Giá Của Việc Tự Lập

Mùi mực in hăng nồng và tiếng máy photo chạy liên hồi tại tiệm Mực Xanh không át được nỗi thấp thỏm trong lòng Lâm khi cậu liên tục liếc nhìn đồng hồ lúc chín giờ sáng giữa một ngày học chính khóa.

Chiếc đồng hồ tròn viền nhựa đỏ đã bạc màu vì khói bụi cơ khí treo chênh chếch trên mảng tường loang lổ những vết ẩm mốc của tiệm photocopy vừa nhích sang chín giờ mười lăm phút. Tiếng kim giây nhảy từng nhịp khô khốc, rền rĩ, sắc lẹm như mũi kim châm vào màng nhĩ. Phía sau lưng Lâm, hai cỗ máy in kỹ thuật số công nghiệp cỡ lớn đang nuốt giấy xoành xoạch, phả ra từng luồng khí nóng hầm hập kèm theo mùi bột mực ozone khét lẹt, ngai ngái đặc trưng của những xưởng in gia công nhỏ hẹp. Trên mặt bàn gia công bằng gỗ ép tạp đã sứt sẹo, bong tróc trơ cả lõi dăm ở bốn góc, những xấp tài liệu khổ A4 dày cộp nằm la liệt. Mép giấy trắng lóa, sắc như dao cạo, xếp tầng tầng lớp lớp tựa những bờ tường nhỏ bao vây, giam hãm trọn vẹn tầm mắt của cậu thiếu niên mười sáu tuổi.

Lâm cúi rạp người trên bàn xén giấy thủ công. Cậu mặc chiếc áo khoác gió màu lam cũ sờn chỉ ở khuỷu tay, hai ống tay áo đã được xắn cao quá bắp tay để lộ cẳng tay gầy guộc, nổi rõ những đường gân xanh xao nhưng rắn rỏi vì lao động sớm. Từng hạt bụi giấy li ti bám trắng xóa vào những sợi lông tơ và kẽ móng tay cáu bẩn vì mực carbon. Tay trái Lâm đè nghiến lấy tấm cữ chặn bằng thép hộp hoen gỉ, giữ cho mép giấy không xô lệch dù chỉ nửa milimét; tay phải gồng hết lực của cơ bắp, kéo mạnh cần dao xén bằng gang đen trĩu hạt.

Lưỡi thép sắc lịm hạ xuống nghe một tiếng *xoẹt* ngọt xớt, nặng trịch. Rìa ngoài của tập giáo trình dày hơn một trăm trang bị tiện đứt phẳng lì, để lại vết cắt mịn như sáp nến. Những dải vụn giấy mỏng như sợi miến rơi lả tả xuống sàn xi măng đã bám một lớp bụi xám xịt. Không một giây ngơi nghỉ, bàn tay Lâm thoăn thoắt nhặt xấp giấy vừa xén vuông vức, lồng vào khe dập lỗ của chiếc máy đóng gáy xoắn lò xo bên cạnh. Bàn chân đi dép tổ ong mòn vẹt của cậu dẫm đều đặn lên bàn đạp cơ khí dưới gầm bàn. Tiếng *cạch, cạch, roẹt* vang lên theo một nhịp điệu máy móc, chuẩn xác đến lạnh lùng.

Đây là đơn hàng năm mươi bộ tài liệu tập huấn cải cách hành chính cấp bách của một đơn vị thuộc phường Bến Sông. Họ mang bản thảo đến lúc rạng sáng, yêu cầu phải hoàn thiện toàn bộ các khâu: in hai mặt, xén lề, đóng gáy xoắn lò xo nhựa bọc mica trong suốt và bàn giao tận trụ sở ủy ban trước mười một giờ trưa để kịp hội nghị cán bộ đầu giờ chiều. Khách hàng hứa sẽ thanh toán trọn gói kèm theo khoản tiền công gấp rưỡi nếu giao hàng đúng hạn định. Khoản chênh lệch ấy đối với một người bình thường có thể chỉ tương đương một bữa ăn sáng vội vàng hay vài ba cốc cà phê vỉa hè, nhưng đối với Lâm lúc này, từng tờ mười ngàn, hai mươi ngàn gom góp được đều mang ý nghĩa sinh tử, có thể cứu vãn sự tồn tại mong manh của hai mẹ con cậu dưới mái nhà trọ dột nát.

Thế nhưng, cứ sau mỗi nhịp dập cơ khí chát chúa, lồng ngực Lâm lại thắt lại như bị một bàn tay vô hình bóp nghẹt. Cậu đã làm một việc mà chính lương tâm, lòng tự trọng và sự ngay thẳng vốn có của cậu đang không ngừng gầm gào lên án: sáng nay, cậu đã trốn học.

Bảy giờ kém mười lăm phút sáng, đứng trước cổng tiệm Mực Xanh còn ngái ngủ trong sương sớm, Lâm đã bấm gửi một dòng tin nhắn ngắn ngủi cho bạn cùng tổ học tập trước giờ truy bài. Cậu nhờ bạn chuyển lời xin phép đến cô giáo chủ nhiệm Thu Hà rằng mình bị trúng gió, cảm hàn và sốt siêu vi li bì, toàn thân nhức mỏi không thể rời khỏi giường. Lời nói dối ấy được gõ ra quá dễ dàng trên màn hình điện thoại nứt vỡ, chỉ mất vài giây lướt ngón tay, nhưng sức nặng của nó lại đè trĩu như một tảng đá tảng ngàn cân đè nghiến lên cuống họng cậu suốt từ sớm đến giờ.

Lúc này, ở trường Trung học phổ thông Minh Tiến, lớp 10A3 chắc hẳn đang bước vào tiết học thứ hai. Có thể là tiết Toán học với những phương trình bậc hai sắc sảo của thầy Tùng, nơi từng hàng phấn trắng đang chạy đều trên bảng đen phẳng phiu; hoặc có thể là tiết Sinh học ứng dụng, nơi các nhóm học tập đang sôi nổi bàn tán về dự án cộng đồng. Khang có lẽ đang cặm cụi ở ô làm việc số 3 tại xưởng thực hành công nghệ, tỉ mẩn mài dũa từng góc cạnh của thanh sắt V theo đúng bản vẽ thiết kế mà hai đứa đã cùng nhau thức trắng đêm để phác thảo. An Nhiên có lẽ đang mở cuốn sổ bìa cứng, cẩn thận đối chiếu từng thông số dòng điện, từng phép tính sai số với sự chỉn chu mẫu mực. Còn cậu—Võ Đức Lâm—lại đang lén lút trốn chui trốn nhủi trong góc tối ngột ngạt của tiệm photocopy rẻ tiền này, đánh đổi danh dự, tư cách của một người học sinh bằng một lời lừa dối đê tiện để kiếm từng đồng bạc lẻ từ cỗ máy xén giấy.

Lâm cắn chặt môi dưới, cắn mạnh đến mức vị tanh nồng của máu rỉ ra nơi đầu lưỡi. Cậu cố dùng cảm giác đau đớn thể xác và sự tập trung cao độ vào từng đường cắt của lưỡi dao gang để xua đi bóng ma tội lỗi đang gặm nhấm tâm can. Cậu tự lẩm bẩm, tự ru ngủ chính mình bằng những lý lẽ chắp vá: *Chỉ duy nhất một buổi sáng này thôi. Mình chỉ cần làm xong năm mươi cuốn tài liệu này, gom đủ tiền cọc đưa cho bà chủ trọ, rồi đầu giờ chiều mình sẽ chạy vội về trường. Mình sẽ mượn vở của Khang, mình sẽ thức trắng đêm nay để chép bù bài vở, giải hết bài tập. Mình sẽ không để hổng kiến thức... Miễn là qua được buổi sáng hôm nay.*

Bất chợt, một thanh âm quen thuộc xé toạc màn tiếng ồn cơ khí đều đặn trong gian phòng.

Đó là tiếng pít-tông lọc cọc, khô khốc của chiếc xe máy Honda Dream lùn cà tàng chở hàng nặng. Chiếc xe dừng khựng lại ngay mép vỉa hè. Ngay sau đó là tiếng gạt chân chống sắt quẹt mạnh xuống nền xi măng phát ra một âm thanh *xoảng* chói tai, buốt óc.

Tim Lâm đập hẫng một nhịp kinh hoàng, toàn bộ máu trong người như dồn ngược hết lên màng tang khiến hai tai cậu lùng bùng. Theo lịch trình công việc thường nhật, chú Phúc phải chở hai kiện giấy bãi lớn sang giao cho các cơ sở in lưới tận bên khu công nghiệp phía chân cầu sắt, đường sá xa xôi bụi bặm, ít nhất cũng phải đến một hai giờ chiều chú mới có thể quay trở lại tiệm. Tại sao chiếc Dream lại nổ máy ngoài cửa vào đúng chín giờ hai mươi lăm phút sáng?

Lâm hoảng loạn đến mức tê dại. Cậu toan buông cần gạt dao xén, quờ quạng tìm một góc khuất sau những kệ giấy để ẩn nấp theo phản xạ bản năng của một kẻ vừa phạm tội tày đình. Nhưng mọi sự đã quá muộn màng. Cánh cửa nhôm kính dán đề-can xanh đã bị đẩy bật ra ngoài.

Ông Phạm Văn Phúc bước vào.

Trên vai chú vẫn còn vắt chiếc khăn bông ngả màu cháo lòng đẫm mồ hôi chua nồng. Chiếc áo sơ mi bộ đội bạc phếch bám đầy bụi đường đỏ quạch lộ rõ những vệt ố vàng loang lổ nơi nách áo. Nhưng bước chân nặng nhọc của người đàn ông ngoài bốn mươi tuổi bỗng khựng lại ngay trên bậc thềm gạch hoa sứt mẻ. Đôi mắt sâu hoắm, nghiêm nghị và từng trải của chú lướt qua xấp tài liệu đang xén dở trên bàn, nhìn lưỡi dao gang đang vấy bụi giấy trắng, rồi dừng sững lại trên gương mặt tái mét không còn một giọt máu của đứa cháu trai.

Chú Phúc đứng chôn chân tại chỗ. Toàn bộ không gian tiệm photocopy bỗng chốc như rơi vào một vùng chân không đông cứng, ngột ngạt đến phát điên. Tiếng quạt tản nhiệt của cỗ máy in vẫn vô tư rền rĩ từng hồi đơn điệu, thổi từng luồng gió nóng ran vào ống chân hai người. Chú Phúc nhìn chiếc áo khoác gió sờn rách Lâm đang mặc trên người, nhìn đôi bàn tay gầy gò đen nhẻm bụi than mực, rồi từ từ ngước mắt nhìn lên chiếc đồng hồ treo tường: chín giờ hai mươi lăm phút sáng thứ Năm.

"Lâm?"

Tiếng gọi của chú Phúc trầm thấp, không hề gắt gỏng hay the thé, nhưng từng âm tiết buông ra lại nặng trịch như những khối chì đúc rơi thẳng xuống sàn nhà.

Lâm đứng chết trân bên cạnh bàn xén. Cần dao bằng gang thô ráp vẫn còn nằm nguyên trong lòng bàn tay lạnh ngắt, ướt đẫm mồ hôi nhờn của cậu. Cổ họng cậu như bị chẹn ngang bởi một cục nghẹn khô khốc, lưỡi cậu đông cứng lại, run rẩy mãi mới thốt ra được những âm thanh vụn vỡ:

"Chú... sao... sao chú lại về giờ này..."

Chú Phúc không trả lời câu hỏi run rẩy đó. Đôi mắt người chú quét một vòng sắc lẹm, rơi trúng chiếc cặp sách học sinh màu đen bằng vải bạt thô bị Lâm vội vã nhét sâu dưới gầm bàn thu ngân, quai cặp vẫn còn thò ra ngoài một đoạn; rồi nhìn sang tập tài liệu hành chính đóng dở với những mép mica óng ánh. Một sự bàng hoàng tột độ, xen lẫn nỗi thất vọng đắng cay xé lòng bừng lên trong đôi mắt kèm nhèm vì bụi đường của người thợ già.

Không nói thêm một lời nào, chú Phúc sải bước dài qua những đống thùng carton đựng giấy bãi ngổn ngang. Ông tiến thẳng tới chiếc hộp kỹ thuật điện gắn chơ vơ trên mảng tường ẩm mục. Bàn tay chai sần, đầy những vết sẹo do mép tôn cứa vung lên, giật phắt chiếc cầu dao tổng xuống một tiếng *cạch* dứt khoát, tàn nhẫn.

Nguồn điện bị cắt đứt tức thì.

Cả hai cỗ máy photocopy kỹ thuật số lập tức tắt ngúm, tiếng mô-tơ nuốt giấy nghẹn lại rồi im bặt, tiếng quạt gió tản nhiệt lịm dần như hơi thở tàn của một sinh vật kim khí vừa trút hơi thở cuối cùng. Hai bóng đèn huỳnh quang dài một mét hai trên trần nhà chớp nháy hai nhịp đỏ quạch rồi tắt phụt, kéo cả gian phòng vào một khoảng tối nhờ nhờ, âm u và ngột ngạt đến nghẹt thở. Trong không gian tĩnh lặng đến rợn người, chỉ còn nghe thấy tiếng thở dốc nặng nề, dồn dập của hai chú cháu quyện vào mùi ozone khét lẹt.

"Bỏ cái cần dao xuống. Đi vào trong!"

Chú Phúc bước tới, bàn tay như chiếc kìm sắt siết chặt lấy cổ tay Lâm, kéo giật cậu thiếu niên qua tấm rèm vải hoa đã bạc phếch ngăn cách giữa gian máy in bên ngoài và căn buồng sinh hoạt chật chội phía sau. Lực kéo thô bạo, dứt khoát không cho phép Lâm có bất kỳ một sự dùng dằng hay kháng cự nào. Khi tấm rèm buông thõng xuống, ngăn cách hai người với thế giới giấy mực bên ngoài, chú Phúc buông tay Lâm ra, đứng chắn sừng sững ngay trước lối cửa hẹp. Ánh nhìn rực lửa, chất chứa sự phẫn nộ và đau đớn của chú xoáy thẳng vào gương mặt cúi gằm của cậu học sinh lớp 10.

"Mày làm cái trò gì ở đây vào giờ này?" Chú Phúc gằn từng tiếng một, giọng khàn đặc nhưng rành rọt như búa tạ nện vào đe sắt. "Giờ này mày phải đang ngồi ngay ngắn trên lớp mười A ba. Tại sao mày lại mặc cái áo rách này đứng xén giấy ở tiệm của tao? Nói!"

Lâm lùi lại nửa bước, gót chân va phải mép chiếc giường gấp bằng khung sắt kêu leng keng. Cậu cúi gằm mặt nhìn chằm chằm vào mũi dép rách, hai bàn tay siết chặt lấy gấu áo khoác gió đến mức các khớp ngón tay trắng bệch, nhăn nhúm. Cậu cố gắng dựng lên bức tường tự vệ đã ăn sâu vào tiềm thức suốt bao năm tháng côi cút, bươn chải:

"Cháu... cháu chỉ nhận làm giúp chú nốt đơn hàng này thôi. Đơn gấp của bên ủy ban phường, họ trả công gấp rưỡi... Cháu làm xong đơn này là mười một giờ trưa, chiều cháu mượn vở bạn chép bài bù ngay. Cháu không bỏ bê việc học hành, cháu tự thu xếp được hết!"

"Mày tự thu xếp?"

Giọng chú Phúc bỗng vút cao lên một tông, vỡ ra trong sự cay đắng tột cùng.

"Mày trốn học, mày nói dối để chui rúc vào xó này kiếm mấy đồng tiền công mà mày dám mở mồm ra bảo là tự thu xếp à? Mày nói cái gì với cô giáo để chuồn ra khỏi cổng trường? Hay mày lại trèo tường, khoét rào trốn ra như lũ đầu đường xó chợ?"

"Cháu không trèo tường!" Lâm ngẩng phắt đầu lên, lồng ngực phập phồng dữ dội. Lòng tự ái bị chạm vào chỗ hiểm khiến máu nóng bốc lên ngùn ngụt. Cậu không thể chịu đựng nổi việc người chú ruột nhìn mình như một kẻ hư hỏng, đốn mạt. "Cháu nhờ bạn nhắn xin phép cô là cháu bị sốt cao! Cháu không ăn trộm, không ăn cắp, không giật của ai một đồng một cắc nào hết! Cháu dùng hai bàn tay này, cháu dùng sức lao động của cháu, cháu xén từng xấp giấy, dập từng cái lò xo để kiếm tiền! Cháu muốn tự lập, cháu muốn tự trang trải cuộc sống của cháu để mẹ con cháu không phải ngửa tay ăn bám, làm phiền đến chú mãi! Như thế thì có gì là sai chứ? Cháu làm việc đàng hoàng cơ mà!"

"Mày gọi cái hành động lừa thầy dối bạn đấy là tự lập à, Lâm?"

Chú Phúc bước dấn lên một bước dài, đứng sát sạt đối diện với đứa cháu trai. Gương mặt sạm đen vì nắng gió, chằng chịt những nếp nhăn lam lũ của người đàn ông bỗng co rúm lại trong một cơn đau đớn vô bờ. Đôi mắt đục ngầu của ông nhìn trừng trừng vào đôi mắt đỏ hoe, bướng bỉnh nhưng ngập tràn nỗi hoang mang của Lâm.

"Mày lừa cô giáo chủ nhiệm, mày lừa bạn bè cùng bàn, mày trốn tránh cái trách nhiệm thiêng liêng nhất của một đứa học sinh để đổi lấy mấy chục ngàn tiền công xén giấy vụn, mà mày dám vỗ ngực xưng tên bảo với tao đấy là tự lập sao?"

Giọng chú Phúc bỗng chùng hẳn xuống, nghẹn lại nơi cuống họng, run rẩy một cách bất lực:

"Tao cho mày đến tiệm phụ việc lặt vặt sau giờ học là để mày hiểu được giá trị của đồng tiền bát gạo, để mày thấm thía mồ hôi nước mắt của người lao động mà biết quý trọng lấy từng trang sách! Chứ tao mở cái tiệm này ra không phải để làm cái hang ổ cho mày trốn học! Năm xưa tao mười sáu tuổi, vì nhà mình nghèo kiệt quệ rớt mồng tơi, tao phải bấm bụng bỏ học giữa chừng. Cả đời tao phải cắm mặt vào đống mực in độc hại, hít bụi giấy tàn phá phổi, tao làm quần quật như trâu như ngựa chỉ để dành dụm từng đồng cho mày được đi học đến nơi đến chốn, để dòng họ này không còn mang cái danh thất học... Thế mà hôm nay, chính mày... chính mày tự tay vứt bỏ việc học hành để đứng đây làm một thằng thợ phụ xén giấy chui lủi thế này hả Lâm?"

Từng lời, từng chữ của chú Phúc như những nhát búa giáng thẳng vào lớp vỏ bọc chai lỳ, gai góc mà Lâm đã cố công dựng lên suốt bao ngày qua để bảo vệ lòng tự trọng non nớt của mình. Ánh mắt đau đớn, thất vọng đến cùng cực của người chú ruột như một mũi khoan xé toạc mọi sự phòng bị. Những uất ức, nhục nhã, những gánh nặng đè nén trên đôi vai gầy suốt bao tuần lễ vừa qua như một con đê vỡ toác.

Lâm run rẩy dữ dội. Hai đầu gối cậu mềm nhũn ra, rồi cậu sụp xuống mép chiếc giường gấp, hai tay bưng lấy mặt, bật khóc nức nở.

Cậu không thể gồng mình lên được nữa. Tiếng khóc nghẹn ngào, xé ruột xé gan bật ra từ lồng ngực gầy guộc của cậu thiếu niên mười sáu tuổi. Lâm run rẩy luồn bàn tay bám đầy bụi than mực vào túi chiếc quần đồng phục học sinh bên trong lớp áo khoác gió, rút ra một tờ giấy khổ A5 gấp làm tư đã nhàu nát, mép giấy nhăn nhúm, ướt đẫm mồ hôi tay. Cậu chìa tờ giấy ra trước mặt chú Phúc, bờ vai rung lên bần bật theo từng cơn nấc:

"Cháu không còn con đường nào khác chú ơi... Cháu thật sự cùng đường rồi..."

Chú Phúc sững người. Ông đón lấy tờ giấy nhăn nhúm từ bàn tay run rẩy của đứa cháu. Dưới ánh sáng lờ nhờ hắt qua ô cửa thông gió, những dòng chữ viết tay bằng bút bi xanh nghuệch ngoạc, cộc lốc của bà chủ nhà trọ khu Xóm Cầu hiện lên rõ mồn một. Đó là một tờ giấy đòi nợ gắt gao: yêu cầu nộp đủ bốn triệu năm trăm ngàn đồng tiền thuê phòng và tiền điện nước còn nợ dây dưa suốt hai tháng qua. Thời hạn chót được vạch sẵn bằng mực đỏ: trước sáu giờ chiều thứ Bảy tuần này. Dòng cuối cùng là lời đe dọa lạnh lùng: nếu không thanh toán đủ toàn bộ, bà ta sẽ khóa xích cổng sắt, cắt điện nước và tống khứ toàn bộ đồ đạc của hai mẹ con ra lề đường lớn.

"Mẹ cháu... mẹ cháu tuần trước lại tái phát cơn đau khớp cấp tính, hai đầu gối sưng phù không thể đứng dậy đi rửa bát thuê cho người ta được nữa..." Lâm vừa nấc lên từng cơn vừa nghẹn ngào nói, tiếng nói đứt quãng, nghẹn ứ nước mắt. "Mấy hôm nay, ngày nào bà chủ trọ cũng dắt người sang đập cửa ầm ầm chửi bới. Tối hôm qua bà ấy chỉ thẳng vào mặt mẹ cháu, bảo nếu thứ Bảy này không nộp đủ bốn triệu rưỡi, bà ấy sẽ vứt hết sách vở của cháu ra ngoài bãi rác... Cháu sợ lắm chú ơi. Cháu sợ mẹ cháu lại lên cơn tăng huyết áp, cháu sợ hai mẹ con không có chỗ chui ra chui vào... Cháu tính nhận làm hết mấy đơn gấp buổi sáng, tối cháu xin làm thêm ca khuya bên xưởng cán màng, cháu gom được đồng nào hay đồng nấy... Cháu chỉ muốn có tiền trả nợ trọ... Cháu không muốn nhìn thấy mẹ cháu phải quỳ xuống lạy van người ta ngoài đường nữa..."

Lâm vùi mặt vào hai lòng bàn tay, nước mắt mặn chát tuôn trào qua từng kẽ ngón tay đen nhẻm vì bột mực. Nỗi mặc cảm tủi nhục từ vụ việc chiếc phiếu ăn trưa miễn phí bị phơi bày trên hệ thống loa phát thanh trường học tuần trước còn chưa kịp nguôi ngoai, thì nỗi kinh hoàng trước nguy cơ bị tống khứ ra lề đường lại ập tới giáng đòn chí mạng. Cậu đã vùng vẫy trong tuyệt vọng bằng tất cả chút sức lực cơ bắp non nớt của mình, vắt kiệt từng giờ nghỉ trưa, từng giấc ngủ chập chờn, nhưng con số bốn triệu năm trăm ngàn đồng vẫn sừng sững như một bức tường thành kiên cố mà sức lực của một đứa học trò nghèo không tài nào vượt qua nổi.

Chú Phúc cầm tờ giấy đòi nợ trong tay. Những ngón tay thô ráp, nứt nẻ của ông khẽ run rẩy. Nhìn đứa cháu trai đang ngồi co ro dưới sàn xi măng, khóc đến nghẹt thở vì gánh nặng sinh nhai quá sức, cơn giận dữ trong lòng người chú tan biến hoàn toàn, chỉ còn lại một nỗi xót xa, thương cảm đến nghẹn ngào.

Ông thở ra một hơi dài trĩu nặng, chầm chậm ngồi xổm xuống trước mặt Lâm. Bàn tay to bè, ấm áp và nặng trịch của ông đặt lên bờ vai đang rung bần bật của cậu thiếu niên:

"Thằng ngốc này..." Giọng chú Phúc chùng xuống, cay xè nơi khóe mắt. "Sao mày lại giấu tao? Chuyện lớn tày đình như thế này, một đứa con nít mười sáu tuổi vắt mũi chưa sạch như mày cày cuốc đến bao giờ mới gom đủ bốn triệu rưỡi? Mày định bán cả mạng mày, vứt bỏ cả tương lai học hành của mày để đi trả nợ thay người lớn à?"

Chú Phúc đứng dậy, rút chiếc điện thoại bàn phím số cũ kỹ trong túi quần ra. Ông bước nhanh ra phía cửa trước của tiệm, áp máy vào tai, nói vào ống nghe mấy câu ngắn gọn với tông giọng trầm tĩnh nhưng vô cùng dứt khoát.

Mười lăm phút sau, tiếng xe máy bốn thì quen thuộc dừng lại trước hiên tiệm Mực Xanh. Cánh cửa nhôm kính lại được đẩy sang một bên.

Cô Nguyễn Thu Hà bước vào.

Cô mặc chiếc áo sơ mi màu xanh nhạt giản dị, trên tay vẫn ôm tập giáo án và cuốn sổ theo dõi nề nếp học sinh. Nhận được cuộc gọi khẩn cấp từ chú Phúc, cô đã lập tức bàn giao lại tiết học tự quản cho ban cán sự lớp để tức tốc chạy xe máy sang ngay. Nhìn thấy Lâm đang ngồi co ro trên chiếc ghế sắt trong góc phòng, đôi mắt sưng mọng, đỏ hoe, gương mặt lem luốc trong chiếc áo khoác gió sờn rách dính đầy vụn giấy, ánh mắt cô Hà chùng xuống với sự thấu hiểu sâu sắc, nhưng nét mặt cô vẫn giữ một vẻ nghiêm nghị, kiên định của một người thầy.

Chú Phúc lẳng lặng kéo thêm một chiếc ghế nhựa màu xanh ra, mời cô Hà ngồi. Ba người ngồi thành một vòng tròn nhỏ giữa gian phòng tĩnh mịch, xung quanh là những chồng tài liệu in dở dang và mùi bột mực nồng nặc.

Cô Hà không hề cất lời trách mắng hay dùng những từ ngữ giáo điều nặng nề. Cô mở chiếc túi xách, rút ra một tờ khăn giấy sạch đưa cho Lâm, kiên nhẫn đợi cho tiếng nấc nghẹn ngào của cậu học trò dịu bớt, rồi mới chậm rãi, ôn tồn cất tiếng:

"Sáng nay Khang nhận được tin nhắn báo em bị sốt siêu vi, cả lớp ai cũng lo lắng cho em. Khang vừa gặp cô ở hành lang giờ ra chơi, bảo rằng tan học buổi chiều sẽ lập tức mang vở ghi chép sang tận nhà trọ để giảng lại bài và chép bài giúp em." Ánh mắt cô Hà nhìn thẳng vào Lâm, bao dung nhưng rành rẽ. "Cô rất hiểu gánh nặng kinh tế quá lớn mà gia đình em đang phải oằn mình gánh chịu, Lâm ạ. Nhưng trốn học chính khóa để đi làm thêm kiếm tiền trả nợ trọ là một quyết định hoàn toàn sai lầm và nguy hiểm."

Lâm siết chặt mẩu khăn giấy trong lòng bàn tay, đầu cúi gằm, lí nhí từng tiếng trong tủi hổ:

"Em... em biết em sai vì đã nói dối cô, nói dối các bạn... Nhưng nếu em không liều nhận đơn hàng này, cuối tuần này chủ trọ sẽ ném hết đồ đạc, mẹ con em sẽ không có chỗ dung thân. Em không thể nào ngồi yên trên lớp nghe giảng bài khi biết mẹ em ở nhà đang phải chịu nhục một mình..."

"Và em nghĩ rằng việc em bỏ một buổi học, cắm mặt xén năm mươi cuốn tài liệu để kiếm thêm một hai trăm ngàn tiền công, sẽ giải quyết được dứt điểm món nợ bốn triệu rưỡi sao?"

Cô Hà ôn tồn hỏi, nhưng từng câu chữ của cô lại sắc bén như một lưỡi dao giải phẫu, bóc trần toàn bộ sự ảo tưởng ngây thơ trong suy nghĩ của cậu học trò:

"Hôm nay em đánh đổi một buổi học chính khóa lấy một khoản tiền công nhỏ nhoi. Rồi ngày mai, ngày kia, khi những áp lực cơm áo gạo tiền tiếp tục đè nặng, em sẽ tặc lưỡi bỏ tiếp buổi học thứ hai, thứ ba. Em sẽ trượt dài trong học tập, kiệt quệ về mặt thể xác, rỗng tuếch về mặt tri thức, và cuối cùng là tự tay đóng sập cánh cửa duy nhất có thể giúp em thay đổi số phận: con đường học vấn. Đó không phải là tự lập, Lâm ạ. Đó là sự tự hủy hoại bản thân trong bế tắc và tuyệt vọng."

Lâm khẽ run rẩy. Từng lời phân tích của cô giáo chủ nhiệm chạm trúng vào nỗi sợ hãi sâu kín nhất bấy lâu nay mà cậu luôn tìm cách trốn tránh. Cậu biết cô nói đúng. Cậu biết rằng mình đang trượt trên một con dốc không có đáy.

"Tự lập không có nghĩa là một đứa trẻ mười sáu tuổi phải tự mình gánh cả giang sơn trên đôi vai non nớt," chú Phúc tiếp lời, giọng ông trầm ấm nhưng đanh thép. "Tự lập là biết chịu trách nhiệm về hành động của mình, biết lượng sức mình và quan trọng nhất: phải biết tìm kiếm sự hỗ trợ đúng đắn, đàng hoàng khi khó khăn vượt quá khả năng của bản thân! Chuyện tiền nhà trọ của mẹ con mày, tao đã sang nói chuyện dứt khoát với mẹ mày từ tối thứ Bảy tuần trước rồi. Tao đã trích một phần tiền quỹ dành dụm của tiệm in để ứng trước cho bà chủ trọ hai triệu rưỡi, số nợ còn lại tao đã đứng ra bảo lãnh, cam kết đến cuối tháng sau sẽ thanh toán sòng phẳng cho bà ta. Mẹ mày sợ mày lo lắng, sợ mày mặc cảm nên dặn tao không được nói cho mày biết. Ai ngờ cái tính bướng bỉnh, tự ái vặt của mày lại xui khiến mày đi làm cái trò dại dột này!"

Lâm ngẩng phắt đầu lên, đôi mắt mở to nhìn chú Phúc trong sự kinh ngạc tột cùng:

"Chú... chú đã trả trước hai triệu rưỡi cho chủ trọ rồi sao chú?"

"Mày nghĩ ông chú ruột của mày là loại vô tâm, để mặc hai mẹ con mày bị tống cổ ra đường thật đấy à?" Chú Phúc đưa ngón tay gõ nhẹ lên trán Lâm một cái, giọng vừa giận vừa thương. "Nhưng tao gánh là gánh cái phần trách nhiệm gia đình của người lớn, còn bản thân mày thì phải học cách tự lập cho đúng nghĩa của một đứa học trò. Từ hôm nay, tao với cô Hà sẽ đặt ra ranh giới cứng cho mày. Mày nghe cho rõ từng điều một!"

Cô Hà gật đầu đồng tình, giọng cô trở nên dứt khoát, mang tính nguyên tắc tuyệt đối:

"Ranh giới thứ nhất: Em tuyệt đối không được phép bỏ bất kỳ một tiết học chính khóa hay phụ đạo nào ở trường vì lý do làm thêm. Bất kể đơn hàng có gấp đến đâu, tiền công có cao đến mức nào, giờ học là bất khả xâm phạm. Nếu em vi phạm thêm một lần nữa, cô sẽ buộc phải xử lý kỷ luật nghiêm khắc theo nội quy của trường và đình chỉ tư cách tham gia mọi dự án kỹ thuật của em. Ranh giới thứ hai: Thời gian phụ việc tại tiệm của chú Phúc chỉ được phép kéo dài tối đa hai tiếng đồng hồ vào các buổi chiều, sau khi em đã hoàn thành toàn bộ bài tập trên lớp, và tuyệt đối không được làm việc quá tám giờ tối. Em cần thời gian để tái tạo sức lao động, nghỉ ngơi và tự học."

Cô Hà dừng lại một nhịp, nhìn sâu vào đôi mắt vẫn còn ngân ngấn nước nhưng đã dần lấy lại sự tỉnh táo của cậu học trò nghèo:

"Và ranh giới thứ ba, cũng là ranh giới quan trọng nhất để em trưởng thành: Em phải học cách dẹp bỏ cái mặc cảm tự ái sai lầm để tiếp nhận những nguồn hỗ trợ chính đáng từ nhà trường và xã hội. Ở trường Minh Tiến, Quỹ Bước Nhỏ do cô Hạnh quản lý có các chương trình cho mượn bộ dụng cụ thực hành nghề, cấp bù vật tư sáng tạo và xét duyệt các suất học bổng bán phần cho học sinh vượt khó. Đó hoàn toàn không phải là sự bố thí hay thương hại, mà là nguồn lực cộng đồng đầu tư cho những nỗ lực học tập thực chất. Chiều mai, ngay sau giờ tan học, cô muốn em cùng cô đến văn phòng gặp cô Hạnh để hoàn thiện hồ sơ đăng ký mượn thiết bị và xin trợ cấp học tập theo đúng quy trình minh bạch. Em có làm được không?"

Lâm bặm chặt môi. Trong tâm trí cậu, ký ức về ánh mắt soi mói của bạn bè khi nhìn thấy chiếc phiếu ăn trưa gạch chéo đỏ tuần trước vẫn còn là một vết sẹo nhức nhối. Nhưng nhìn vào ánh mắt chân thành, tràn đầy sự bao dung và tin cậy của cô Hà, nhìn vào đôi bàn tay thô ráp, nứt nẻ vì sương gió của chú Phúc—người đã âm thầm gánh vác món nợ trọ giúp mẹ con cậu mà không một lời than vãn—Lâm hiểu rằng sự cự tuyệt bấy lâu nay của mình không phải là lòng tự trọng cao khiết. Đó chỉ là một sự cố chấp mù quáng, một thứ tự ái hèn nhát đang làm tổn thương những người yêu thương cậu nhất.

"Em... em hiểu rồi ạ," Lâm cúi đầu, từng giọt nước mắt lăn dài trên má, nhưng giọng nói đã không còn run rẩy mà trở nên vững vàng, kiên định. "Em xin lỗi cô, xin lỗi chú Phúc. Em hứa sẽ không bao giờ tái phạm nữa. Chiều mai em sẽ đi cùng cô đến gặp cô Hạnh."

Bầu không khí ngột ngạt, căng thẳng trong căn buồng nhỏ bỗng chốc tan biến như làn sương mỏng gặp nắng mai. Một gánh nặng vô hình dường như vừa được nhấc bổng ra khỏi lồng ngực của cả ba người.

Chú Phúc đứng phắt dậy, bước ra gian ngoài và đẩy mạnh chiếc cần gạt của cầu dao tổng lên.

*Tách!*

Ánh sáng trắng xanh của hai bóng đèn huỳnh quang bừng sáng trở lại, soi tỏ từng ngóc ngách của tiệm photocopy. Chú Phúc cúi người xuống gầm bàn thu ngân, xách chiếc cặp sách học sinh màu đen bằng vải bạt của Lâm lên. Bàn tay to bè của chú phủi sạch lớp bụi giấy bám trên mặt cặp, rồi đặt nó ngay ngắn, trang trọng lên mặt quầy kính phẳng phiu, ngay bên cạnh hộp bút chì và những cuốn sách giáo khoa Toán, Văn lớp 10.

Lâm ngơ ngác nhìn chú, toan bước vội lại phía bàn xén giấy:

"Chú... đơn hàng của ủy ban phường còn dở hai mươi mấy cuốn nữa... để cháu làm nốt cho kịp giờ họ lấy..."

"Không xén giấy, không dập gáy gì hết!" Chú Phúc quay phắt lại, hai tay khoanh trước ngực, giọng nói đã lấy lại nét hóm hỉnh, xẵng giọng quen thuộc nhưng chan chứa tình thương. "Cái đống giấy này tao làm vèo ba mươi phút là xong tuốt tuột. Việc của mày lúc này không phải ở đây. Cởi cái áo khoác bụi bặm này ra, vào nhà vệ sinh rửa sạch mặt mũi chân tay, rồi ngồi lên xe theo cô Hà quay trở lại trường học ngay lập tức. Tiết thứ ba sắp bắt đầu rồi đấy!"

Chiếc cặp sách của Lâm được chú Phúc đặt lại lên quầy thu ngân cùng lời hẹn: "Học xong mới được cầm cờ-lê".