Biên Giới Dữ Liệu

Ánh nắng gay gắt cuối mùa khô hắt thẳng qua khung cửa kính phòng tiếp dân khi Yến nộp tập hồ sơ xin cấp phép khai thác dữ liệu trạm đo mực nước tự động lên bàn làm việc của Trần Quang Vinh.

Phòng tiếp dân của đơn vị quản lý hạ tầng và phòng chống thiên tai nằm ở tầng trệt của một tòa nhà ba tầng xây từ đầu những năm hai nghìn trên đường Nguyễn Thị Minh Khai. Mảng tường vôi quét màu vàng hành tây đã ngả sang sắc xám xịt vì khói xe và những đợt ẩm mốc tích tụ qua bao mùa bão gió miền Trung. Mùi giấy lưu trữ lưu cữu lâu năm trong các tủ sắt hồ sơ quyện chặt lấy mùi dầu bóng bàn gỗ, tạo ra một bầu không khí ngột ngạt, quánh đặc dưới vòng quay chậm chạp, đều đặn của chiếc quạt trần ba cánh bằng sắt sơn xanh đã tróc sơn ở mép. Bên ngoài lớp cửa chớp bằng gỗ lim đã cong vênh, cái nóng tháng Chín nung rẫy mặt đường nhựa. Hơi nóng bốc lên hầm hập qua những vòm cây xà cừ cổ thụ, báo hiệu những đợt dông nhiệt dữ dội thường bất thần ập xuống vào cuối buổi chiều trước khi các dải mây áp thấp ngoài khơi xa áp sát dải đất ven biển.

Trần Quang Vinh ngồi sau chiếc bàn kính đã rạn một đường chân chim nhỏ ở góc phải, mép kính được dán chèn một mẩu băng dính trong đã ố vàng. Anh chừng hơn ba mươi tuổi, mặc chiếc áo sơ mi ngắn tay màu xanh da trời nhạt cài kín cúc cổ, trên ngực áo có gắn chiếc thẻ công chức bằng nhựa cứng in dòng chữ đỏ mang tên cơ quan và chức danh chuyên viên phòng kỹ thuật. Đôi bàn tay của Vinh có những vết chai sần gồ ghề ở mép ngón trỏ và ngón giữa — dấu vết không thể trộn lẫn của một người đã trải qua nhiều năm cầm bút bi ký nháy, rà soát từng dòng chỉ thị trên văn bản in hơn là người ngồi gõ bàn phím liên tục trong các văn phòng hiện đại.

Anh không vội vàng lật tập tài liệu dày hai mươi trang mà Yến vừa đặt xuống mặt bàn. Trước tiên, anh thong thả với tay lấy chiếc dập ghim bằng sắt gạt nhẹ sang một góc, rồi kéo tập hồ sơ về phía mình bằng cả hai tay. Ngón tay trỏ của anh miết thật phẳng nếp gấp của chiếc bìa còng màu xanh lam, nơi in trang trọng dòng chữ: *Đề án phối hợp kỹ thuật và trích xuất dữ liệu quan trắc phục vụ hệ thống cảnh báo sớm Thuỷ Kế*.

"Công ty TNHH Một thành viên Thuỷ Kế," Vinh đọc chậm rãi, phát âm rõ từng âm tiết trên con dấu tròn đỏ thắm đóng giáp lai ở trang bìa, rồi ngước mắt lên nhìn Yến qua cặp kính gọng kim loại mỏng. Ánh mắt anh không có vẻ xoi mói thù hằn, nhưng đượm một vẻ thận trọng cố hữu được tôi luyện qua hàng nghìn lượt tiếp xúc công dân và doanh nghiệp. "Chị Yến này, tôi nhớ tuần trước cô Hà bên khoa Tài nguyên nước có gọi điện trao đổi sơ bộ với lãnh đạo phòng chúng tôi về đề tài nghiên cứu của chị. Cô Hà đánh giá rất cao hướng tiếp cận mô hình hóa thủy lực cục bộ mà chị đang theo đuổi. Nhưng chị cần hiểu rõ một điều căn bản: giữa một nghiên cứu khoa học thuần túy của viện trường và một doanh nghiệp tư nhân hoạt động ngoài thị trường là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau trên bàn giấy tờ hành chính."

Yến giữ cho sống lưng mình thẳng tắp, hai bàn tay đan nhẹ vào nhau đặt ngay ngắn trên đầu gối chiếc quần tây xám. "Thưa anh Vinh, chúng tôi đến đây hoàn toàn không phải để xin cấp kinh phí nghiên cứu khoa học hay đề xuất tài trợ từ nguồn ngân sách địa phương. Đề án của Thuỷ Kế chỉ xin một cổng giao diện lập trình ứng dụng — tức là API — để kết nối trực tiếp vào chuỗi số liệu thời gian thực từ năm trạm đo mực nước tự động đặt tại lưu vực sông Phú Lộc và sông Cu Đê. Chúng tôi sẽ tự chi trả toàn bộ chi phí đường truyền và hạ tầng máy chủ kết nối nếu cơ quan có quy định biểu mức chi trả dịch vụ chia sẻ dữ liệu."

Vinh không trả lời ngay lập tức. Anh bắt đầu lật giở từng trang của tập đề án. Tiếng giấy pơ-lu đập nhè nhẹ vào mặt bàn kính xen lẫn tiếng rít ken két khô dầu phát ra từ trục quay của chiếc quạt trần phía trên đầu. Ngón tay anh dừng lại ở trang thứ tư, nơi Yến vẽ sơ đồ luồng dữ liệu bằng các khối hộp màu xám gọn gàng: thông tin đi từ cảm biến trạm quan trắc nhà nước, truyền về máy chủ trung tâm của đơn vị quản lý hạ tầng, đẩy sang máy chủ đệm trung gian của Thuỷ Kế, rồi được nạp thẳng vào thuật toán tính toán dòng chảy mặt để gửi tin nhắn cảnh báo cho các thuê bao đăng ký dịch vụ trên ứng dụng.

"Chị định thu tiền người dùng đầu cuối, đúng không?" Vinh chỉ đầu móng tay vào một ô quy trình nằm ở góc dưới bản vẽ, nơi có ghi chú bằng nét chữ in hoa: *Phân phối tin cảnh báo đến các cơ sở dịch vụ và kho bãi trả phí*.

"Đó là phương án duy trì vận hành dài hạn," Yến trả lời rành rọt, giữ cho giọng mình không bị dao động bởi cái nhìn điềm tĩnh nhưng sắc như dao của người đối diện. "Hạ tầng máy chủ đám mây, chi phí duy trì đầu số tin nhắn SMS thương hiệu và nhân công kỹ thuật trực ca đều đòi hỏi một dòng tiền cố định mỗi tháng. Nếu chỉ trông chờ vào nguồn tài trợ ngắn hạn của các dự án phi chính phủ, hệ thống cảnh báo sẽ chết ngay lập tức sau khi các quỹ đóng dự án lại. Nhưng chúng tôi cam kết tách riêng rẽ: toàn bộ cảnh báo nguy cơ ngập lụt diện rộng ở mức cơ bản cho người dân địa phương sẽ được phát hoàn toàn công khai, không thu bất kỳ một đồng phí nào."

Vinh thở dài một hơi rất khẽ, ngón tay khép tập hồ sơ lại. Tiếng bìa giấy dập xuống mặt bàn kính phát ra một âm thanh khô khốc, dứt khoát.

"Chị Yến, dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn công cộng thuộc danh mục tài sản công do nhà nước đầu tư ngân sách và quản lý thống nhất theo Luật Khí tượng Thủy văn," giọng Vinh đều đều, chậm rãi, mang tính nguyên tắc tuyệt đối của một công chức đã xử lý hàng trăm văn bản thanh tra và giải trình chuyên ngành. "Khi chưa có khung quy định cụ thể của Ủy ban nhân dân thành phố về việc thương mại hóa hoặc cấp quyền khai thác dữ liệu số cho doanh nghiệp khởi nghiệp, không một cán bộ nào ở phòng ban này có thẩm quyền ký kết biên bản bàn giao đường truyền kết nối trực tiếp cho Thuỷ Kế."

"Nhưng các số liệu đo mực nước đó vẫn đang được hiển thị trực tiếp trên trang thông tin điện tử của ban chỉ huy," Yến cố gắng giữ bình tĩnh, đưa tay chỉ ra mâu thuẫn hiển nhiên mà cô đã quan sát suốt nhiều tháng qua trên không gian mạng. "Bất kỳ ai mở trình duyệt máy tính lên cũng có thể nhìn thấy trạm Phú Lộc đang ở mức 0,85 mét hay 1,2 mét theo từng chu kỳ cập nhật mười lăm phút một lần."

"Xem được trên giao diện web công khai là một chuyện, còn chị cắm công cụ tự động để cào dữ liệu về máy chủ riêng, lưu trữ vào cơ sở dữ liệu của một pháp nhân kinh tế rồi dùng nó làm nguyên liệu đầu vào cho một sản phẩm bán lấy tiền lại là chuyện hoàn toàn khác," Vinh khoanh hai tay lại trước ngực, tựa hẳn lưng vào chiếc ghế xoay bọc nỉ sờn rách. "Nếu chị lấy dữ liệu đó về, mô hình toán của chị nội suy sai, phát cảnh báo ngập trúng lúc trời không mưa khiến một kho hàng gần đó cuống cuồng thuê xe tải sơ tán, tốn cả trăm triệu đồng chi phí nhân công bốc dỡ, thì ai chịu trách nhiệm trước pháp luật? Doanh nghiệp đó sẽ kiện Thuỷ Kế, hay họ sẽ quay sang kiện cơ quan quản lý nhà nước vì đã cung cấp số liệu cho một đơn vị thiếu năng lực thẩm định?"

Căn phòng rơi vào một khoảng im lặng nặng nề. Tiếng quạt trần rít lên một nhịp ken két khô dầu trên nền trần vôi nứt nẻ từng mảng lớn. Yến cảm nhận rõ sự bế tắc quen thuộc mà cô từng nếm trải ở các tập đoàn công nghệ lớn tại Sài Gòn: một bức tường thành dựng đứng bằng các quy định an toàn hành chính, nơi việc từ chối một đề xuất mới luôn luôn ít rủi ro hơn việc mở cửa hợp tác. Sự thận trọng của Vinh không xuất phát từ ác ý cá nhân hay sự hách dịch quan liêu; anh đang tự bảo vệ chiếc ghế, bảo vệ quy trình và trách nhiệm công vụ của mình trước bất kỳ biến số nào có thể phát sinh sai lệch ngoài tầm kiểm soát của văn bản quy phạm.

Vinh nhìn vẻ mặt căng thẳng của Yến, thấy những giọt mồ hôi li ti đã rịn ra trên trán cô gái trẻ, giọng anh chùng xuống một chút, bớt vẻ cứng nhắc nhà nước:

"Tôi nói thẳng để chị đỡ mất công làm lại hồ sơ gửi lên các cấp trên làm gì cho mất thời gian. Đề án xin kết nối dữ liệu thời gian thực nội bộ này của chị, tôi sẽ không ký duyệt tiếp nhận để trình lên lãnh đạo ban. Ký vào đó là tôi tự đặt mình vào thế vi phạm quy trình lưu trữ dữ liệu chuyên ngành khi chưa có thẩm định an ninh mạng độc lập và hợp đồng pháp lý về giới hạn trách nhiệm bồi thường thiệt hại."

Yến mím chặt môi. Trong túi xách đặt bên chân, bản sao kê tài khoản ngân hàng của Thuỷ Kế với con số ba mươi tư triệu đồng ít ỏi như đang nóng rực lên, đe dọa từng ngày tồn tại của cả nhóm. Nếu không có nguồn dữ liệu chuẩn từ các trạm thủy văn cấp một của nhà nước, mô hình ba tầng cảnh báo mà cô vừa thống nhất sửa đổi theo yêu cầu khắt khe của bà Hà sẽ thiếu mất trụ cột quan trọng nhất: giá trị mực nước nền thực tế và lưu lượng triều rút từ cửa vịnh Đà Nẵng.

"Vậy chúng tôi hoàn toàn không thể sử dụng bất kỳ thông tin nào từ cơ quan quản lý?" Yến hỏi, giọng cô khô khốc, cổ họng nghẹn lại bởi cảm giác thất vọng đè nặng.

"Không phải như vậy," Vinh mở ngăn kéo bàn làm việc, lấy ra một tờ hướng dẫn thủ tục đã in sẵn trên giấy tái chế màu ngà, đẩy nhẹ sang phía cô. "Chị vẫn có quyền trích xuất toàn bộ các bản tin dự báo thời tiết, bản tin cảnh báo thiên tai định kỳ được cơ quan nhà nước phát hành công khai trên cổng thông tin. Nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt ba điều kiện. Thứ nhất: ghi rõ nguồn trích dẫn, bao gồm cơ quan phát hành, ngày giờ phát hành chính xác đến từng phút. Thứ hai: giữ nguyên văn bản tin, không được tự ý biên tập, cắt xén làm thay đổi bản chất nhận định của chuyên gia khí tượng. Và thứ ba — điều này là tối quan trọng, chị phải nghe cho kỹ."

Vinh rướn người về phía trước, ánh mắt nhìn thẳng vào mắt Yến, sắc lẹm và đanh thép:

"Thuỷ Kế tuyệt đối không được phép sử dụng bất kỳ danh xưng, logo hay từ ngữ nào khiến người dân và doanh nghiệp hiểu nhầm rằng các thông báo của quý vị là chỉ thị hay thông báo có thẩm quyền của Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai. Chị chỉ là một dịch vụ tư vấn kỹ thuật tư nhân. Nếu trên màn hình ứng dụng hay trong tin nhắn SMS của chị xuất hiện các cụm từ như 'Lệnh sơ tán', 'Cơ quan phòng chống thiên tai khuyến cáo' mà chưa có văn bản ủy quyền chính thức, công an an ninh mạng sẽ làm việc với chị ngay trong ngày đầu tiên phát sóng."

Yến cầm tờ giấy hướng dẫn lên. Mép giấy cắt sắc cứa nhẹ vào đầu ngón tay cái buốt nhói. "Tôi hiểu ranh giới đó. Chúng tôi chỉ đưa ra nhận định nguy cơ dựa trên mô hình toán và số liệu quan trắc."

Vinh khẽ gật đầu, vẻ mặt dãn ra đôi chút. Anh với lấy chiếc quạt nan đặt trên bàn xua nhẹ làn không khí oi nồng đang bốc lên hầm hập quanh căn phòng, rồi buột miệng nói thêm một câu ngoài lề khi với tay đóng tập hồ sơ của Thuỷ Kế lại:

"Với lại chị Yến này, đừng tin quá vào mấy cái bản đồ mạng lưới cống cũ của thành phố từ năm 2019 mà các chị hay dùng. Mấy tháng trước, đoạn cống hộp qua đường Điện Biên Phủ với nhánh gom từ kênh Phú Lộc vừa được ban quản lý dự án nắn dòng và nạo vét lại một đoạn để phục vụ công trình chỉnh trang đô thị. Dòng chảy ngầm ở khu vực Thanh Khê bây giờ không còn chảy theo tuyến cũ đâu. Nhưng hồ sơ hoàn công thì các nhà thầu còn đang nợ quyết toán, bên tôi còn chưa nhận được bản vẽ số hóa để cập nhật vào hệ thống bản đồ số."

Câu nói buột miệng của Vinh rơi vào tai Yến như một hồi chuông báo động ngầm gióng lên giữa trưa hè. Cô ngẩng phắt lên, ánh mắt mở to: "Nắn dòng cống hộp? Tuyến nào bị đổi hướng, thưa anh?"

Nhận ra mình vừa nói ra một điều vượt ngoài phạm vi trao đổi thủ tục tiếp dân thông thường, Vinh lập tức thu ánh mắt lại, gõ nhẹ các ngón tay lên mặt bàn kính: "Đó là việc của bên hạ tầng giao thông đô thị. Khi nào có hồ sơ nghiệm thu chính thức, cơ quan chức năng sẽ công bố rộng rãi. Hôm nay tôi chỉ hướng dẫn chị quy trình trích dẫn bản tin công khai đến đây thôi."

Yến chậm rãi thu lại tập hồ sơ của mình, cất cẩn thận vào trong túi xách. Giấy tờ vẫn còn nguyên vết phẳng phiu, sạch sẽ, không có một con dấu tiếp nhận nào được đóng vào mép giấy. Điểm tựa thể chế mà cô từng kỳ vọng sẽ giúp Thuỷ Kế khỏa lấp khoảng trống dữ liệu sau khi cô lập thư mục rác của Duy đã chính thức khép lại trước mặt cô. Dữ liệu công khai xem được trên mạng không đồng nghĩa với quyền được tải về khai thác thương mại, và sự tồn tại của một trang web nhà nước không bảo đảm rằng bên dưới lòng đất, các dòng chảy vẫn tuân theo những gì thể hiện trên bản vẽ thiết kế đã lỗi thời.

***

Rời khỏi trụ sở tiếp dân ngột ngạt, Yến đạp nổ chiếc xe máy cà tàng, hòa mình vào dòng xe cộ hối hả trên đường phố. Cô chạy xe qua cầu vượt Ngã Ba Huế, nơi những nhịp cầu bê tông khổng lồ đan chéo nhau giữa nền trời đùng đục, rồi rẽ sâu vào các con hẻm ngoằn ngoèo, chằng chịt của phường An Khê. Hơi nóng từ mặt đường bê tông phả qua lớp khẩu trang vải mỏng rát bỏng từng thớ thịt. Trời đứng gió hoàn toàn, không một ngọn lá nào ven đường lay động. Những dải mây xám tích đầy điện tích bắt đầu vần vụ, cuộn tròn ở phía chân trời tây nam dãy Bà Nà — dấu hiệu điển hình của một trận dông nhiệt dữ dội vào cuối buổi chiều thường thấy ở dải đất miền Trung này.

Điểm đến của cô là cơ sở nấu ăn tập thể mang tên "Bếp Nghĩa" nằm nép mình trong một con hẻm cụt trũng thấp, sát cạnh dải hành lang an toàn của đường ray xe lửa Bắc - Nam. Đây là nơi bà Nguyễn Thị Sương làm dịch vụ nấu cơm suất cho công nhân các công trình, thợ xưởng cơ khí và các đám tiệc nhỏ trong vùng, đồng thời là đầu mối điều phối không chính thức của mạng lưới cộng tác viên hiện trường thuộc Hội Phụ nữ và tổ dân phố số 12.

Mùi hành phi thơm nức quyện với mùi mỡ lợn cháy xém và mùi hơi nước từ những chiếc nồi nhôm cỡ đại đang sôi ùng ục tràn ngập cả con ngõ nhỏ. Yến dựng chiếc xe máy bên bờ tường rào quét vôi vàng đã ố mốc từng vệt lớn, bước qua bậc tam cấp thấp chỉ cao chừng mười phân so với mặt hẻm bê tông.

Bà Sương đang đứng cạnh một chiếc chảo xào công nghiệp bằng gang lớn đặt trên bếp khò gas công suất cao, hai tay thoăn thoắt đảo những tảng thịt lợn kho măng le vàng óng. Bà trạc năm mươi lăm tuổi, vóc người đậm đà, chắc nịch, mái tóc điểm hoa râm bới cao gọn gàng sau gáy bằng một chiếc kẹp lưới màu đen, hai bắp tay săn chắc lộ rõ những đường gân xanh của một người lao động nặng nhọc lâu năm. Bên cạnh bếp lò, một chiếc điện thoại thông minh màn hình vỡ góc chằng chịt được bọc kỹ trong một chiếc túi nilon trong suốt treo lủng lẳng trên chiếc đinh gỉ đóng vào cột nhà bằng gỗ.

"Chị Sương ơi," Yến cất tiếng chào, đứng nép người vào góc cửa để tránh cản lối đi của hai người phụ nữ khác đang tất bật bưng những khay cơm kim loại bốc khói nghi ngút xếp lên kệ.

Bà Sương quay lại, quệt vội những giọt mồ hôi nhễ nhại trên trán bằng một chiếc khăn bông cũ vắt ngang vai. Đôi mắt bà híp lại sau làn khói cay nồng của bếp dầu và gia vị, rồi nhận ra Yến: "Ủa, con bé Yến con bà Cúc may đồ bên đường Chính Gián đó hả? Vô đây, ngồi tạm lên cái ghế nhựa đằng kia đi con. Đang dở mẻ đồ ăn trưa cho thợ xưởng cán thép, đợi cô mười phút xào cho xong mớ măng này đã."

Yến kéo chiếc ghế nhựa màu xanh ngồi xuống một góc nhà, đưa mắt quan sát căn phòng rộng chừng bốn mươi mét vuông. Nền nhà lát gạch bông cũ kỹ đã mòn vẹt hết hoa văn, để lộ những mảng xi măng xám xịt. Ở góc tường sát lối ra vào, một vệt ố màu xám đen chạy ngang tầm đầu gối — dấu tích không thể xóa nhòa của trận ngập lụt kinh hoàng năm ngoái, ngang bằng với mức nước mà bà Lành từng chỉ cho Yến ở tiệm tạp hóa ngoài đầu phố.

Sau khi trút mẻ măng xào thơm phức vào chiếc khay inox lớn và cất tiếng dặn dò hai người phụ việc chuẩn bị đóng hộp giao đi, bà Sương bước tới bồn rửa, chà sạch hai bàn tay dưới vòi nước chảy xiết rồi kéo một chiếc ghế khác ngồi đối diện với Yến. Bà với lấy chiếc ấm nhôm rót cho cô một cốc trà đá đầy ắp, tiếng đá lạnh va lách cách vào thành thủy tinh dày.

"Nghe mẹ mày nói mày bỏ việc lương cao trong Sài Gòn về đây mở công ty phần mềm gì đó đo nước lụt hả? Mấy bữa nay thấy con Thư bạn mày chạy lăng xăng khắp ngõ An Khê khoe cái ứng dụng điện thoại của tụi mày dữ lắm. Sao, hôm nay tìm cô có việc chi?"

Yến nhấp một ngụm nước chè chát đắng để làm dịu cơn khát đang cào xé cổ họng khô rát. Cô mở ba lô, lấy ra chiếc máy tính bảng hiển thị giao diện sơ đồ hẻm An Khê mà nhóm vừa đo đạc lại tỉ mỉ, cùng một văn bản đề xuất ngắn gọn do cô tự thảo:

"Dạ thưa cô Sương, Thuỷ Kế chúng cháu đang triển khai lắp ba trạm cảm biến đo nước tự động ở khu vực này. Nhưng thiết bị máy móc tử tế đến đâu thì cũng chỉ đo được ở ba điểm cố định. Khi mưa lớn cục bộ đổ xuống, cống ngầm bị nghẽn rác hoặc nước tràn bất ngờ từ phía nền đường sắt xuống, cảm biến không thể nào bao quát hết từng góc hẻm sâu. Cháu biết cô đang quản lý mạng lưới mười lăm cộng tác viên của tổ dân phố, các cô chú ngày nào cũng đi chợ, đưa đón con nhỏ đi học và nắm rất rõ tình hình thực tế từng khúc đường trũng. Cháu muốn đề xuất kết nối kênh thông tin với mạng lưới của cô."

Bà Sương nheo mắt nhìn vào màn hình chiếc máy tính bảng, nơi những chấm tròn đỏ tượng trưng cho vị trí đặt cảm biến đang nhấp nháy trên nền bản đồ số hóa. "Kết nối là kết nối răng? Tụi mày định nhờ mấy bà trong tổ làm cái chi cụ thể?"

"Cháu muốn xin danh bạ số điện thoại của các cô chú cộng tác viên trong mạng lưới hiện trường," Yến trình bày, cố gắng nói thật rõ ràng, mạch lạc từng ý một. "Thuỷ Kế sẽ cài đặt một nhóm tiếp nhận tin khẩn cấp trên hệ thống. Khi trời mưa to, các cô chú chỉ cần gửi tin nhắn hoặc gọi điện báo điểm nào bắt đầu ngập, nước dâng tới đâu, để hệ thống của cháu đối chiếu với dữ liệu cảm biến và đẩy cảnh báo đến cho các hộ dân khác trong khu vực."

Bà Sương nghe xong, không nhìn vào màn hình máy tính bảng nữa. Nụ cười niềm nở, cởi mở lúc ban đầu trên gương mặt sạm nắng của bà tắt ngấm, thay vào đó là một nét nghiêm nghị, lạnh lùng của một người phụ nữ đã quá quen với việc phải căng mình bảo vệ cộng đồng nhỏ bé của mình trước những người ngoài lạ lẫm.

Bà với tay lấy chiếc điện thoại bọc túi nilon của mình đặt lên bàn, ngón tay gõ nhịp xuống mặt bàn gỗ phát ra những tiếng cộc cộc khô khốc, đanh gọn.

"Không được," bà Sương nói dứt khoát, giọng trầm và dứt khoát không để lại một kẽ hở nào cho sự mặc cả hay thương lượng. "Danh bạ số điện thoại của mấy chị em trong xóm, cô không cho ai được hết. Nhất là đưa cho công ty tư nhân của tụi mày."

Yến hơi sững người, bàn tay cầm bút khẽ run: "Thưa cô, chúng cháu chỉ dùng số điện thoại đó để nhận tin cảnh báo thiên tai, hoàn toàn không phục vụ mục đích thương mại nào khác..."

"Mày nói miệng vậy nhưng ai dám đứng ra bảo đảm?" Bà Sương cắt ngang lời cô, ánh mắt nhìn thẳng vào Yến không chút né tránh, đầy vẻ gay gắt. "Con Thư bạn mày hôm bữa xuống đây nói với mấy chủ tiệm tạp hóa là cài ứng dụng dùng thử nghiệm, rồi mai mốt ai muốn nhận tin nhắn báo nước dâng trước nửa tiếng thì phải đóng hai trăm ngàn một tháng. Bữa nay mày tới xin số điện thoại của mười mấy người trong tổ, ngày mai công ty tụi mày có đem cái danh sách đó đi bán cho mấy chỗ bán máy bơm, bán đồ chống ngập, hay lấy số người ta để nhắn tin quảng cáo phần mềm kiếm tiền không? Dân trong cái ngõ này nghèo rớt mồng tơi, buôn gánh bán bưng từng ngày, số điện thoại của họ là để liên lạc cứu trợ, nhận gạo cứu tế của phường, chứ không phải tài nguyên miễn phí để công ty tụi mày gom lại lập danh sách khách hàng!"

Cơn giận thực chất và chính đáng của bà Sương dội vào Yến như một gáo nước lạnh buốt. Từng lời của người phụ nữ nấu ăn này chạm trúng vào nỗi e ngại sâu kín nhất mà Yến luôn cố gắng tự đấu tranh để tách bạch trong lòng: ranh giới mỏng manh giữa việc phục vụ cộng đồng và việc lợi dụng cộng đồng để làm giàu cho mô hình khởi nghiệp tư nhân.

"Cô Sương, cháu hiểu nỗi lo của cô," Yến hạ giọng, cố gắng kiềm chế sự tự ái nghề nghiệp không cho chen vào lời nói. "Nhưng Thuỷ Kế không phải một công ty bán hàng đa cấp hay quảng cáo rác. Cháu sinh ra ở chính khu Thanh Khê này, mẹ cháu là bà Cúc vá áo suốt ba mươi năm qua ở cái ngõ bên kia. Cháu không bao giờ đem số điện thoại của bà con mình ra để bán kiếm mấy đồng tiền bất chính."

"Mày là con bà Cúc thì cô nể tình chòm xóm, cô mới ngồi nói chuyện đàng hoàng với mày tới giờ này," bà Sương thở hắt ra một hơi, đưa tay rót thêm nước vào chiếc cốc của mình. "Nhưng chuyện làm ăn là chuyện làm ăn, tình nghĩa chòm xóm không thay được chữ ký. Mấy người phụ nữ trong tổ dân phố này họ đi làm phụ hồ, làm công nhân may, bán vé số rã rời cả ngày trời. Mùa mưa tới, nhà họ ngập lụt thì họ lo xúc bùn, lo kê tủ lạnh, kê bàn ghế nhà mình trước, sức đâu mà đi trực tin nhắn không công cho công ty của tụi mày? Tụi mày thu tiền dịch vụ của người ta, rồi bắt người nghèo đi làm lao động nhập liệu miễn phí cho tụi mày hưởng lợi hay sao?"

Lời chất vấn tàn nhẫn và chính xác đến mức khiến Yến hoàn toàn nghẹn lời. Cô ngồi im bất động, nhìn những hạt nước ngưng tụ ngoài thành chiếc cốc thủy tinh dày đang chảy dài xuống mặt bàn gỗ xám xịt. Bà Sương đã nói đúng một sự thật trần trụi mà cô và Thư chưa từng dám đối diện một cách sòng phẳng: trong cấu trúc kinh doanh của Thuỷ Kế, dữ liệu từ cộng đồng luôn bị mặc định là một nguồn lực sẵn có, rẻ tiền hoặc hoàn toàn miễn phí, được ngụy trang khéo léo dưới những mỹ từ thời thượng như "sự tham gia của người dân" hay "kết nối mạng lưới tương trợ địa phương".

Căn bếp chìm vào tiếng nổ lép bép của mẻ mỡ còn sót lại trong đáy chảo gang lớn. Một người phụ việc trẻ tuổi chạy vào ghé tai bà Sương thì thầm điều gì đó. Bà Sương nhìn lên chiếc đồng hồ tròn treo trên tường, vẻ mặt thoáng hiện nét lo âu, mệt mỏi hằn sâu trên khóe mắt:

"Báo với bên khoa thận là chiều nay tôi đưa ông nhà sang chạy thận đúng hai giờ rưỡi. Mấy khay cơm này đóng hộp xong thì chuyển cho xe tải bên xưởng thép nhận giùm tôi, tiền nong ghi vào sổ nợ."

Người phụ tá gật đầu rồi nhanh chóng quay ra ngoài. Yến nhìn thấy những nếp nhăn sâu hoắm nơi khóe mắt và vệt thâm quầng mệt mỏi của người đàn bà đứng tuổi. Bà không chỉ đang gánh trên vai một bếp ăn công nghiệp phục vụ hàng trăm suất cơm mỗi ngày và công việc sự vụ tình nguyện không tên của tổ dân phố; bà còn đang gánh một người thân ốm đau thập tử nhất sinh phải vào bệnh viện lọc máu từng tuần. Sự đòi hỏi mạng lưới của bà phải luôn sẵn sàng trực tin báo ngập cho một hệ thống công nghệ của Yến là một sự đòi hỏi vô tâm, nếu không muốn nói là tàn nhẫn đối với hoàn cảnh thực tế của họ.

Yến hít một hơi thật sâu, thu lại chiếc máy tính bảng về phía mình. Cô mở một trang giấy trắng tinh trong cuốn sổ tay bìa da, rút cây bút bi bấm ra khỏi túi áo.

"Cô Sương, cháu xin lỗi vì cháu đã nghĩ quá đơn giản về thời gian và trách nhiệm của các cô chú," Yến nói chậm rãi, giọng chân thành, dứt khoát. "Cháu xin rút lại toàn bộ yêu cầu xin danh bạ số điện thoại. Chúng cháu sẽ không lưu trữ bất kỳ số điện thoại hay danh tính nào của người dân trong tổ dân phố số 12."

Bà Sương nhìn cô, ánh mắt thoáng vẻ ngạc nhiên trước thái độ nhượng bộ dứt khoát của cô gái trẻ, nhưng vẫn giữ nguyên sự cảnh giác từng trải: "Vậy mày còn ngồi đây làm chi nữa?"

"Cháu muốn xin cô cùng cháu thiết kế lại một kênh báo tin an toàn nhất cho mọi người," Yến đặt tờ giấy trắng xuống giữa hai người, dùng bút bi vẽ một chiếc hộp hình chữ nhật đơn giản. "Không cần lập nhóm mạng xã hội, không cần danh bạ, không cần ai phải túc trực hai mươi tư trên hai mươi tư giờ. Một biểu mẫu báo tin ngập một chiều cực kỳ tối giản. Ai thấy nước thì báo, không thấy hoặc bận việc nhà, bận việc người thân ốm đau thì tuyệt đối không có nghĩa vụ phải báo."

Bà Sương chống cằm, bắt đầu chú ý đến những nét vẽ thực tế, không hề màu mè của Yến: "Báo một chiều là răng?"

"Nghĩa là người báo tin chỉ cần truy cập vào một đường dẫn web tĩnh cực nhẹ, hoặc bấm một cú pháp tin nhắn miễn phí gửi về đầu số tổng đài," Yến vừa nói vừa phác thảo các trường thông tin trên mặt giấy trắng. "Hệ thống sẽ hoàn toàn không yêu cầu nhập họ tên. Không yêu cầu nhập số điện thoại. Không yêu cầu định vị GPS của thiết bị cá nhân để tránh lộ thông tin nhà cửa đang bỏ trống. Trên màn hình chỉ có duy nhất hai nút bấm: một là chọn tên đoạn đường trong danh sách ba mươi con ngõ của phường, hai là chọn mức nước."

Bà Sương nheo mắt nhìn vào đầu bút bi của Yến, khẽ nhíu mày suy nghĩ: "Mức nước thì đo bằng cái chi? Dân ở đây bận tối mắt tối mũi, ai rảnh mà vác thước ra đo từng xăng-ti-mét như mấy đứa kỹ sư tụi mày?"

"Dạ đúng, cháu không dùng số đo xăng-ti-mét," Yến gật đầu, vẽ ba nấc thang đơn giản bên cạnh chiếc hộp. "Cháu chỉ để ba mốc nhận biết bằng mắt thường mà ai cũng nhìn thấy được ngay lập tức: Mốc một: nước mấp mé mép vỉa hè, chưa tràn vào nhà. Mốc hai: nước ngập quá mắt cá chân, xe máy bắt đầu khó đi. Mốc ba: nước ngập quá đầu gối, tràn qua bậu cửa. Và hệ thống chỉ kích hoạt gửi thông báo cho nhóm kỹ thuật của cháu xử lý khi có ít nhất hai người cùng báo mực nước vượt quá ngưỡng mắt cá chân."

"Tại sao phải vượt quá mắt cá chân mới kích hoạt?" Bà Sương chỉ ngón tay thô ráp vào mốc thứ hai trên bản vẽ.

"Vì nếu nước chỉ mới mấp mé mép đường, đó có thể chỉ là một vũng nước đọng cục bộ do rác nghẹt tạm thời miệng cống gom rác," Yến giải thích cặn kẽ, đưa những nguyên lý thủy lực thực tế vào ngôn ngữ đời sống bình dị. "Nếu cứ có nước đọng là hệ thống hú còi báo động, người dân xung quanh sẽ hoảng loạn kê dọn đồ đạc vô ích. Cảnh báo sai hai ba lần, người ta sẽ mất niềm tin và coi thường mọi cảnh báo sau đó. Nhưng khi nước đã vượt qua mắt cá chân — tức là khoảng mười lăm phân — áp lực thủy tĩnh ở các cống ngầm đã đạt mức bão hòa hoàn toàn, nước sẽ dâng lên rất nhanh trong vòng ba mươi phút tới."

Bà Sương nhìn chăm chú vào ba mốc nước vẽ nguệch ngoạc trên giấy. Bàn tay thô ráp của bà miết nhẹ lên mặt bàn gỗ, như đang cân nhắc, ướm thử từng tình huống thực tế mà bà và bà con xóm lao động này từng trải qua trong những đêm lụt lội kinh hoàng trước đây.

"Còn một chuyện này nữa," bà Sương ngẩng lên, giọng đanh lại, ánh mắt nhìn thẳng vào Yến. "Nếu cái bản đồ của tụi mày hiện lên một cái chấm đỏ lòm báo chỗ này đang ngập sâu, người ngoài nhìn vào thấy nhà nào trong hẻm cũng đóng cửa đi sơ tán hết, rủi nửa đêm trộm cắp nó lội nước vô cạy cửa kho, vét đồ của mấy tiệm tạp hóa thì ai đền? Mấy năm trước, lụt vừa rút là mất đồ tùm lum tà la, dân ở đây sợ lộ nhà trống hơn là sợ nước vô nhà!"

Yến gật đầu đồng tình, ghi nhận một rủi ro an ninh cơ sở vô cùng nhức nhối mà không một mô hình toán học hay thuật toán máy tính nào của cô từng tính đến trong các báo cáo kỹ thuật. Những kỹ sư công nghệ thường chỉ mải mê nghĩ đến việc hiển thị thông tin càng chi tiết, càng trực quan càng tốt, mà quên mất rằng việc công khai một điểm ngập sâu cô lập trên bản đồ số cũng đồng thời là việc công khai một tọa độ mất khả năng tự vệ trước những hiểm họa xã hội khác.

"Chúng cháu sẽ không hiển thị vị trí chi tiết của từng căn nhà lên bản đồ công cộng," Yến viết thêm một dòng chú thích đậm nét vào góc giấy bên dưới sơ đồ. "Trên bản đồ công khai cho mọi người xem, hệ thống sẽ gom toàn bộ các điểm báo thành một vùng nguy cơ màu xám theo từng đoạn đường dài ít nhất hai trăm mét. Không ai nhìn vào đó mà biết được nhà số mấy đã rút đi, tiệm tạp hóa nào đang đóng cửa. Thông tin chi tiết chỉ được lưu trữ nội bộ trên máy chủ trong vòng bốn mươi tám tiếng để đối soát sai số kỹ thuật, sau đó hệ thống sẽ tự động hủy toàn bộ bản ghi."

Bà Sương im lặng hồi lâu. Tiếng còi tàu hỏa từ xa xa vọng lại, xé toang bầu không khí ngột ngạt, đặc quánh của buổi trưa muộn. Tiếng bánh sắt nghiến ken két trên đường ray như một lời nhắc nhở không ngừng về nhịp sống khắc nghiệt, vội vã của khu phố lao động nghèo này — nơi người ta không có thời gian và sự kiên nhẫn cho những thứ đồ chơi công nghệ hoa mỹ, nhưng luôn sẵn lòng chìa tay ra tương trợ nếu một giải pháp thực sự biết cúi mình tôn trọng nỗi sợ và sự an toàn của họ.

Bà Sương thở dài một hơi, nét mặt dãn ra, dịu lại trông thấy:

"Được rồi. Nếu mày làm đúng như những gì vừa nói với cô — không lấy số điện thoại, không bắt người ta túc trực, chỉ báo tin cực kỳ tối giản khi nước qua mắt cá chân và tuyệt đối không làm lộ nhà trống — thì cô sẽ phổ biến cái đường dẫn báo tin đó cho mấy chị em trong tổ phụ nữ. Ai thấy nước thì bấm một cái, không thì thôi. Nhưng cô nói trước: chiều nào cô cũng phải đưa chú mày đi viện chạy thận ba tiếng đồng hồ. Những lúc mưa to gió lớn mà trùng ca trực bệnh viện, cô tắt máy, tụi mày tự đi mà lo liệu lấy dữ liệu của mình, đừng có gọi điện hối thúc hay trách móc cô."

"Dạ, cháu cam đoan như vậy. Cháu cảm ơn cô Sương rất nhiều," Yến nói, cảm thấy một khối đá nặng ngàn cân nơi lồng ngực vừa được dỡ bớt một phần. Đó không phải là một chiến thắng rực rỡ hay một bản hợp đồng hoành tráng; đó là một sự thỏa hiệp đầy nhọc nhằn, nơi cô buộc phải từ bỏ toàn bộ tham vọng về một cơ sở dữ liệu định danh hoàn hảo để đổi lấy vài mảnh thông tin hiện trường tối giản và rời rạc.

***

Rời khỏi căn bếp sực nức mùi thức ăn của bà Sương, Yến đạp xe máy quay trở về văn phòng Thuỷ Kế tại tầng hai của một tiệm sửa điện cũ kỹ ở quận Thanh Khê.

Trời đã ngả hẳn sang chiều muộn. Bầu trời thành phố Đà Nẵng không còn giữ được màu xanh ngắt của buổi sáng mà đã bị bao phủ hoàn toàn bởi một màn sương mờ xám đục, oi bức đến nghẹt thở. Không khí nén chặt lại dưới áp suất thấp, báo hiệu một khối áp thấp nhiệt đới đang hình thành nhanh chóng ngoài khơi biển Đông và chuẩn bị quét những dải mây dông đầu tiên vào đất liền miền Trung.

Yến bước lên những bậc cầu thang gỗ ọp ẹp, bám đầy bụi than và dầu máy. Tiếng máy mài từ tiệm sửa điện tầng dưới rít lên từng hồi chói tai qua sàn ván ép mỏng dính rung bần bật. Bên trong căn phòng chật chội chưa đầy hai mươi mét vuông, Duy đang ngồi gập người trước màn hình chiếc máy tính trạm cũ kỹ, ánh sáng xanh hắt lên gọng kính cận dày cộp của cậu. Trên bàn làm việc bừa bộn, hai chiếc hộp cảm biến do Nam gia công từ xưởng Bền Mạch nằm im lìm cạnh một bó dây cáp chống nước màu đen tuyền.

"Chị Yến về rồi à," Duy ngẩng đầu lên, vẻ mặt lộ rõ vẻ mệt mỏi sau nhiều giờ liên tục dọn dẹp và kiểm tra mã nguồn. "Em vừa hoàn tất việc tách nhánh dữ liệu trên máy chủ. Toàn bộ khối dữ liệu lịch sử bị lỗi múi giờ UTC đã bị khóa hoàn toàn trong vùng lưu trữ cách ly. Hiện tại, đường ống xử lý dữ liệu của chúng ta hoàn toàn sạch sẽ, không dính một dòng mã nguồn hay dữ liệu cào không bản quyền nào."

"Tốt lắm," Yến đặt ba lô xuống bàn, kéo chiếc ghế gỗ ngồi xuống cạnh Duy.

"Bên cơ quan quản lý hạ tầng thế nào rồi chị? Anh Vinh có chịu mở cổng API cho mình không?" Duy hỏi dồn, ánh mắt lấp lánh hy vọng.

"Không," Yến trả lời ngắn gọn, giọng bình thản đến lạ lùng sau một ngày dài nếm trải những lời từ chối. "Cơ quan quản lý từ chối cấp dữ liệu thủy văn nội bộ khi chúng ta chưa có đề án pháp lý về thương mại hóa và cam kết bồi thường rủi ro. Chúng ta chỉ được phép dùng các bản tin dự báo công khai, phải ghi rõ nguồn và tuyệt đối không được nhân danh cơ quan nhà nước."

Duy thở dài thườn thượt, tựa hẳn lưng vào thành ghế gỗ kêu cót két: "Vậy là mất luôn nguồn dữ liệu từ các trạm đo chuẩn. Còn mạng lưới cộng đồng của bà Sương bên An Khê thì sao chị?"

"Bà Sương từ chối giao danh bạ," Yến mở cuốn sổ tay, lật ra trang giấy có chữ ký nháp và bản vẽ ba mốc nước. "Bà ấy chỉ chấp nhận một biểu mẫu báo tin một chiều, không định danh, không lưu số điện thoại, và chỉ kích hoạt khi nước ngập quá mắt cá chân. Em lập trình lại giao diện tiếp nhận ngay trong tối nay: bỏ hết các trường thu thập thông tin cá nhân, chỉ giữ lại tọa độ đoạn đường và ba mức nước."

Duy nhìn chăm chú vào bản phác thảo bằng bút bi trên trang giấy của Yến, khẽ gật đầu: "Giao diện tối giản thế này thì em viết mã trong một tiếng là xong. Nhưng chị Yến này, nếu không có dữ liệu trạm đo tự động của nhà nước, lại không có mạng lưới cộng tác viên thường trực gửi số liệu định lượng, thì mô hình toán của chúng ta lấy gì để chạy? Chẳng lẽ chúng ta chỉ ngồi đợi người ta bấm báo tin rồi mới biết chỗ đó ngập?"

Yến không trả lời ngay câu hỏi của Duy. Cô ngước mắt nhìn lên màn hình máy tính trạm, nơi trình duyệt web đang mở sẵn trang thông tin điện tử của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và Cổng thông tin thiên tai thành phố. Những con số về lượng mưa đo được, những biểu đồ mực nước sông Hàn, sông Cu Đê vẫn hiển thị rõ ràng, mười lăm phút một lần, miễn phí cho bất kỳ ai có kết nối internet.

Nhưng lúc này, nhìn vào những con số hiển thị đầy đủ và rõ ràng đó, Yến không còn thấy sự hào phóng của công nghệ mở như những ngày đầu cô mới bước chân vào ngành dữ liệu lớn. Phía sau mỗi con số hiển thị công khai trên giao diện web là một mạng lưới dày đặc những rào cản pháp lý, những giới hạn khắt khe về quyền sở hữu trí tuệ, những trách nhiệm bồi thường thiệt hại mà không một dòng điều khoản miễn trừ nào có thể xóa bỏ hoàn toàn trên bàn giấy tờ hành chính.

Và sâu sắc hơn thế, là bài học đắt giá từ căn bếp sực nức mùi mỡ cháy của bà Sương: thông tin về sự an toàn và tổn thương của những con người nghèo khó trong các con hẻm ngập nước không phải là một mỏ dữ liệu lộ thiên để bất kỳ doanh nghiệp nào cũng có quyền bước vào khai thác nhân danh sự tiến bộ kỹ thuật.

Một tiếng sấm rền vang từ phía biển xa dội qua khung cửa kính gác xép, làm rung rinh những thanh chớp gỗ cũ kỹ. Gió bắt đầu rít lên từng hồi qua khe mái tôn, mang theo hơi ẩm nồng nặc của những giọt mưa đầu mùa sắp sửa rơi xuống mặt đường Thanh Khê nứt nẻ.

Trở về văn phòng dưới bầu trời oi bức báo hiệu áp thấp nhiệt đới, Yến nhận ra mọi trang web công khai cô từng xem đều không đồng nghĩa với quyền được tải về sử dụng.