Bảng dự báo trên giấy nháp

Ánh đèn bàn vàng vọt rọi xuống tờ giấy A4 kẻ sẵn bốn cột tương ứng với bốn tuần tới, nơi từng con số chi tiêu hiện lên như những vết rạch không thể bôi xóa.

Căn phòng làm việc nhỏ thông liền với gian nhà trước sực mùi nước mắm lâu năm thấm sâu vào từng vách vôi, mặt bàn gỗ và cả những mép giấy đã ố vàng. Mùi đạm cá cô đặc qua hàng chục mùa nắng gió không bao giờ tan biến hẳn; nó bám chặt vào từng thớ gỗ bời lời, quyện vào lớp vôi tróc lở, bám vào da thịt và len lỏi vào từng giấc ngủ của những con người sống dưới mái nhà này. Ngoài sân, tiếng gió biển Phan Thiết đêm muộn thốc qua kẽ tôn nghe rin rít từng chập, mang theo hơi muối mặn chát của vùng duyên hải thổi rát mặt đường nhựa. Võ Ngọc Lan tỳ đầu bút bi xuống mặt giấy, ngón tay trỏ tê dại vì ghì quá chặt. Trên góc trên cùng, cô vừa đóng khung một con số trần trụi bằng mực đỏ: 42.350.000 đồng. Toàn bộ tiền mặt khả dụng còn sót lại trong chiếc hòm sắt tây dưới chân bàn.

Chiếc hòm sắt tây màu xanh quân đội đã tróc sơn ở các góc mép, cái khóa móc bằng đồng hoen rỉ kêu lách cách mỗi lần tra chìa. Bên trong đó, những cọc tiền mệnh giá năm mươi nghìn, một trăm nghìn và hai trăm nghìn đồng nằm lẫn lộn với những tờ biên lai giao cá, hóa đơn dầu máy đã quăn góc. Đó là toàn bộ sinh mạng bằng tiền mặt của cơ sở nước mắm Hải Thành vào lúc này.

Tài khoản ngân hàng đứng tên hộ kinh doanh Hải Thành ở Agribank đã bị đóng băng trên thực tế sau buổi sáng cô ra về tay trắng. Người giao dịch viên quen mặt của ba cô đã lắc đầu đầy ái ngại phía sau tấm kính chống đạn. Không có chữ ký tươi của ông Thành, không có giấy ủy quyền công chứng hợp lệ, số dư tiền gửi chỉ là những con số phát sáng vô nghĩa trên sao kê tài khoản. Tiền nằm đó, sờ sờ ngay trước mắt, nhưng bị khóa chặt bởi những điều khoản pháp lý cứng nhắc bảo vệ chủ tài khoản đang hôn mê. Trước mắt cô, bốn cột thời gian kẻ vội như một cái dốc đứng không có điểm tựa, và dưới đáy dốc là vực thẳm của sự phá sản dây chuyền.

Lan bắt đầu bóc tách chi tiết ba tuần dòng tiền đầu tiên. Ngòi bút cô vạch từng đường dứt khoát nhưng nặng trĩu. Mỗi vệt mực hạ xuống là một nhát cắt vào số dư ít ỏi dưới chân mình.

Tuần một: Cột chi phí lập tức bị đục thủng hai khoản không thể thoái thác. Tạm ứng viện phí mười lăm triệu đồng hạn chót vào sáng mai để ba cô không bị ngắt các chỉ định thuốc chống phù não và duy trì chăm sóc tích cực tại khu điều trị đặc biệt. Bệnh viện công lập không có khái niệm thông cảm hay bảo lãnh miệng; máy tính của phòng tài vụ sẽ tự động khóa y lệnh xuất thuốc nếu tiền chưa nổi trên hệ thống. Ngay sát nút là mười lăm triệu đồng đặt cọc tiền vỏ chai cho bà Nguyễn Thị Quyên trước chiều thứ Sáu, cái giá tối thiểu để bà Quyên không chặn chiếc xe tải chở năm nghìn vỏ thủy tinh sang tuần sau. Bà Quyên là đầu mối ve chai và vỏ chai sành sỏi nhất khu vực Phú Hài; một cú điện thoại báo hoãn của bà đồng nghĩa với việc toàn bộ dây chuyền đóng chai thủ công của xưởng sẽ dừng lại, không có chai chứa nước mắm chín, không có hàng để giao lẻ cho các sạp chợ. Tổng chi tuần một chạm mốc ba mươi triệu đồng. Nếu rút thẳng từ hòm sắt, quỹ tiền mặt chỉ còn lại mười hai triệu ba trăm năm mươi nghìn đồng. Một con số mỏng manh đến rợn ngườicó thể bốc hơi chỉ sau một trận mưa giông làm tốc mái kho hay một chiếc van máy bơm bị vỡ.

Tuần hai: Cột thứ hai hiện lên một khoản nợ khổng lồ như bức tường chắn ngang họng xưởng—lương mười bốn thợ sáu mươi triệu đồng. Đây là khoản gộp cả kỳ lương cũ chú Bảy Hòa vừa nhắc lúc chập tối và đợt tạm ứng giữa kỳ mà thợ ủ chượp cần để nuôi gia đình. Đội thợ mười bốn người là xương sống của cơ sở; họ là những người đàn ông làng chài dầm mưa dãi nắng, tay chân nứt nẻ vì ăn muối, quen nhìn màu nước mắm nhỏ giọt từ lỗ lù mà đoán độ đạm, quen ngửi mùi bổi mà biết cá chín tới đâu. Chỉ cần một người bất mãn bỏ dở công việc xả chượp, hàng vạn lít mắm đang lên hương trong những thùng lều khổng lồ sẽ đứng trước nguy cơ hư hỏng đạm, chuyển màu đen xì hoặc biến chất thành thứ nước mắm thối vứt đi.

Tuần ba: Những khoản vận hành thiết yếu không thể lùi thêm—tiền điện ba pha chạy máy bơm tuần hoàn và đảo nước bổi mười hai triệu đồng, cộng thêm tiền nhập gấp năm tấn muối hạt ủ mắm để dằn mặt các thùng chượp mới rút. Thiếu điện, hệ thống bơm tê liệt, nước bổi đọng đáy không được kéo lên mặt thùng sẽ làm chua đáy chượp. Thiếu muối dằn, lớp cá mặt tiếp xúc với không khí sẽ nổi váng trắng, thối rữa và làm hỏng cả khối cá trị giá hàng trăm triệu bên dưới.

Chỉ tính riêng ba tuần, tổng nhu cầu tiền mặt đã lên tới hơn một trăm linh hai triệu đồng. Đối chiếu với bốn mươi hai triệu ba trăm năm mươi nghìn đồng thực tế trong hòm sắt, thâm hụt ròng ngót nghét sáu mươi triệu. Đó là chưa tính đến khoản tiền điện ba pha tám triệu bảy trăm nghìn đồng quá hạn ba ngày đang bị điện lực dọa cắt. Tờ thông báo ngừng cung cấp điện màu vàng khè kẹp trên góc gương soi ngoài cửa ra vào như một bản án treo lơ lửng trên đầu cả xưởng mắm.

Dòng tiền vào trong ba tuần ấy gần như bằng không nếu trông chờ vào khách vãng lai hay các chuyến xe gom lẻ ghé ngang cổng mua dăm ba lít về làm quà. Những hợp đồng lớn thì nằm trên giấy, phụ thuộc vào công nợ gối đầu và những lời hứa hẹn mơ hồ vào cuối tháng âm lịch. Lan buông bút, xoa hai thái dương đang giật từng hồi buốt nhói. Cơn đau đầu quen thuộc của dân kiểm toán mùa quyết toán thuế lại ập về, nhưng lần này không có phòng máy lạnh, không có ly cà phê máy, chỉ có tiếng thạch sùng tặc lưỡi trên trần nhà và mùi nước bổi ngai ngái bốc lên từ sân sau. Một mô hình kinh doanh sống sót bằng cách gối đầu nợ của người này để đắp vào miệng người kia, lấy tiền hàng chuyến sau trả tiền cá chuyến trước, đến khi người cầm chốt duy nhất ngã xuống thì toàn bộ mắt xích lập tức nghẽn lại, đe dọa kéo sụp tất cả xuống bùn lầy.

Kim đồng hồ trên vách tường chỉ mười giờ đêm. Tiếng tích tắc khô khốc rơi đều đều vào khoảng không gian vắng lặng. Biết không thể chần chừ thêm một phút nào nữa, Lan cầm điện thoại, tìm số của bà Bùi Thu Vân. Bà Vân là kế toán dịch vụ kỳ cựu ở Phan Thiết, người từng nhận làm báo cáo thuế khoán cho hàng chục hộ cá thể và cơ sở chế biến hải sản quanh vùng suốt ba mươi năm qua. Bà cũng là người từng khuyên ông Thành nhiều lần về việc lập chứng từ, tách bạch chi phí gia đình và dòng tiền xưởng, nhưng ông Thành đều xua tay gạt đi vì nể nang lối làm ăn bằng niềm tin truyền đời của xứ biển.

Chuông reo đến hồi thứ tư thì đầu dây bên kia bắt máy. Tiếng bà Vân hơi khàn, xen lẫn tiếng lật giấy tờ sột soạt nhưng hoàn toàn tỉnh táo:

"Lan hả cháu? Bác nghe người trong xóm nói ba cháu vừa qua cơn nguy kịch ở bệnh viện tỉnh. Tình hình bác Thành sao rồi?"

"Dạ, ba cháu đỡ hơn một chút nhưng vẫn chưa cử động được nửa người bên phải," Lan hít sâu một hơi, cố nén sự mệt mỏi đang đè nặng lên từng âm tiết trong lồng ngực. "Cháu gọi giờ này vì thực sự đang bế tắc trong khâu dòng tiền của xưởng. Cháu vừa kiểm kê quỹ và lập dự báo cho ba tuần tới. Thiếu hụt nghiêm trọng bác ạ. Tài khoản ngân hàng thì Agribank phong tỏa quyền giao dịch vì thiếu chữ ký của ba. Cháu đang muốn rà soát lại toàn bộ, lập bảng phân tách dòng tiền hộ kinh doanh thành ba tài khoản trung gian theo chuẩn kế toán quản trị để tách bạch chi phí vận hành, dòng vốn lưu động và quỹ dự phòng, nhưng cháu không biết phải hạch toán thế nào khi tiền nhà với tiền xưởng từ xưa đến giờ cứ đổ chung vào một chỗ."

Đầu dây bên kia im lặng mất vài giây. Sau đó là một tiếng thở dài khô khốc của người đã quá quen chứng kiến những bi kịch tài chính của các hộ kinh doanh gia đình khi người trụ cột gãy cánh.

"Lan này, bác biết cháu làm kiểm toán ở Sài Gòn cho các công ty lớn, cháu quen nhìn doanh nghiệp qua bảng cân đối kế toán với chuẩn mực dồn tích," giọng bà Vân chậm rãi nhưng đanh thép, từng lời như bóc trần sự ngây thơ lý thuyết của cô. "Nhưng cháu nghe bác nói một câu này: Đừng máy móc áp chuẩn doanh nghiệp lớn vào cái hộ kinh doanh Hải Thành lúc này. Cháu mà ngồi vẽ quy trình tách tài khoản, tạo mã hạch toán hay chờ chuẩn hóa sổ sách thì xưởng mắm của ba cháu chết trước khi cháu kẻ xong bảng biểu."

Lan siết nhẹ ngón tay quanh thân máy, cố thanh minh: "Nhưng nếu không phân định rạch ròi, làm sao cháu biết được khoản nào thực sự là chi phí kinh doanh, khoản nào là chi tiêu cá nhân để mà cân đối dòng tiền? Cứ lẫn lộn thế này thì tiền xưởng chảy vào tiền túi, tiền túi lại đắp vào tiền viện, cuối cùng chẳng biết mình đang lãi hay lỗ."

"Hộ kinh doanh sống bằng tiền mặt tươi rói từng ngày, từng giờ chứ không sống bằng báo cáo tài chính cuối tháng," bà Vân nói thẳng, không một chút vòng vo. "Bây giờ trong hòm có bao nhiêu, cất riêng một cọc để đong gạo, mua thuốc cho ba cháu. Còn lại bao nhiêu tiền mặt kinh doanh, phải tính xem ngày mai tiền ở đâu rớt vào hòm trước khi mặt trời lặn. Cháu phải giữ dòng tiền thực tế từng ngày một. Mười bốn thợ xưởng họ không cần biết EBITDA của cháu âm hay dương, họ chỉ biết tới ngày lĩnh lương nếu không có tiền mặt trao tay thì họ dắt xe về. Chủ vựa ve chai không quan tâm cháu trích lập dự phòng thế nào, họ chỉ cần tiền trao cháo múc. Muốn cứu xưởng, cháu dẹp hết mấy cái khung lý thuyết phức tạp đi. Bám chặt lấy dòng tiền thực tế mỗi ngày, rà từng bao muối, từng chuyến cá, từng đứa khách nợ mua lẻ. Cứ nhặt nhạnh từng đồng tiền tươi để sống qua từng ngày một đã, rồi mới nói chuyện chuẩn hóa sau."

Lời cảnh báo của bà Vân như một gáo nước lạnh buốt tạt thẳng vào tư duy phân tích của Lan. Ở văn phòng trên tầng cao lộng gió tại Sài Gòn, cô quen làm việc với những bảng tính Excel phức tạp nhiều tầng lớp, các mô hình định giá chiết khấu dòng tiền, các thuật toán dự báo rủi ro và những bản khuyến nghị kiểm soát nội bộ chuẩn mực theo thông tư, nghị định. Nhưng ở đây, giữa mùi muối cá nồng nặc và cái nóng hầm hập của một đêm ven biển, mọi mô hình sách vở đều tan rã trước câu hỏi tàn nhẫn: Ngày mai lấy đâu ra ba mươi triệu tiền mặt để vừa nộp viện phí vừa giữ vỏ chai?

Ở đây không có phòng họp sang trọng, không có thời gian ân hạn công nợ chín mươi ngày của các tập đoàn đa quốc gia. Ở đây chỉ có chiếc hòm sắt tây đang vơi dần và những đôi mắt nghi ngại của những người lao động nghèo đang ngóng chờ từng đồng bạc lẻ để đong gạo cho con.

"Cháu hiểu rồi, bác Vân," Lan nhẹ giọng, buông bớt một phần gánh nặng tự ái nghề nghiệp. "Cháu cảm ơn bác."

"Chuyện ủy quyền thì sao rồi?" Bà Vân hỏi thêm một câu trước khi cúp máy, giọng chùng xuống đầy âu lo. "Bác Thành đã làm giấy ủy quyền cho cháu thay mặt đứng tên giao dịch ngân hàng chưa?"

"Dạ, sáng nay ngân hàng từ chối. Cháu đang nhờ luật sư tư vấn xem thủ tục lập văn bản ủy quyền tại giường bệnh thế nào."

"Ừ, lo liệu chuyện đó sớm đi. Nhưng nhớ lời bác, giữ chặt lấy cái hòm sắt tây. Đừng để nó rỗng trước khi ngân hàng mở cửa cho cháu."

Đặt điện thoại xuống mặt bàn gỗ, Lan xốc lại tập hồ sơ pháp lý mỏng dính của cơ sở mà cô vừa lục lọi từ tủ tài liệu cũ của ba. Nửa tiếng trước, cô đã hẹn gặp luật sư Lê Hoàng Sơn. Anh Sơn là luật sư trẻ nhưng có tiếng chắc chắn về thủ tục dân sự và đất đai tại địa phương, từng nhận một số vụ việc tranh chấp tài sản hộ kinh doanh mà gia đình một người quen của Lan từng nhờ cậy. Đúng mười giờ rưỡi, tiếng xe máy nổ giòn giã rồi tắt lịm ngoài cổng xưởng.

Lan ra mở cửa. Gió biển ùa vào mang theo bụi cát lạo xạo dưới chân. Luật sư Sơn bước vào, chiếc cặp da màu nâu sờn kẹp dưới nách, gương mặt lộ vẻ phong trần của người quen làm việc thực địa, lăn lộn qua các phiên tòa huyện và các buổi hòa giải cơ sở. Anh không vòng vo xã giao, cởi chiếc áo khoác gió vắt lên lưng ghế, rồi kéo ghế ngồi đối diện Lan dưới ánh đèn bàn vàng vọt.

"Chào chị Lan. Tôi vừa xem qua hồ sơ đăng ký hộ kinh doanh và bản chụp hồ sơ bệnh án của bác Thành mà chị gửi qua Zalo lúc chiều," Sơn mở chiếc cặp da, lấy ra tập tài liệu đã được đánh dấu cẩn thận bằng những mẩu giấy nhớ màu vàng. "Tôi nói thẳng vào vấn đề pháp lý để chị nắm rõ phạm vi và ranh giới, tránh ngộ nhận dẫn tới vi phạm sau này. Tình huống này ở địa phương chúng ta không hiếm, nhưng rất nhiều gia đình đã phải trả giá đắt chỉ vì hiểu sai quy định pháp luật."

"Vâng, luật sư cứ nói thẳng. Tôi chỉ muốn biết khi nào tôi có thể thay ba ký séc hoặc trích tiền từ tài khoản hộ kinh doanh ở Agribank để thanh toán tiền hàng và viện phí."

Sơn gõ nhẹ đầu ngón tay trỏ lên bản sao giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh của ông Võ Văn Thành, nét mặt đanh lại:

"Theo quy định hiện hành của Nghị định về đăng ký kinh doanh và Bộ luật Dân sự, Hải Thành là hộ kinh doanh cá thể do bác Võ Văn Thành đứng tên duy nhất. Khác với công ty trách nhiệm hữu hạn hay công ty cổ phần có tư cách pháp nhân độc lập, tài sản của hộ kinh doanh gắn liền bất khả phân với nhân thân của bác Thành. Toàn bộ tiền gửi, công nợ, nghĩa vụ tài chính đều là của cá nhân bác ấy. Ngân hàng từ chối cho chị trích tiền hay ký séc sáng nay là hoàn toàn đúng luật. Họ phải bảo vệ an toàn tài khoản của khách hàng, bởi nếu cho chị rút mà sau này bác Thành tỉnh lại khiếu nại, ngân hàng sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường toàn bộ."

Sơn ngừng lại một nhịp, nhìn thẳng vào ánh mắt đang căng thẳng tột độ của Lan:

"Để chị có tư cách đại diện hợp pháp ký các giao dịch thay bác Thành lúc này, về mặt pháp luật chỉ có hai con đường. Con đường thứ nhất: Chị nộp đơn yêu cầu Tòa án nhân dân thành phố Phan Thiết tuyên bố bác Thành mất năng lực hành vi dân sự do bệnh tật, sau đó Tòa án sẽ chỉ định chị hoặc bác gái làm người giám hộ theo quy định pháp luật. Con đường này, nói thật với chị, mất ít nhất từ ba đến sáu tháng. Phải qua thủ tục trưng cầu giám định pháp y tâm thần, chờ kết luận giám định, mở phiên họp tòa án, ra quyết định có hiệu lực pháp luật. Xưởng mắm của chị có chờ nổi ba tháng không?"

"Không thể," Lan lắc đầu dứt khoát. "Ba ngày nữa là thợ đã đòi đình công rồi."

"Vậy chỉ còn con đường thứ hai: Lập hợp đồng ủy quyền tại giường bệnh," Sơn tiếp tục, giọng hạ thấp nhưng nhấn mạnh từng từ. "Nhưng đây là chỗ chị phải hết sức cẩn trọng. Tôi có thể liên hệ với một tổ chức hành nghề công chứng uy tín trên địa bàn để công chứng viên cùng tôi tới tận phòng bệnh tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận để thực hiện công chứng ngoài trụ sở. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết mang tính sống còn là: tại thời điểm công chứng viên tiếp xúc, bác Thành phải hoàn toàn tỉnh táo, nhận thức rõ hành vi và có khả năng biểu đạt được ý chí của mình một cách rõ ràng—dù là bằng lời nói chậm rãi hay gật đầu, lắc đầu xác nhận trước mặt công chứng viên sau khi nghe đọc lại nội dung văn bản. Nếu bác Thành rơi vào trạng thái lơ mơ, bán hôn mê hoặc không hiểu được câu hỏi của công chứng viên, không một ai dám đặt bút ký và đóng dấu mộc đỏ. Đó là quy định bắt buộc của Luật Công chứng, sai phạm là bị tước thẻ hành nghề ngay."

Lan siết chặt hai bàn tay đặt trên đùi: "Chiều nay bác sĩ điều trị thông báo ba tôi đã cai được máy thở xâm nhập, nhận thức đang hồi phục dần, thỉnh thoảng mở mắt nhìn người nhà. Tôi nghĩ nếu cố gắng, ba có thể biểu đạt được."

"Được, giả sử bác Thành đủ điều kiện biểu đạt ý chí để ký tên hoặc điểm chỉ lăn tay," Sơn tiếp tục, ánh mắt sắc sảo nhìn xoáy vào Lan để rào đón những rủi ro tiếp theo. "Phạm vi ủy quyền cũng chỉ có thể giới hạn ở mức tối thiểu. Trong dự thảo tôi soạn, chị chỉ có thể xin chứng thực ủy quyền cho các công việc quản lý, điều hành sản xuất kinh doanh thường nhật: trích nợ thanh toán tiền hàng qua tài khoản ngân hàng, ký phiếu xuất nhập kho, nhận tiền thanh toán từ khách nợ và trả lương cho công nhân viên. Văn bản ủy quyền này tuyệt đối không bao gồm quyền thế chấp nhà đất, vay vốn tín dụng thế chấp hay chuyển nhượng, định đoạt bất kỳ bất động sản nào của cơ sở."

Lan hơi khựng lại, ngạc nhiên trước sự phòng thủ quá mức của vị luật sư: "Tôi không hề có ý định bán đất hay chuyển nhượng tài sản của gia đình. Tôi chỉ cần quyền vận hành để xưởng không bị sụp đổ."

"Tôi phải rào trước điều đó một cách tuyệt đối," Sơn nghiêm nghị nói, hơi rướn người về phía trước. "Bởi vì tôi đã chứng kiến quá nhiều trường hợp tương tự. Một khi chị cầm trong tay giấy ủy quyền điều hành xưởng, áp lực dòng tiền và những khoản nợ đến hạn có thể sẽ đẩy chị đến ý nghĩ mang sổ đỏ đi thế chấp để vay một khoản lớn của ngân hàng hoặc vay tư nhân nhằm giải vây trước mắt. Luật pháp không cho phép một người đại diện theo ủy quyền thực hiện các giao dịch định đoạt tài sản vượt quá phạm vi nếu không có sự đồng ý minh thị bằng văn bản của toàn bộ các đồng sở hữu. Hơn nữa, tôi nhắc chị một điều này với tư cách người tư vấn pháp lý và cũng là người hiểu rõ đất lề quê thói ở cái xứ này: Chị cần kiểm tra thật kỹ nguồn gốc toàn bộ giấy tờ nhà đất của khu xưởng này ngay từ đêm nay."

"Nguồn gốc giấy tờ?" Lan nhíu mày, cảm thấy một luồng khí lạnh chạy dọc sống lưng. "Mảnh đất này ba tôi mua và xây dựng xưởng hơn hai mươi năm nay rồi mà."

"Phải, bác Thành đứng tên," Sơn gật đầu. "Nhưng tranh chấp tài sản trong các gia đình làm nghề truyền thống thường bùng phát dữ dội nhất ngay tại thời điểm có một người con đứng ra nhận giấy ủy quyền điều hành. Khi người đứng đầu ngã bệnh, nằm một chỗ không còn khả năng tự quyết, những cổ đông vô hình—những người từng góp vốn bằng miệng, những người chú, người cô từng đưa vài chục triệu giúp đỡ mua miếng đất hay dựng cái bể chượp trong quá khứ—sẽ lập tức cảm thấy quyền lợi của họ bị đe dọa. Họ sẽ sợ người cầm ủy quyền tẩu tán tài sản, hoặc chiếm đoạt toàn bộ cơ ngơi mà họ cho rằng có phần mồ hôi nước mắt của họ trong đó. Nếu đất xưởng có nguồn gốc phức tạp, chưa tách bạch rõ ràng giữa tài sản riêng của bác Thành, tài sản chung vợ chồng với phần đóng góp của người thân khác, thì việc chị cầm giấy ủy quyền xuất đầu lộ diện sẽ là mồi lửa châm ngòi cho một cuộc chiến nội bộ không hồi kết. Chị hiểu ý tôi chứ?"

Lan siết chặt mép bàn gỗ. Những đốt ngón tay cô trắng bệch ra vì áp lực. Hình ảnh người cô ruột Võ Thị Dung—người từng cho ba cô vay một khoản tiền lớn bằng vàng để mua thêm khoảnh đất mở rộng xưởng chục năm trước và luôn nhắc về 'công sức khai mở cơ nghiệp họ Võ' mỗi độ giỗ tết—bất giác lướt qua tâm trí cô rõ mồn một. Bà Dung tính tình cay nghiệt, đa nghi và luôn coi thường việc Lan đi học đại học ở Sài Gòn mà không chịu về quê nối nghiệp. Lời cảnh báo của Sơn không hề thừa thãi một chút nào; nó chỉ ra một cái bẫy vô hình, một bãi mìn gia tộc mà nếu cô bước sai một nhịp, cô sẽ kéo cả gia đình vào vòng xoáy kiện tụng, tranh chấp gay gắt ngay khi ba cô còn đang thoi thóp trên giường bệnh.

"Tôi hiểu. Tôi sẽ chỉ yêu cầu phạm vi điều hành thường nhật để giải quyết tài khoản ngân hàng và ký nhận hàng hóa," Lan đáp chắc nịch, giọng nói lấy lại sự điềm tĩnh cần có của một người từng đối mặt với những cuộc kiểm toán căng thẳng. "Anh chuẩn bị sẵn dự thảo giấy ủy quyền giúp tôi theo đúng khung đó. Ngay khi bác sĩ cho phép tiếp xúc và ba tôi đủ tỉnh táo, chúng ta sẽ mời công chứng viên vào viện."

Sơn thu dọn tập tài liệu, đứng dậy và chìa tay ra bắt tay Lan: "Được, tôi sẽ soạn thảo theo đúng khung pháp lý an toàn nhất. Chúc bác Thành mau bình phục. Có chuyển biến gì về nhận thức của bác, chị báo tôi ngay trong đêm hoặc sáng sớm mai."

Sau khi tiễn luật sư Sơn ra về, cánh cổng sắt khép lại phát ra một tiếng "cạch" khô khốc vang vọng giữa đêm thanh vắng. Lan đứng lại giữa khoảng sân xưởng mênh mông, tối tăm. Những dãy thùng lều bằng gỗ bời lời cao lêu nghêu sừng sững như những gã khổng lồ thầm lặng trong bóng đêm, mùi chượp chín nồng đượm, chua nhẹ và đậm đặc vị muối biển bốc lên ngột ngạt trong không khí ẩm ướt. Hàng vạn lít nước mắm đang âm thầm lên men trong bóng tối, phụ thuộc hoàn toàn vào những con người đang đứng bên bờ vực kiệt quệ.

Không thể chờ thủ tục ngân hàng. Thủ tục công chứng tại giường bệnh, dù diễn ra trong điều kiện thuận lợi nhất, cũng phải mất ba đến bốn ngày mới hoàn tất việc thẩm định hồ sơ, ký chứng nhận và được Agribank phê duyệt quyền đại diện giao dịch. Nhưng tiền tạm ứng viện phí đợt thuốc đặc trị đầu tiên của ba thì có hạn chót là mười giờ sáng mai. Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận không thể cấp phát thuốc chống phù não và dịch truyền dinh dưỡng tĩnh mạch ngoài danh mục bảo hiểm y tế nếu thân nhân chưa nộp biên lai tạm ứng cho khoa điều trị.

Lan bước chầm chậm vào phòng ngủ nhỏ của mình ở góc hồi sau, khép chặt cánh cửa gỗ kêu cót két rồi bật chiếc đèn ngủ ánh vàng leo lét. Không gian yên ắng đến mức cô nghe rõ cả tiếng tim mình đập thình thịch sau lồng ngực. Cô kéo chiếc ba lô vải dù sờn mép mang từ Sài Gòn về, đặt lên đệm, lấy ra chiếc điện thoại cá nhân và mở ứng dụng ngân hàng thương mại cổ phần nơi cô từng nhận lương và tiền thưởng dự án trước đây.

Màn hình điện thoại sáng lên, ánh sáng xanh lạnh lẽo rọi vào khuôn mặt hốc hác của Lan. Cô bấm vào mục tiết kiệm trực tuyến. Con số số dư hiện lên rõ ràng từng chữ số: 48.200.000 đồng.

Đó là toàn bộ số tiền Lan tích lũy được sau hơn mười năm bươn chải làm kiểm toán và kế toán quản trị ở các công ty lớn tại thành phố. Mười năm tuổi trẻ đánh đổi bằng những đêm thức trắng chạy báo cáo quyết toán năm, những đợt công tác triền miên ở các khu công nghiệp bụi bặm từ Bình Dương đến Đồng Nai, những bữa cơm hộp nguội ngắt nuốt vội bên bàn phím. Sau khi trừ đi khoản tiền phòng trọ đã thanh lý, tiền bồi thường hợp đồng thuê nhà trước hạn và chi phí sinh hoạt đắt đỏ trước khi rời bỏ Sài Gòn, lớp đệm tài chính dự phòng cho cả cuộc đời độc thân của cô chỉ vỏn vẹn chừng ấy.

Khoản tiết kiệm này rất có hạn. Nó không phải là một dòng suối vô tận; nó chỉ là một vũng nước nhỏ giữa mùa hạn hán. Nếu tiêu hết số tiền này, cô hoàn toàn trắng tay, không còn một tấm lưới an toàn nào cho bản thân nếu biến cố cá nhân hay bệnh tật xảy đến.

Ngón tay Lan run lên trên bàn phím ảo. Cô chạm vào lệnh tất toán trước hạn một phần sổ tiết kiệm, chuyển mười lăm triệu đồng từ sổ tiết kiệm sang tài khoản thanh toán, rồi chọn mục thanh toán dịch vụ công và viện phí trực tuyến. Cô cẩn thận nhập từng con số trong mã hồ sơ bệnh nhân của ông Võ Văn Thành tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận.

Màn hình hiện lên dòng xác nhận giao dịch: *Người thụ hưởng: Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận.* *Số tiền: 15.000.000 VND.* *Nội dung: Tạm ứng viện phí đợt 1 - BN Vo Van Thanh - Khoa HSTC-CĐ.*

Lan nhắm nghiền mắt, hít một hơi thật sâu để xua tan cảm giác hụt hẫng đang bóp nghẹt lồng ngực, rồi chạm ngón tay cái vào cảm biến vân tay để xác thực lệnh chuyển tiền.

*Ting.*

Âm thanh báo trừ tiền quen thuộc vang lên khẽ khàng nhưng rùng rợn trong căn phòng tĩnh mịch. Tin nhắn SMS biến động số dư nhảy ra ngay trên đỉnh màn hình: Số dư tài khoản tiết kiệm của cô sụt xuống chỉ còn ba mươi ba triệu hai trăm nghìn đồng. Một nửa tấm lưới an toàn của cả một đời lao động đã bị xé toạc chỉ sau một cái chạm tay.

Lan chụp lại màn hình biên lai giao dịch thành công, lưu vào mục ảnh bảo mật trong máy. Cô quyết định sẽ giấu kín chuyện này, tuyệt đối không để mẹ và Phúc biết số tiền này được rút từ túi riêng của mình, càng không để họ biết số dư còn lại của cô ít ỏi đến mức nào.

Cô hiểu quá rõ tâm lý của gia đình mình. Nếu bà Hạnh biết Lan phải dốc cạn tiền dành dụm cả thời tuổi trẻ để gánh viện phí cho chồng, bà sẽ suy sụp vì mặc cảm tội lỗi, rồi trong cơn hoảng loạn bà lại tìm cách đi vay mượn nóng bên ngoài với lãi suất cắt cổ để bù đắp lại cho con gái, và cái bẫy nợ nần sẽ siết chặt thêm cổ cả nhà. Còn nếu Phúc—cậu em trai vốn bốc đồng, đầy tự ái và luôn mang tâm lý nghi ngờ rằng người chị ở Sài Gòn luôn khinh thường cái nghề mắm thủ công—biết Lan có tiền riêng mà không hiểu rõ giới hạn kiệt cùng của nó, cậu sẽ lập tức ỷ lại, hoặc cay đắng cho rằng chị gái ở thành phố về thừa mứa của cải nhưng lại so đo từng đồng bạc cắc tiền lương của thợ xưởng. Giữ kín giới hạn tài chính cá nhân không phải là sự ích kỷ hay toan tính thiệt hơn, mà là cách duy nhất để cô buộc cả hệ thống của xưởng mắm phải tiếp tục vận động, phải đối mặt với thực tế trần trụi và tìm cách sinh tồn bằng chính năng lực tự thân của nó.

Đêm đó, Lan nằm trằn trọc trên chiếc giường cũ, lắng nghe tiếng sóng biển vọng lại từ xa và tiếng mái tôn cựa mình trong gió, lòng nặng trĩu những tính toán không có lời giải trọn vẹn.

***

Sáng hôm sau, cái nắng chói chang đặc trưng của dải đất duyên hải Nam Trung Bộ nhanh chóng nung nóng những bức tường quét vôi vàng nhạt của Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Thuận.

Tại khoa Phục hồi chức năng nằm ở tầng trệt của dãy nhà phụ, mùi cồn y tế nồng nặc hòa lẫn với mùi dầu xoa bóp thảo mộc cay xè sống mũi. Không gian ngột ngạt bởi tiếng máy hút đờm rù rù từ các phòng lân cận, tiếng bánh xe đẩy kim loại rít ken két trên sàn gạch hoa cũ kỹ và tiếng thở than, rên rỉ khẽ khàng của những bệnh nhân tai biến mạch máu não đang vật lộn trong đau đớn với những phần cơ thể không còn nghe theo mệnh lệnh của hệ thần kinh.

Trên chiếc giường sắt bọc nệm da màu xanh dương đã sờn rách ở góc, ông Võ Văn Thành nằm nghiêng một góc ba mươi độ, có gối kê cao dưới bả vai và hông bên phải. Đôi mắt ông khép hờ, gương mặt sạm nắng phong sương của một đời bám biển giờ đây nhợt nhạt như tàu lá úa, một bên khóe miệng hơi trễ xuống một cách bất thường.

Bà Nguyễn Thị Hạnh ngồi bên mép giường, hai quầng mắt thâm đen sau những đêm dài chập chờn thức trắng trông chừng dịch truyền. Chiếc áo bà ba sờn chỉ trên vai bà đượm mùi dầu gió. Bên cạnh bà, kỹ thuật viên Đinh Thị Hà—một phụ nữ ngoài ba mươi tuổi với dáng người nhanh nhẹn, mặc bộ đồ blouse xanh nhạt của khoa phục hồi chức năng—đang cẩn thận nâng cánh tay phải mềm oặt của ông Thành lên khỏi mặt giường.

"Bác gái chú ý tư thế tay của bác trai nhé," Hà nói, giọng bình thản, dứt khoát nhưng đầy vẻ kiên nhẫn của người đã làm công việc này hàng nghìn lần. "Khi bác trai nằm nghiêng sang bên lành, cánh tay liệt này phải luôn được kê trên một chiếc gối mềm phía trước ngực, khớp vai gập ra trước khoảng chín mươi độ, các ngón tay duỗi thẳng và xòe ra. Tuyệt đối không để cánh tay buông thõng hoặc gập quặp vào ngực, lâu ngày sẽ bị co rút khớp vai và cứng ngón tay, sau này rất khó phục hồi vận động."

Bà Hạnh run rẩy đưa hai bàn tay thô ráp, chai sần và đầy những vết sẹo nhỏ vì nhiều năm làm mắm đỡ lấy cổ tay chồng theo đúng hướng dẫn của kỹ thuật viên Hà: "Dạ... tôi nhớ rồi cô. Kê thế này... thế này phải không cô Hà? Tôi sợ làm mạnh tay bác ấy đau..."

"Không sao đâu bác, mình làm nhẹ nhàng nhưng phải đúng biên độ khớp," Hà đặt nhẹ bàn tay lên vùng bụng trên của ông Thành, ngay dưới mũi xương ức. "Bác Thành ơi, bác nghe cháu nói không? Bây giờ mình tập thở cơ hoành cho bác trai nhé. Bác Thành hít vào bằng mũi phình bụng lên nào... phình bụng lên... đúng rồi... ráng lên bác... rồi từ từ thở ra bằng miệng, xẹp bụng xuống. Bác gái đặt tay lên bụng bác trai, cảm nhận nhịp thở để đếm nhịp hỗ trợ bác ấy hàng ngày."

Lan bước khẽ vào phòng bệnh, trên tay cầm tờ biên lai đóng tiền tạm ứng viện phí màu đỏ mà cô vừa in sẵn tại cây thanh toán tự động ở sảnh chính. Nhìn thấy con gái, bà Hạnh vội ngước lên, đôi mắt mệt mỏi ánh lên một tia nhẹ nhõm đầy vẻ trông đợi:

"Lan, con vào rồi à? Tiền thuốc đợt này... bên bệnh viện họ bảo đóng chưa con? Hồi sáng sớm cô điều dưỡng có ghé qua nhắc, mẹ lo quá mà không biết làm sao..."

"Con đóng xong hết rồi mẹ. Mười lăm triệu tạm ứng đợt đầu, họ đã nhận và cập nhật vào hệ thống điều trị rồi. Thuốc đặc trị và dịch nuôi dưỡng sẽ được chuyển lên phòng bệnh ngay trong sáng nay, mẹ đừng lo lắng nữa," Lan nói dối không chớp mắt, đưa tờ biên lai đóng dấu mộc đỏ tươi cho bà Hạnh xem qua để bà an lòng, rồi cất nhanh tờ giấy vào túi xách trước khi bà kịp hỏi kỹ nguồn tiền từ đâu ra.

Bà Hạnh thở phào một hơi dài như vừa trút bỏ được một tảng đá ngàn cân đang đè nặng lồng ngực: "May quá... Ba mày tối qua tỉnh lại một lúc, cứ ú ớ đòi về xưởng coi mấy thùng chượp. Mẹ sợ không có tiền thuốc thì người ta chuyển ra phòng thường, cắt thuốc tốt thì khổ thân ba..."

Hà quay sang Lan, gật đầu chào lịch sự rồi tiếp tục tập trung vào các đầu ngón tay của ông Thành. Cô dùng hai ngón tay mình day nhẹ, miết sâu vào các khớp ngón tay bên phải của ông, kích thích từng điểm phản xạ thần kinh cảm giác:

"Bác Thành, bác thử bóp nhẹ tay cháu xem nào. Bác cố gắng tập trung ý nghĩ vào các đầu ngón tay nhé."

Bàn tay phải thô ráp của người thợ mắm cả đời quen kéo lưới, bưng bê những sọt cá nặng hàng chục ký và siết chặt những đòn bẩy thùng chượp giờ đây mềm nhũn, nằm trơ trọi, bất lực trong lòng bàn tay kỹ thuật viên. Các ngón tay chỉ hơi giật khẽ một nhịp rất nhẹ, một sự co cơ vi mô gần như không thể nhận thấy nếu không quan sát thật kỹ dưới ánh sáng ban ngày.

Bỗng nhiên, mí mắt ông Thành động đậy. Những nếp nhăn quanh khóe mắt khẽ rung lên. Ông từ từ mở mắt ra. Ánh nhìn đục mờ, hoang mang vì di chứng của khối máu tụ trong não đảo quanh trần nhà, rồi chầm chậm dừng lại ở gương mặt của Lan đang đứng sát bên mép giường.

Một tia sáng nhận thức yếu ớt nhưng đầy xúc động lóe lên trong đáy mắt sâu hoắm của người cha. Cơ mặt bên trái của ông giật giật, khóe môi méo xệch cố gắng mở ra, mấp máy thành tiếng trong một nỗ lực phi thường:

"L... Lan... c... con..."

Âm thanh phát ra nghẹn ứ nơi cuống họng, vỡ vụn, méo mó và khàn đặc như tiếng gió rít qua khe cửa hẹp giữa mùa bão. Bàn tay trái bên lành của ông Thành cố quờ quạng trên tấm ga trải giường màu trắng thô ráp, run rẩy tìm về phía con gái lớn.

Lan bước vội lại, cúi xuống nắm chặt lấy bàn tay trái ấm nóng nhưng gầy guộc của ba: "Ba, con đây. Con về rồi. Ba cứ nằm yên nghỉ ngơi, đừng cố nói nhiều, để dành sức khỏe."

Ông Thành nhìn Lan, ánh mắt vừa mừng rỡ vừa trĩu nặng một nỗi âu lo khôn tả. Ánh mắt ông dáo dác nhìn xuống phía thân dưới của mình, nhìn cánh tay phải đang nằm bất động trên gối, rồi cố gắng dồn sức gồng người lên. Nhưng toàn bộ nửa người bên phải—từ bờ vai, cánh tay, khớp háng cho đến bàn chân—vẫn nằm bất động hoàn toàn trên tấm nệm cao su, như một khúc gỗ mục nặng trịch bị ngắt đứt mọi liên hệ sinh học với ý chí của ông. Sự bất lực tột cùng hiện rõ trên những nếp nhăn xô lại nơi vầng trán sạm đen. Ông thở dốc, lồng ngực phập phồng mệt mỏi sau nỗ lực phát âm ngắn ngủi, vài giọt nước mắt đục ngầu ứa ra từ khóe mắt bên phải, chảy dài xuống gối.

"Bác trai nhận ra người nhà là dấu hiệu phục hồi tri giác rất tốt," kỹ thuật viên Hà nhẹ nhàng đặt cánh tay của ông Thành về lại vị trí gối kê theo đúng góc giải phẫu, rồi lấy chiếc khăn bông sạch lau vệt mồ hôi đang rịn ra trên trán ông. "Nhưng người nhà đừng để bác nói nhiều hay xúc động mạnh. Sau đột quỵ xuất huyết não, các tế bào thần kinh quanh vùng tổn thương đang trong giai đoạn hồi phục cực kỳ mong manh. Bác rất nhanh mệt và dễ bị tăng huyết áp tái phát. Mỗi lần tập hay nói chuyện chỉ nên kéo dài mười lăm đến hai mươi phút rồi để bác ngủ nghỉ tĩnh dưỡng."

Hà quay sang nói riêng với Lan khi cô bước ra bồn rửa tay ở góc phòng:

"Chị Lan, bác trai đã có phản xạ mắt và nhận thức được người thân xung quanh, đó là điều rất mừng. Nhưng tổn thương vận động nửa người bên phải do xuất huyết bao trong là rất nặng. Quá trình phục hồi chức năng này phải tính bằng tháng, thậm chí bằng năm, đòi hỏi sự kiên trì tuyệt đối của người nhà và chi phí thuốc thang, tập luyện liên tục mỗi ngày. Gia đình mình phải chuẩn bị tâm lý đường dài, không thể nóng vội đòi bác phải ngồi dậy, đi lại hay nói năng lưu loát như người bình thường ngay trong vài tuần tới được đâu."

"Tôi hiểu, cảm ơn chị Hà rất nhiều," Lan khẽ đáp, ánh mắt nhìn lại người cha đang nhắm nghiền mắt vì kiệt sức trên giường bệnh, lồng ngực phập phồng theo từng nhịp thở khó nhọc.

Thực tế trước mắt cô đã hiện ra trần trụi và rõ ràng hơn bao giờ hết. Không có phép màu y học nào có thể làm cho ba cô hồi phục thần tốc trong vài ngày để bước ra khỏi viện, đứng ra dàn xếp các mối quan hệ và gánh vác xưởng mắm như trước đây. Ông còn sống, ông có nhận thức, nhưng quyền lực điều hành tuyệt đối và khả năng tự quyết của ông đã tạm thời bị đóng băng cùng với nửa cơ thể bất động kia. Trách nhiệm sinh tồn của cơ sở Hải Thành, nồi cơm của mười bốn gia đình thợ thuyền và món nợ hàng trăm triệu đồng đang réo gọi từng ngày giờ đây đè nặng hoàn toàn lên đôi vai cô.

***

Hai tiếng sau, Lan quay trở về căn phòng làm việc tĩnh mịch tại xưởng Hải Thành. Cái nắng trưa gay gắt của miền Trung đã lên đến đỉnh điểm, nung nóng mái tôn trên đầu phát ra những tiếng răng rắc khô khốc.

Cô ngồi xuống chiếc ghế xoay bọc da đã nứt nẻ và bạc màu của ba. Nắng trưa rọi qua chấn song cửa sổ bằng gỗ, chiếu rọi những hạt bụi li ti bay lơ lửng trong không khí nồng mùi chượp chín và muối biển. Gian phòng vắng lặng không một bóng người, chỉ có tiếng ve sầu kêu ra rả từ rặng phi lao ngoài bờ rào vọng vào.

Lan kéo ngăn kéo bàn làm việc bên tay phải—ngăn kéo không bao giờ khóa của ba. Cô luồn tay vào góc trong cùng, lấy ra cuốn sổ tay bìa da màu đen sờn góc, gáy sổ đã được dán lại bằng một lớp băng keo vải màu vàng đục.

Đó là cuốn sổ nợ viết tay của ông Võ Văn Thành.

Bàn tay Lan khẽ run lên khi lật từng trang giấy kẻ ô đã ố vàng và quăn góc theo năm tháng. Cuốn sổ mang theo mùi mồ hôi, mùi thuốc lá rê và mùi nước mắm bám chặt vào từng trang giấy—thứ mùi đại diện cho toàn bộ phương thức kinh doanh truyền thống, dựa trên sự tin tưởng tuyệt đối và tình làng nghĩa xóm của ba cô suốt cả cuộc đời.

Từng trang, từng trang một hiện ra dưới mắt Lan không phải là những bảng cân đối tài khoản với số dư nợ, số dư có rõ ràng, mà là những dòng chữ nghiêng nghiêng, nét mực bút bi xanh đỏ đan xen viết vội bằng thứ chữ viết tay thô ráp của một người quen lao động chân tay hơn là cầm bút:

*“Anh Bảy Hòa ứng trước tiền công sửa nhà: 10.000.000đ.”* *“Quán ăn Đỗ Thị Sương nợ tiền mắm tháng 3, 4, 5: 34.500.000đ (cho khất vì kẹt vốn sửa quán).”* *“Phan Quốc Lợi phân phối lấy 200 thùng loại 1: 56.000.000đ (chờ đối soát hàng trả).”* *“Ứng tiền ghe cá Huỳnh Văn Tư: 25.000.000đ giữ mối cá cơm than mùa nam.”*

Từng dòng chữ như những cái bẫy vô hình đang bóp nghẹt cơ sở sản xuất này. Hàng chục triệu, hàng trăm triệu đồng tiền mắm, tiền cá, tiền công được thả nổi trôi dạt khắp các nẻo đường, dựa vào những cái gật đầu vội vã bên ly cà phê hay những lời hứa hẹn ngoài bến cá khi tàu cập bến. Không có hợp đồng mua bán ràng buộc. Không có biên bản đối chiếu công nợ có đóng dấu mộc. Không có điều khoản phạt chậm trả.

Cuốn sổ nợ viết tay được mở ra trên bàn làm việc, dày cộm những cái tên quen thuộc nhưng không có một dòng hạn trả.