Tấm ảnh không có chữ thí điểm

Con đường đất dẫn vào nhà sinh hoạt khu dân cư ven kênh Hạ lồi lõm những vũng nước đục ngầu sau cơn mưa rào trút xuống lúc giữa trưa. Nước mưa không kịp thoát theo độ dốc thoai thoải của bờ kênh, đọng lại thành từng vệt đỏ quạch màu phù sa xói mòn, dính bết vào đế giày vải của Linh mỗi khi cô nhấc chân bước qua những gờ đất mấp mô. Không khí ven kênh nồng ngái mùi cỏ dại ủng nước, mùi bùn non sực lên cùng rác mục thối rữa dưới lòng lạch cạn, quánh đặc lại trong cái nắng hầm hập bắt đầu bốc hơi dữ dội từ mặt đất ẩm. Cứ mỗi đợt gió rười rượi thổi thốc từ mé nước lên, bờ sậy lại dạt sang một bên, để lộ những tấm tôn cũ che chắn tạm bợ cho các chái bếp của xóm lao động nghèo.

Thảo Vy đứng đợi dưới mái hiên tôn gỉ sét của một quán tạp hóa bỏ hoang đối diện cổng nhà sinh hoạt. Chiếc máy ảnh bán chuyên đeo chéo trước ngực lắc nhẹ theo từng nhịp chuyển mình sốt ruột của cô bạn. Hai bàn tay Vy nắm chặt chiếc điện thoại thông minh, ngón tay cái liên tục miết lên màn hình với những thao tác dồn dập, căng thẳng lộ rõ trên từng nét mặt. Chiếc mũ lưỡi trai sụp thấp xuống tận sống mũi cũng không giấu nổi quầng thâm mờ mờ quanh mắt; từ sáng sớm, Vy đã đạp xe lách qua từng khúc quanh ngoằn ngoèo của xóm này để ghi lại chùm ảnh tư liệu về đời sống thanh thiếu niên ven đô cho chuyên mục cộng đồng của Góc Sân.

“Linh, lại đây nhanh lên!” Vy vẫy tay ngay khi thấy bóng Linh lách qua rào chắn bằng tre tạm bợ cắm ở đầu ngõ. Giọng Vy cố hạ thấp xuống mức tối thiểu nhưng căng như một sợi dây đàn vừa bị kéo căng hết cỡ, rung lên từng chập nghẹn ứ. “Cậu xem cái này đi. Chuyện bắt đầu rối tung lên rồi, người ta đang náo loạn hết cả xóm.”

Linh bước vội tới dưới mái hiên, đưa tay quẹt lọn tóc bết mồ hôi dính chặt bên gò má, đón lấy chiếc điện thoại từ tay Vy. Màn hình ứng dụng nhắn tin sáng rực dưới bóng râm mờ đục của mái tôn rỉ, hiển thị một chuỗi dài các dòng tin nhắn được gửi đến dồn dập từ tài khoản mang tên “Chị Lan Kênh Hạ”. Chị Lan là thợ may gia công sống cách nhà sinh hoạt ba dãy nhà trọ, người phụ nữ trung niên với đôi bàn tay thô ráp từng tận tình dẫn đường cho Vy trong đợt khảo sát tiền trạm vào tuần trước.

Dòng tin nhắn được gửi liên tục từ lúc mười một giờ trưa, kèm theo tấm ảnh chụp màn hình bài viết mới nhất vừa xuất hiện trên trang truyền thông chính thức của chiến dịch Cầu Nối:

*“Vy ơi, cô hỏi thật cháu, bọn sinh viên các cháu làm ăn kiểu gì thế này? Con bé Bống nhà cô rõ ràng có tên trong danh sách nhận hỗ trợ đồ dùng học tập của trường Đồng Mây, sáng nay cô vẫn thấy nó đi học về tay không, cặp rách vẫn phải buộc dây thép. Thế mà trưa nay mấy bà trong xóm gửi cho cô bài đăng này, trên mạng rùm beng bảo đã trao xong xuôi cặp sách cho toàn bộ học sinh nghèo khó khăn của xã rồi, có cả hình mấy đứa nhỏ cầm túi quà đứng toe toét trên sân khấu! Người ta đang xầm xì bảo nhà cô nhận rồi mà giấu giếm, hoặc bảo danh sách bị bớt xén ăn chặn. Cháu xem lại giúp cô với, chứ thế này mang tiếng gia đình cô quá! Cả đời cô nghèo cho sạch rách cho thơm, giờ ra đầu ngõ ai cũng nhìn cô như quân tham lam!”*

Linh nhìn xuống bức ảnh đính kèm trong tin nhắn. Đó là bức ảnh toàn cảnh sân khấu nhà sinh hoạt ven kênh Hạ. Dưới ánh đèn tuýp sáng trưng, mười đứa trẻ mặc đồng phục học sinh THCS Đồng Mây đứng dàn hàng ngang, hai tay ôm chặt những chiếc cặp sách màu xanh đậm mới tinh còn nguyên màng bọc nilon bóng loáng. Phía sau lưng tụi nhỏ là tấm phông bạt in biểu trưng lớn của chiến dịch, còn ở rìa khung hình, hơi chếch về bên phải, là nụ cười rạng rỡ của Trần Gia Phúc đang đứng vỗ tay bên cạnh các tình nguyện viên mặc áo xanh đồng bộ. Dòng chú thích bên dưới bức ảnh được biên tập ngắn gọn, chắc nịch:

*“Chiến dịch Cầu Nối 2024 đã hoàn thành trao tặng cặp sách và học liệu thiết yếu cho học sinh Trường THCS Đồng Mây, tiếp sức đến trường cho những ước mơ vượt khó.”*

Từng con chữ như nhảy múa, cọ xát vào mắt Linh, làm dội về trong lồng ngực cô cảm giác nôn nao, buốt nhói quen thuộc. Chỉ mới hơn một tiếng đồng hồ trước, cô và Mai An còn ngồi trong căn phòng họp máy lạnh chạy ro ro của ban tổ chức tại nhà C, nghe Gia Phúc hào hứng diễn giải về “dung lượng tiếp cận bài viết”, về “chỉ số tương tác đa chiều” và “tối ưu hóa phễu truyền thông”. Ở nơi đó, người ta đong đếm hoạt động xã hội bằng những con số phần trăm tăng trưởng trên biểu đồ kỹ thuật số. Giờ đây, chỉ qua một dòng chú thích ngắn ngủi được gọt giũa trơn tru trên không gian mạng, thực tế tàn nhẫn đã va đập thẳng vào cuộc sống bình lặng, mong manh của những phận người ở cái xóm nghèo ven con kênh hôi hám này.

“Chị Lan vừa gọi điện cho mình, khóc nấc lên một chập,” Vy thở dài, giọng chùng xuống đầy bức bối, đôi mắt nhìn đăm đắm ra mặt đường đất nhão nhoét. “Chị ấy bảo lối xóm bắt đầu lời ra tiếng vào. Ở đây người ta nghèo, thiếu trước hụt sau, nương tựa vào nhau mà sống qua ngày, nhưng lòng tự trọng lớn lắm. Một tin đồn bảo nhà này nhận quà từ thiện mà ỉm đi không chia sẻ, hay giả nghèo giả khổ để tranh phần của đứa khác, đủ để họ không dám ngẩng mặt nhìn ai suốt cả tháng trời. Con bé Bống đi học về trưa nay thấy mẹ khóc cũng sợ hãi trốn biệt trong xó buồng.”

Linh trả lại chiếc điện thoại cho Vy, hai bàn tay vô thức siết chặt quai ba lô vải thô. Khớp ngón tay cô trắng bệch ra vì lực ép.

“Sáng nay chị Mai An đã yêu cầu anh Phúc làm rõ toàn bộ hồ sơ lưu chiểu. Nhưng chuyện bài đăng này xảy ra trước khi tụi mình kịp chất vấn trực diện,” Linh nói, giọng đanh lại nhưng cố nén sự run rẩy. “Chúng ta không thể ngồi đoán mò dựa trên những dòng bình luận trên mạng được. Phải vào trong hỏi thẳng người phụ trách thực địa ngay bây giờ.”

Cả hai quay người, bước qua khoảng sân xi măng tróc lở loang lổ rêu xanh để tiến vào dãy nhà sinh hoạt khu ven kênh Hạ. Cánh cửa sắt sơn màu xanh lá cây đã hoen gỉ nặng nề rít lên ken két chói tai khi Linh đưa tay đẩy nhẹ.

Bên trong nhà sinh hoạt, mùi ẩm mốc bốc lên từ những mảng tường vôi bong tróc hòa lẫn với mùi nồng gắt của giấy bìa carton mới cắt và mùi cao su tổng hợp sực nức từ những chiếc cặp sách còn xếp thành từng dãy dài. Căn phòng rộng chừng năm mươi mét vuông, ánh sáng tự nhiên lọt qua những ô cửa sổ chớp lá sách phủ đầy bụi xám tạo thành những vệt sáng nhờ nhờ, lơ lửng vô số hạt bụi nhỏ li ti. Ở góc phòng, bên cạnh dãy bàn ghế học sinh bằng gỗ ép bị mối mọt gặm nham nhở, một cô gái trẻ mặc chiếc áo thun xanh tình nguyện đã bạc màu đang lom khom dọn dẹp. Đó là Bùi Thanh Vân, điều phối viên thực địa của dự án Cặp Sách Mở.

Vân trạc tuổi Linh hoặc lớn hơn chừng một tuổi, vóc người dong dỏng cao. Mái tóc đen dày được búi vội sau gáy bằng chiếc kẹp càng cua bằng nhựa trong suốt, hai ống tay áo xắn cao quá khuỷu để lộ đôi cẳng tay gầy gò nhưng gân guốc, săn chắc. Cô đang cầm một con dao rọc giấy bằng kim loại, rạch từng đường dứt khoát trên nắp những thùng carton lớn, rồi thoăn thoắt nhét những xấp vở ô ly kẻ ngang còn thừa vào bên trong. Xung quanh chân Vân là hàng chục vỏ hộp rỗng nằm ngổn ngang, xen lẫn những cuộn băng dính to bản màu vàng đục và những cuộn dây nilon đỏ đã tơi sợi.

“Chị Vân ơi,” Thảo Vy cất tiếng chào, bước qua đống vỏ hộp carton, giọng cố giữ vẻ hòa nhã quen thuộc.

Thanh Vân giật mình quay phắt lại, lưỡi dao rọc giấy khựng lại giữa chừng trên mép bìa cứng. Thấy Vy và Linh, cô khẽ thở hắt ra một hơi dài đầy mệt mỏi, đưa mu bàn tay áo quẹt vội những giọt mồ hôi đang rịn ra lấm tấm trên trán và sống mũi.

“Vy à? Tưởng em chụp ảnh xong chùm phóng sự từ ban sáng rồi chứ?” Vân liếc nhìn Linh với ánh mắt thoáng chút cảnh giác, thứ phản xạ tự nhiên của một người đang chịu quá tải công việc khi thấy một khuôn mặt lạ hoắc bước vào không gian của mình. “Chị đang phải dọn cho xong đống này trước ba giờ chiều để trả hội trường cho các bác bên hội người cao tuổi sinh hoạt đờn ca tài tử. Còn tồn lại tận mười thùng sách vở chưa phân loại xong đây này, một mình chị xoay không kịp thở.”

“Chị Vân, đây là Linh, bạn cùng nhóm bản tin Góc Sân với em,” Vy bước tới gần hơn, đưa tay chỉ về phía Linh rồi nhanh chóng vào thẳng vấn đề mà không rào đón. “Bọn em ghé qua vì có chuyện rất gấp liên quan đến bài đăng lúc mười một giờ trưa nay trên trang Cầu Nối.”

Vừa nghe đến hai chữ “bài đăng”, động tác xếp thùng của Vân bỗng dừng hẳn lại. Cô buông con dao rọc giấy xuống mép một chiếc bàn gỗ cũ, phát ra một tiếng cạch khô khốc. Vân chống hai tay lên hông, ngửa cổ nhìn lên trần nhà rồi nhắm nghiền mắt lại, nét mặt lộ rõ sự chán chường tột cùng:

“Lại chuyện phụ huynh gọi điện thắc mắc đúng không? Từ trưa đến giờ chị nhận không dưới năm cuộc gọi từ bên ban giám hiệu trường Đồng Mây lẫn mấy người quen dưới xóm rồi. Điện thoại réo liên tục đến mức sắp cạn cả pin đây này. Chị còn chưa kịp nuốt trôi nửa hộp cơm trưa.”

Linh bước lên nửa bước, mở cuốn sổ tay bìa đen nhỏ gọn cùng cây bút bi quen thuộc, giữ giọng điềm tĩnh và chừng mực:

“Chị Vân, tụi em vừa tiếp nhận phản ánh trực tiếp từ người dân về việc bài viết khẳng định dự án đã hoàn thành trao học liệu cho toàn bộ học sinh nghèo của Trường Đồng Mây. Em muốn đối chiếu lại toàn bộ dữ kiện thực tế: quy mô và tiến độ thực sự của dự án Cặp Sách Mở hiện tại đang được thực hiện như thế nào?”

Thanh Vân nhìn Linh một lượt từ đầu đến chân. Nhận ra thái độ rành mạch, không mang chút âm hưởng công kích hay dò xét ác ý của cô sinh viên báo chí, nét căng thẳng trên gương mặt Vân hơi giãn ra đôi chút. Cô kéo hai chiếc ghế nhựa màu đỏ bám bụi sang một bên, mời hai người ngồi, còn bản thân thì ngồi bệt luôn xuống một thùng carton đã dán kín miệng bằng băng keo.

“Dự án Cặp Sách Mở có mục tiêu hỗ trợ đúng ba mươi học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn của Trường THCS Đồng Mây,” Vân bắt đầu nói, từng lời rành rẽ, dứt khoát như đã thuộc lòng bản đề án trong đầu. “Tổng ngân sách của dự án này là mười tám triệu đồng chẵn. Đây là khoản tiền hoàn toàn riêng biệt, được phân bổ từ nguồn tài trợ học cụ độc lập của một cựu sinh viên bên khoa Địa chất, không dính dáng một xu nào đến quỹ học bổng sinh viên của bên Cầu Nối cả. Ba mươi suất quà đó, mỗi suất trị giá sáu trăm ngàn đồng, bao gồm một chiếc cặp chống gù lưng, mười cuốn vở kẻ ngang loại giấy dày không nhòe mực, một hộp đồ dùng học tập đầy đủ thước compa bút mực, và một phần trợ cấp vé xe buýt đi học cho các em trong suốt một học kỳ đầu năm.”

“Vậy buổi trao quà sáng hôm qua thì sao ạ?” Linh hỏi, ngòi bút bi lướt nhanh trên mặt giấy trắng, ghi lại chính xác từng con số cốt lõi: *30 học sinh Đồng Mây — Ngân sách riêng 18 triệu đồng — 600.000đ/suất*. “Hình ảnh đăng trên mạng chụp các em nhỏ nhận quà rầm rộ là hoạt động ở giai đoạn nào?”

“Hôm qua chỉ là buổi làm thí điểm cho mười em đầu tiên thôi!” Vân thở dài, giọng nói lại trào lên sự bực bội không thể kiềm chế. “Mười em này đều thuộc khối sáu, mới chuyển cấp lên, nhà ở ngay mấy dãy trọ sát vách nhà sinh hoạt này nhất. Bọn chị tổ chức đợt thí điểm này là có mục đích thực tế rõ ràng: thứ nhất là để kiểm tra xem kích cỡ quai đeo cặp chống gù có vừa vặn với vóc dáng của tụi nhỏ hay không, vì tụi nhỏ ở đây suy dinh dưỡng nhiều, cặp quá to sẽ làm xệ vai. Thứ hai là để rà soát danh mục sách giáo khoa và vở theo chương trình giáo dục phổ thông mới xem có khớp từng đầu sách với yêu cầu riêng của giáo viên bộ môn trường Đồng Mây hay không. Và quan trọng nhất là đo lường thời gian phụ huynh đưa đón các em đến điểm nhận, xem có bị trùng vào ca làm thuê của họ không. Hai mươi em còn lại thuộc khối bảy, khối tám và khối chín, lịch nhận quà chính thức theo kế hoạch đã ký là vào sáng thứ Bảy tuần sau tại sân trường Đồng Mây, sau khi bọn chị đóng gói, dán nhãn xong toàn bộ số hàng còn tồn trong mấy thùng carton kia!”

Nói đoạn, Vân giơ cánh tay gầy guộc chỉ về phía góc sâu nhất của hội trường. Ở đó, những thùng carton lớn vẫn còn dán băng dính niêm phong màu nâu, xếp chồng lên nhau thành từng lớp ngay ngắn, góc thùng còn in rõ mã ký hiệu lô hàng của nhà sản xuất.

Linh ngẩng đầu lên khỏi trang sổ tay, nhìn thẳng vào mắt Vân. Ánh mắt cô gái điều phối viên đầy vẻ chân thật nhưng cũng chất chứa muôn vàn uất ức.

“Vậy tại sao bài đăng trên trang truyền thông Cầu Nối lại giật tít là ‘đã hoàn thành trao tặng cho học sinh Trường THCS Đồng Mây’ mà hoàn toàn không hề có mốc thời gian hay số lượng cụ thể của đợt một?”

Vân cắn chặt môi dưới, đưa hai ngón tay day day thái dương đang giật lên từng cơn vì căng thẳng.

“Sáng hôm qua, sau khi trao xong mười phần quà thí điểm cho tụi nhỏ khối sáu, bên truyền thông của anh Gia Phúc có cử hai bạn tình nguyện viên mang máy cơ xuống chụp ảnh tư liệu. Lúc đó chị vừa phải điều phối tụi nhỏ trật tự, vừa phải kiểm tra danh sách ký nhận phụ huynh nên đầu tắt mặt tối. Lúc chụp xong xuôi, bạn phụ trách nội dung có đưa cho chị xem lướt qua bản thảo chú thích trên màn hình điện thoại. Chị nhớ rất rõ ràng là bản thảo lúc đó có ghi: ‘Buổi trao quà thí điểm đợt một cho 10 học sinh Trường THCS Đồng Mây’. Chị thấy tên trường đúng, ngày tháng đúng, địa điểm đúng nên chị gật đầu đồng ý cho đăng. Chị đâu có ngờ được là lúc bài chính thức lên mạng trưa nay, chữ ‘thí điểm’ với con số ‘10 em’ đã bị ai đó xóa sạch trơn không còn một dấu vết!”

Thảo Vy lập tức mở lại ứng dụng trên điện thoại, đưa bài viết của fanpage Cầu Nối ra giữa ba người, phóng to đoạn văn bản đính kèm dưới tấm ảnh sân khấu.

Ba cái đầu chụm lại nhìn chằm chằm vào màn hình điện thoại đang sáng trưng. Từng dòng chữ hiển thị rành rành, lạnh lùng và sắc bén:

*“Chiến dịch Cầu Nối 2024 đã hoàn thành trao tặng cặp sách và học liệu thiết yếu cho học sinh Trường THCS Đồng Mây, tiếp sức đến trường cho những ước mơ vượt khó. Dự án Cặp Sách Mở tự hào đồng hành cùng 30 em nhỏ trên con đường tìm kiếm tri thức...”*

Linh đọc đi đọc lại đoạn văn ngắn ngủi vỏn vẹn hai câu ấy đến ba lần. Từng thanh âm dường như vang lên trong đầu cô một cách đầy mỉa mai. Quả đúng như những gì Thanh Vân vừa nói. Chữ “thí điểm” đã bị lược bỏ hoàn toàn không thương tiếc. Câu văn được ghép nối một cách cực kỳ xảo quyệt và có chủ đích: vế đầu tiên dùng động từ khẳng định mang tính dứt điểm “đã hoàn thành trao tặng”, còn vế tiếp theo lại khéo léo đưa con số “30 em nhỏ” vào như thể một kết quả toàn vẹn đã diễn ra xong xuôi trên thực tế. Bất kỳ một độc giả thông thường nào đọc lướt qua bản tin này — từ phụ huynh của xóm kênh Hạ, những người theo dõi chiến dịch cho đến các nhà hảo tâm bên ngoài — đều sẽ mặc định hiểu rằng toàn bộ ba mươi học sinh trong danh sách được duyệt đã nhận đủ quà từ ngày hôm qua.

“Lại là ngón nghề quen thuộc của Tiểu ban Nội dung,” Linh lẩm bẩm, bàn tay cầm chiếc bút bi khẽ run lên vì cơn giận nghẹn ứ ở cổ họng. “Họ lược bỏ chữ ‘thí điểm’ để bài viết có vẻ tròn trịa, hoành tráng và tạo cảm giác chiến dịch đã gặt hái thành công vang dội trên mạng xã hội. Họ cần một bài báo cáo tiến độ thật đẹp mắt để gửi cho các nhà tài trợ duyệt kinh phí đợt tiếp theo. Họ chẳng màng quan tâm việc thiếu đi đúng một cụm từ ấy sẽ đẩy những gia đình đang mòn mỏi chờ đợi vào thế bị nghi ngờ, bị xoi mói danh dự ra sao.”

“Không chỉ có mỗi phần chữ đâu Linh, cậu nhìn kỹ lại cách chọn góc máy mà xem,” Thảo Vy tiếp lời, ngón tay cô chạm vào bức ảnh trên màn hình, giọng trầm xuống đầy gay gắt. “Ống kính góc rộng, hạ thấp máy chụp hắt từ dưới sàn lên. Mười đứa trẻ đứng dàn hàng ngang san sát nhau, che kín gần như toàn bộ chiều ngang của cái sân khấu nhỏ này, vô tình tạo ra một hiệu ứng thị giác đánh lừa thị giác người xem, khiến người ta có cảm giác như một hội trường đông đúc chật ních học sinh. Người lướt mạng xã hội chỉ nhìn lướt qua bức ảnh trong vòng ba giây, làm sao có ai rảnh rỗi mà phóng to lên đếm xem trên đó có đúng mười đứa trẻ hay ba mươi đứa trẻ? Người ta chỉ thấy cờ hoa rực rỡ, thấy nụ cười của anh Phúc và thấy dòng chữ khẳng định ‘đã hoàn thành’.”

Cảm giác tức tối trước sự cẩu thả đến tàn nhẫn của ban truyền thông thôi thúc Linh phải hành động ngay lập tức. Cô lật sang một trang giấy trắng tinh mới toanh trong cuốn sổ tay, nhìn thẳng vào gương mặt mệt mỏi của Bùi Thanh Vân, giọng nói trở nên khẩn thiết và dồn dập:

“Chị Vân, để chứng minh rõ ràng trên bản tin Góc Sân rằng đây chỉ là đợt trao thí điểm cho mười em và hai mươi em còn lại vẫn nằm trong kế hoạch nhận quà đợt hai vào tuần sau, chị có thể cho em xem bản danh sách đầy đủ ba mươi gia đình học sinh đã được duyệt nhận hỗ trợ không? Em cần đối chiếu họ tên, lớp học, địa chỉ và chữ ký nhận của mười em trong đợt một. Chỉ có danh sách đối chiếu có chữ ký thực tế mới là bằng chứng xác thực nhất để đập tan mọi nghi ngờ gian lận hay bớt xén quà tặng trong xóm này.”

Linh nói một hơi không nghỉ, đôi mắt ánh lên niềm tin tuyệt đối rằng đây là cách giải quyết thấu đáo và khoa học nhất theo đúng quy chuẩn nghiệp vụ báo chí mà cô vẫn hằng tâm niệm: muốn dập tắt tin đồn thì phải đưa ra tài liệu gốc, phải có danh tính, có chữ ký xác nhận của các bên liên quan, khi số liệu đã khớp từng dòng thì không một ai có thể bẻ cong sự thật được nữa.

Thế nhưng, trái ngược hoàn toàn với sự kỳ vọng của cô, gương mặt Thanh Vân lập tức đanh lại. Nụ cười gượng gạo ban nãy biến mất hoàn toàn. Cô gái điều phối viên đứng bật dậy khỏi thùng carton, hai tay khoanh chặt trước ngực, ánh mắt nhìn Linh chuyển từ sự mệt mỏi ban đầu sang một thái độ phòng thủ và cự tuyệt dứt khoát.

“Không được,” Vân nói, giọng lạnh băng như một bức tường đá. “Chị không thể đưa bản danh sách đó cho em xem được.”

Linh ngẩn người, cây bút bi trên tay khựng lại giữa không trung. Cô chớp mắt kinh ngạc, không hiểu mình vừa nói sai điều gì:

“Tại sao lại không được hả chị? Tụi em đang muốn làm rõ sự thật để bảo vệ sự minh bạch cho chính dự án của chị cơ mà! Nếu không có danh sách đối chiếu tên tuổi cụ thể, làm sao tụi em chứng minh được với người dân xóm kênh Hạ rằng mười phần quà hôm qua là có thật, và hai mươi phần còn lại vẫn nằm nguyên trong kho chưa hề bị ai bớt xén?”

“Bởi vì bản danh sách đó không phải là thứ công cụ để các em mang ra đối chất trên mặt báo hay đưa lên mạng xã hội!” Vân gằn từng tiếng, ngón tay trỏ của cô chỉ thẳng về phía chiếc ba lô cá nhân bằng vải dù sờn mép đang nằm cẩn thận dưới chân bàn. “Trong bản danh sách ba mươi em học sinh đó, ngoài họ tên và lớp học, còn có địa chỉ chi tiết từng căn phòng trọ ven kênh, có số điện thoại cá nhân của cha mẹ các em, và quan trọng nhất là có ghi chú hoàn cảnh gia đình cụ thể của từng đứa — đứa nào mồ côi cha, đứa nào có mẹ mang bệnh hiểm nghèo giai đoạn cuối, đứa nào thuộc diện hộ cận nghèo đặc biệt phải có trợ cấp khẩn cấp. Các em ấy đều là học sinh chưa thành niên! Các em nhận quà hỗ trợ học tập chứ các em không phải là phạm nhân cần phải đối soát danh tính trước công chúng để chứng minh sự trong sạch cho dự án của các em!”

Linh sững sờ. Toàn thân cô như đông cứng lại trước từng lời nói đanh thép của người điều phối viên thực địa. Lời từ chối ấy không khác nào một gáo nước lạnh buốt tạt thẳng vào mặt, dập tắt ngấm sự hăng hái nông nổi đang bốc hỏa trong đầu cô.

“Chị hiểu các em làm bản tin là có thiện chí, muốn tìm kiếm sự thật để dập tắt dư luận,” Vân dịu giọng lại đôi chút khi thấy Linh tái mặt đi, nhưng thái độ kiên quyết thì không hề suy chuyển nửa phần. “Nhưng sự thật không bao giờ được phép đánh đổi bằng việc phơi bày toàn bộ đời tư và tổn thương của những đứa trẻ yếu thế. Ban giám hiệu trường Đồng Mây khi ký kết biên bản phối hợp với dự án Cặp Sách Mở đã đưa ra điều kiện tiên quyết: phải bảo mật tuyệt đối thông tin gia cảnh của học sinh. Tụi nhỏ đi học ở trường vốn dĩ đã phải chịu đủ thứ mặc cảm vì gia đình nghèo túng, quần áo cũ rách hơn bạn bè đồng trang lứa rồi. Nếu bây giờ toàn bộ danh sách ghi rõ hoàn cảnh éo le của từng em bị đưa lên các hội nhóm sinh viên hay đưa vào các bài viết điều tra trên bản tin trường chỉ để phục vụ cho việc ‘minh bạch thông tin’, các em nghĩ tụi nhỏ sẽ đối diện với bạn bè trong lớp thế nào vào ngày mai? Chị có thể ký biên bản xác nhận tiến độ giao nhận hàng, chị có thể mở kho cho các em chụp ảnh số thùng hàng còn nguyên đai nguyên kiện ở đây, nhưng danh sách tên tuổi, địa chỉ gia đình và hoàn cảnh riêng của các em thì tuyệt đối không một ai được phép sao chép hay công khai!”

Căn phòng sinh hoạt rơi vào một khoảng lặng nặng nề đến nghẹt thở. Tiếng quạt trần cũ kỹ trên cao quay lạch cạch từng nhịp mệt mỏi, phả xuống những luồng gió khô nóng rát mặt. Linh đứng chôn chân tại chỗ, hai bàn tay buông thõng bên hông, cảm giác nóng bừng lan dần từ cổ lên hai gò má vì một nỗi xấu hổ tột cùng.

Cô nhận ra mình vừa suýt nữa bước qua một ranh giới vô cùng nguy hiểm — ranh giới mong manh giữa việc kiểm chứng dữ kiện nghiệp vụ và sự xâm phạm tàn nhẫn vào quyền riêng tư của những số phận dễ bị tổn thương nhất. Trong cơn nôn nóng muốn tìm kiếm một thứ chứng cứ đanh thép, không thể chối cãi để bảo vệ cho lý lẽ của mình, cô đã coi những con người bằng xương bằng thịt, những đứa trẻ đang vật lộn với mặc cảm nghèo khó, như những công cụ dữ liệu vô hồn để phục vụ cho sự thỏa mãn của việc “tìm ra chân lý”.

Thảo Vy bước lại gần, khẽ đặt một bàn tay ấm áp lên vai Linh, bóp nhẹ một cái như một lời trấn an thầm lặng. Sau đó, Vy quay sang nhìn Thanh Vân, gật đầu đầy vẻ thấu hiểu và tôn trọng:

“Chị Vân nói hoàn toàn đúng đấy Linh. Nguyên tắc cao nhất của bản tin Góc Sân là bảo vệ danh tính và sự an toàn của người thụ hưởng hỗ trợ, chị Mai An đã quán triệt điều này với tụi mình ngay từ những ngày đầu tiên nhận việc rồi. Bọn em hoàn toàn tôn trọng quyết định của chị, chị Vân ạ. Bọn em tuyệt đối sẽ không đòi hỏi danh sách chi tiết của các em nữa. Bọn em sẽ chỉ ghi nhận số liệu thống kê tổng hợp và chụp lại biên bản bàn giao thực tế cùng số lượng hàng hóa lưu kho thôi.”

Thanh Vân nhìn Vy rồi lại nhìn sang Linh, ánh mắt bớt đi sự gay gắt ban nãy. Cô khẽ thở dài một tiếng, gật đầu cảm ơn rồi cúi xuống tiếp tục dán nốt chiếc thùng carton đang làm dở. Tiếng băng dính bản rộng bị kéo roẹt roẹt vang lên khô khốc, xé toạc bầu không khí ngột ngạt của buổi trưa oi ả.

Linh lùi lại vài bước, tựa lưng vào mép chiếc bàn học cũ, đưa mắt nhìn quanh căn phòng sinh hoạt rộng lớn và trống trải. Ánh mắt cô dừng lại thật lâu ở góc sân khấu nhỏ phía cuối phòng, nơi bức ảnh gây xôn xao dư luận trưa nay đã được bấm máy.

Phía sau chiếc bục gỗ sơn màu mận chín đã bong tróc từng mảng lớn là một tấm phông bạt hiflex căng trên khung sắt hộp han gỉ. Tấm bạt đã ngả sang màu vàng ố của thời gian, mép dưới bị sờn rách tua tủa và được chắp vá cẩu thả bằng mấy miếng băng dính trong suốt đã chuyển sang màu cháo lòng cáu bẩn. Trên nền bạt in dòng chữ lớn đã phai màu mực: *“Chiến dịch Mùa Hè Xanh — Tiếp sức đến trường — Cụm dân cư Kênh Hạ”*. Thế nhưng, ở góc dưới bên phải của tấm phông, dòng chữ số ghi năm tổ chức ban đầu đã bị dán đè lên bằng một miếng đề-can màu xanh dương tươi mới có in dòng chữ: *“Chiến dịch Cầu Nối 2024”*.

Miếng đề-can được dán một cách vội vã trong lúc chuẩn bị sự kiện, mép giấy quăn queo vì dính nước mưa, để lộ ra một phần con số “2022” mờ mờ ở lớp bạt cũ kỹ bên dưới.

Thảo Vy cũng bước tới đứng bên cạnh Linh. Đôi mắt Vy ngước nhìn tấm phông bạt chắp vá ấy với một vẻ trầm ngâm sâu sắc. Chiếc máy ảnh đeo trước ngực cô khẽ đung đưa theo từng nhịp thở dài.

“Cậu nhìn thấy tấm bạt đó không Linh?” Vy khẽ nói, giọng trầm buồn, hòa vào tiếng gió thổi xào xạc ngoài rặng sậy ven kênh. “Nó đã được tái sử dụng qua không biết bao nhiêu mùa chiến dịch tình nguyện của trường mình rồi. Cứ mỗi lần có một đoàn tình nguyện mới kéo về đây, người ta lại in một miếng đề-can mới dán đè lên cái tên cũ, chụp một kiểu ảnh lưu niệm rực rỡ sắc màu rồi lại thu dọn đồ đạc rời đi. Những người xem ảnh trên mạng xã hội, những người bấm nút thích và chia sẻ rầm rộ, họ chỉ nhìn thấy cái tên chương trình bóng bẩy, thấy những nụ cười rạng rỡ được đóng khung ngay ngắn trong một khung hình vuông vức. Chứ có mấy ai nhìn thấy được những vết rách vá víu phía sau tấm phông, hay nhìn thấy hai mươi thùng sách vở vẫn còn nằm im lìm chờ đợi sự phân loại ở góc phòng ẩm mốc này đâu.”

Linh im lặng không đáp. Đôi mắt cô dán chặt vào mép giấy đề-can đang bong tróc. Từng lời nói của Vy như một mũi kim sắc nhọn đâm trúng vào một vết thương sâu kín chưa từng lành lặn trong tâm trí cô.

“Linh này,” Vy quay sang nhìn thẳng vào mắt bạn mình, ánh mắt nghiêm túc và có phần nghiêm khắc hiếm thấy ở một cô gái vốn luôn hoạt bát, vô tư. “Việc thiếu đi ngữ cảnh thực tế của một bức ảnh có thể gây ra những tổn thương tàn khốc không kém gì hành vi cố ý cắt cúp, ngụy tạo thông tin đâu.”

Linh khựng lại. Lồng ngực cô thắt lại đau đớn. Cô hiểu quá rõ Vy đang ám chỉ điều gì.

Ký ức kinh hoàng của ba tháng trước bỗng chốc ùa về dữ dội, rõ mồn một từng chi tiết như một thước phim quay chậm đang chiếu lại trong tâm trí cô. Ngày hôm đó, Linh cũng đã đứng trước một bức ảnh chụp bao bì bột mì của tiệm bánh Mẻ Sớm — một bức ảnh bị ai đó trên mạng xã hội cắt cúp sát sạt phần thông tin ngày tháng in trên mép bao, chỉ để trơ trọi dãy số mà bất kỳ ai nhìn lướt qua cũng đinh ninh rằng đó là hạn sử dụng đã hết từ lâu.

Lúc ấy, vì sự nôn nóng muốn thể hiện sự nhạy bén của một người làm tin tức, Linh đã không buồn bước chân đến tiệm để hỏi lại bối cảnh của bức ảnh, không buồn tìm hiểu xem dãy số đó thực chất là ngày sản xuất của một lô hàng mới nhập, mà lập tức chia sẻ lại bài viết đó lên diễn đàn sinh viên kèm theo một dòng khẳng định chắc nịch đầy vẻ phẫn nộ và phán xét: *“Tiệm quen mà dùng bột mốc, thất vọng thực sự”*.

Chỉ một bức ảnh thiếu đi toàn bộ ngữ cảnh thực tế, cộng thêm sự khẳng định vội vã, độc đoán của chính Linh, đã giáng một đòn chí mạng xuống chén cơm manh áo của một tiệm bánh nhỏ. Bài đăng của cô đã đẩy tiệm bánh Mẻ Sớm vào cơn điêu đứng, khiến khách hàng quay lưng tẩy chay, khiến những dãy bàn ghế gỗ mộc mạc của cô Hòa phải dẹp bớt vào góc vì vắng bóng người, và tệ hại hơn cả, việc buôn bán ế ẩm đã khiến Thu Mai — em gái cô Hòa — bị cắt mất hai ca làm việc mỗi tuần.

Hôm nay, Trần Gia Phúc và Tiểu ban Truyền thông của chiến dịch Cầu Nối cũng đang làm một việc hoàn toàn tương tự. Họ không hề bịa đặt ra một bức ảnh giả: học sinh là thật, cặp sách là thật, buổi trao quà là có thật. Nhưng họ đã tước đoạt toàn bộ ngữ cảnh thực tế của sự việc ấy. Họ cắt bỏ chữ “thí điểm”, họ giấu nhẹm con số “mười em”, biến một buổi thử nghiệm hậu cần nội bộ thành một bản báo cáo thành tích hoàn hảo, bóng bẩy trên không gian mạng. Và cái giá phải trả cho sự thiếu hụt ngữ cảnh ấy không nằm ở những lượt tương tác hay sự tán thưởng ảo của cộng đồng mạng, mà nó đang đổ dồn xuống đầu những con người nghèo khổ ven kênh — khiến mẹ con chị Lan phải chịu đựng những lời xì xầm ác ý, khiến những đứa trẻ phải mang nỗi xấu hổ vô hình trước ánh mắt nghi kỵ của chòm xóm.

“Mình hiểu rồi, Vy,” Linh nói, giọng nghẹn lại trong cổ họng nhưng ánh mắt cô đã lấy lại được sự bình tĩnh và tỉnh táo cần thiết của một người cầm bút có trách nhiệm. “Mình sẽ không vội vàng quy kết bất kỳ ai, nhưng mình cũng tuyệt đối không để sự thiếu hụt ngữ cảnh này tiếp tục đánh lừa công chúng và làm tổn thương người dân thêm nữa. Góc Sân sẽ đưa tin dựa trên toàn bộ sự thật hoàn chỉnh: mười em học sinh khối sáu đã nhận học liệu thí điểm vào sáng hôm qua, hai mươi em còn lại sẽ nhận đủ vào thứ Bảy tuần sau theo đúng tiến độ của dự án, và nguồn ngân sách mười tám triệu đồng là hoàn toàn độc lập với quỹ học bổng.”

Thảo Vy nhìn sâu vào mắt Linh một lúc lâu, rồi khóe môi cô bạn khẽ cong lên thành một nụ cười nhẹ nhõm. Vy vỗ nhẹ lên mu bàn tay Linh:

“Được rồi, thế mới đúng là Linh chứ. Nào, giờ tụi mình xắn tay áo lên giúp chị Vân đóng nốt mấy thùng sách này cho xong trước ba giờ, rồi chụp ảnh biên bản niêm phong số lượng hàng lưu kho để lưu vào hồ sơ kiểm chứng.”

Không khí căng thẳng trong căn phòng sinh hoạt dần dần tan biến. Ba cô gái bắt tay vào công việc một cách nhịp nhàng. Linh cẩn thận cúi người bê từng chồng sách giáo khoa còn thơm mùi mực in mới, xếp ngay ngắn vào từng ngăn của thùng carton lớn theo đúng danh mục từng khối lớp. Cô dùng con lăn miết chặt từng đường băng dính dán miệng thùng theo sự hướng dẫn tỉ mỉ của Vân, bảo đảm từng góc cạnh đều kín kẽ để tránh hơi ẩm bốc lên từ nền đất. Trong khi đó, Thảo Vy dùng máy ảnh chụp lại rõ ràng từng kiện hàng đã được dán nhãn niêm phong, ghi rõ số thứ tự từ số 11 đến số 30, kèm theo ngày dự kiến trao trả tại trường THCS Đồng Mây.

Mùi bìa carton bụi bặm, tiếng kéo cắt băng dính rôm rả và những mẩu chuyện trò vụn vặt về chuyện học hành, chuyện đi lại giữa Linh, Vy và Vân khiến cho không gian ẩm mốc của căn phòng sinh hoạt cũ kỹ dường như trở nên ấm áp và nhẹ nhõm hơn rất nhiều.

Đến hơn hai giờ chiều, khi những thùng hàng cuối cùng được ba người cùng nhau khiêng vào xếp gọn gàng trong căn phòng kho nhỏ có khóa sắt cẩn thận, công việc mới thực sự hoàn tất. Chiếc đồng hồ cổ treo trên tường điểm hai tiếng khô khốc. Linh và Vy rửa sạch bụi bẩn bám trên tay ở vòi nước ngoài sân, rồi nói lời chào tạm biệt Thanh Vân để rời khỏi nhà sinh hoạt.

Bầu trời ven kênh sau cơn mưa rào trưa nay đã quang đãng hẳn. Ánh nắng chiều gay gắt rọi xuống mặt đường đất, làm những vũng nước đọng bắt đầu bốc hơi nghi ngút, để lại những vệt bùn khô se lại, nứt nẻ dưới từng bước chân của Linh và Vy.

Vừa bước chân ra đến đầu con ngõ nhỏ, chuẩn bị rẽ ra phía đường lớn rải nhựa để đón chuyến xe buýt quay trở lại trường học, chiếc điện thoại nhét sâu trong túi quần của Linh bỗng rung lên một hồi dài dồn dập, báo hiệu có tin nhắn mới gửi đến.

Linh dừng bước, rút điện thoại ra khỏi túi.

Cô nhìn vào màn hình thông báo. Đó không phải là tin nhắn từ nhóm trò chuyện nội bộ của Góc Sân, cũng không phải là thông báo cập nhật tình hình từ diễn đàn Bảng Phố.

Đó là một tin nhắn văn bản SMS truyền thống, được gửi đến từ một số điện thoại mà Linh đã thuộc lòng từng con số trong tâm trí suốt ba tháng qua, nhưng chưa một lần nào cô gom đủ can đảm để chủ động bấm nút gọi lại.

Người gửi tin nhắn là cô Hòa, chủ tiệm bánh Mẻ Sớm.

Màn hình điện thoại hiển thị vỏn vẹn hai câu văn ngắn ngủi, không có một lời chào hỏi xã giao, từng con chữ lạnh lùng nhưng rành mạch và dứt khoát đến từng dấu câu:

*“Hóa đơn nhập hàng và hồ sơ kiểm định gốc của lô bột ba tháng trước cô vẫn giữ trong hộc tủ tiệm. Nếu cháu thực sự muốn nhìn sự thật chứ không phải để tìm kiếm sự an ủi cho bản thân, chiều mai ghé qua tiệm cô cho xem.”*

Linh đứng sững lại giữa con đường đất lầy lội ven kênh. Gió chiều từ mặt nước thổi tạt qua mang theo hơi ẩm mát lạnh, làm bay những lọn tóc mai lòa xòa trước trán cô. Ngón tay Linh run rẩy chạm nhẹ lên bề mặt kính của màn hình điện thoại, từng dòng chữ của người phụ nữ làm bánh như in sâu vào đáy mắt cô. Một cảm giác nghẹn ngào khó tả dâng trào dữ dội trong lồng ngực, khiến đôi chân cô như cắm chặt xuống nền đất ẩm, không thể nhấc nổi bước nào tiếp theo.