp gắp chiếc bánh đầu tiên ra khỏi nồi gang nghi ngút khói, đặt nhẹ nhàng lên chiếc mẹt tre đã lót sẵn một lớp lá dong tươi. Mép lá chuối xanh thẫm từ từ hé mở dưới ngón tay cô, để lộ ra khối bánh phu thê vàng óng ả, trong suốt không một tì vết như một viên ngọc hổ phách tuyệt mỹ đang bắt lấy những tia sáng đầu tiên của bình minh vừa rạng rạng.

Từng sợi đu đủ xanh giòn tan ẩn hiện mờ ảo dưới lớp bột nếp dẻo quánh không một bọt khí, ôm ấp lấy phần nhân đỗ xanh mịn màng vàng ruộm cùng những hạt sen tròn trịa thơm lừng. Toàn bộ mẻ bánh dâng lễ của cả xóm đã chín tới độ hoàn hảo nhất — không một chiếc nào bị sống sượng, không một góc lá nào bị rách mép hay nát bấy.

Đúng khoảnh khắc ấy, tiếng then cài cửa buồng kẹt mở một âm thanh khô khốc.

Thục bước ra ngoài hiên. Trên vai cô gái trẻ là chiếc ba lô vải bạt đã bạc màu sương gió, một tay xách chiếc vali nhỏ bằng da sờn được cột chặt bằng những vòng dây dù chắc chắn. Thục đã thay một bộ quần áo sơ mi trắng giản dị, tươm tất. Gương mặt em tuy vẫn còn nhợt nhạt vì kiệt sức, nhưng đôi mắt đã ráo hoảnh và sáng quắc lên một ý chí kiên định đến lạ lùng.

Bà Nhàn đứng chôn chân bên cạnh chiếc nồi gang đang bốc khói, lặng nhìn đứa cháu gái ruột thịt của mình. Đôi mắt già nua mờ đục của bà đong đầy nỗi đau đớn, xót xa, nhưng kỳ lạ thay, không còn sót lại một chút giận dữ hay lời trách móc giáo điều nào nữa.

Bà từ từ quay đầu nhìn lại bốn chiếc chõ đất nung vỡ toác nằm chỏng chơ dưới chân tường rêu, rồi lại nhìn sang chiếc nồi gang cơ khí hiện đại của xe Bếp Nhỏ đang phả ra từng luồng hơi ấm áp diệu kỳ. Cả một đời làm dâu, làm vợ, làm mẹ rồi làm bà trên mảnh đất Kinh Bắc này — bảy mươi năm quấy bột, nạo đu đủ, nhịn nhục không công dưới xó bếp tối tăm — dường như vừa sụp đổ hoàn toàn và được tái sinh trong tâm can người đàn bà cả đời sống vì lề thói.

Bà run rẩy cởi chiếc ruột tượng vải thô quấn quanh bụng mình ra. Từ trong chiếc bao đáy sâu ấy, bà lần giở lấy ra một chiếc túi bọc bằng nhung đỏ đã mòn vẹt mép chỉ. Bên trong chiếc túi nhung là một mảnh giấy dầu ố vàng vì thời gian, trên đó nắn nót ghi chép những tỷ lệ chuẩn mực nghiêm ngặt nhất của nghề làm bánh phu thê Đình Bảng: từ tỷ lệ nước vôi trong khử đắng cho đu đủ, lượng nước dành dành chuẩn để tạo sắc vàng hoàng tộc, cho đến kỹ thuật đảo đũa cả theo một chiều duy nhất để mặt bột mịn màng không bao giờ nổi bọt khí.

Bà Nhàn bước chậm rãi tới trước mặt An, run run chìa mảnh giấy dầu về phía cô. Đôi bàn tay thô ráp, nhăn nheo của bà nắm chặt lấy bàn tay còn vương mùi bột nếp của An, giọng nghẹn ngào trong cổ họng:

"Bà trao lại bí quyết này cho cháu... Cháu hãy mang nó đi, đem theo chiếc Bếp Nhỏ của cháu đi khắp mọi miền non nước. Nhưng bà chỉ xin cháu một điều kiện duy nhất thôi..." Bà lão dừng lại một nhịp, khóe mắt lại rỉ ra hai giọt lệ lăn dài trên gò má xám tro, bà liếc nhìn về phía Thục đang đứng lặng lẽ bên hiên nhà. "Trên tấm thẻ ghi công thức của bà ngoại cháu, cháu tuyệt đối không được chỉ ghi mỗi tên bà, và càng không được ghi danh cái dòng họ này vào đó. Cháu phải nắn nót khắc ghi đầy đủ họ tên của từng người đàn bà đã gánh củi, đã vần bột, đã nạo đu đủ thâu đêm suốt sáng cho cái hội làng này. Con Thục... con Thục nó nói đúng lắm cháu ạ... Món bánh này nó thiêng liêng, nó quý giá là nhờ vào từng giọt mồ hôi, nước mắt của những người đàn bà làm ra nó, chứ tuyệt nhiên không phải vì cái danh hão của những kẻ chỉ biết ngồi mát ăn bát vàng trên chiếu hoa nhà trên!"

Cổ họng An nghẹn đắng vì xúc động. Cô kính cẩn dùng cả hai tay đón lấy mảnh giấy dầu từ tay bà lão.

Bước tới chiếc bàn tre, An cẩn thận nhấc chiếc hộp gỗ mun khảm xà cừ ra khỏi ba lô, mở nắp hộp và rút ra tấm thẻ công thức số 7 mang dòng chữ in sẵn: "Bánh phu thê Đình Bảng". Dưới ánh sáng ban mai tinh khôi đang rọi qua những kẽ lá đa cổ thụ rải xuống khoảng sân đầy khói sương, An mở nắp bút mực, nắn nót viết từng nét chữ run rẩy nhưng dứt khoát: Bà Nhàn, cô Thục, chị Lan, thím Đượm... từng cái tên của những người phụ nữ Kinh Bắc với đôi bàn tay thô sần đã vắt kiệt thanh xuân của mình để thổi linh hồn vào món bánh nghi lễ truyền đời.

Đúng lúc ấy, chiếc điện thoại đặt trong túi áo An khẽ rung lên từng hồi dồn dập. Cô rút máy ra, màn hình hiện lên dòng tin nhắn ngắn từ Lam gửi đến từ tòa soạn báo ở Hà Nội:

*"Vị Việt đang sử dụng toàn bộ mối quan hệ cổ đông cấp cao để gây sức ép trực tiếp lên Tổng biên tập, họ đòi nắm quyền kiểm duyệt và biên tập lại toàn bộ tuyến bài của em trước khi xuất bản. Em phải giữ vững lập trường và toàn bộ các bản cam kết đồng thuận từ nhân vật nhé, An. Tuyệt đối đừng lùi bước!"*

An siết chặt chiếc điện thoại kim loại lạnh ngắt trong lòng bàn tay. Cô nhìn những cái tên vừa ráo mực trên tấm thẻ công thức, khẽ gật đầu một cái thật dứt khoát như một lời thề sắt đá với chính lương tâm mình. Dù là lề thói gia tộc cổ hủ nơi làng quê hay áp lực kim tiền của những tập đoàn truyền thông khổng lồ nơi phố thị, sự thật về sự lao động nhọc nhằn của những người đứng bếp sẽ không bao giờ được phép bị chôn vùi hay đánh cắp.

Ngoài cổng, tiếng trống hội làng lại dập dồn giục giã bước chân người đi hội.

Người cháu gái họ Nguyễn một tay xách vali, một tay xốc lại quai ba lô, dứt khoát bước qua ngưỡng cửa gỗ cổ kính của khoảng sân đình. Em dừng lại một thoáng, quay đầu nhìn làn khói bếp cuối cùng của mẻ bánh rạng sáng đang từ từ tan biến vào màn sương sớm, rồi nhìn thẳng vào mắt An, cất giọng kiên định xé tan sự tĩnh mịch:

"Em yêu cái bánh này, nhưng em không thể làm nó như một tù nhân."