Một phiên bản dễ thở hơn

Bản góp ý của Hà dài hơn cả phần hướng dẫn sử dụng tôi từng thức trắng ba đêm viết cho khách hàng, và điều làm tôi căm ghét nhất là từng dấu chấm phẩy trong đó đều cắm phập vào đúng những chỗ tôi cố tình lờ đi để bảo bọc lấy lòng kiêu hãnh rách rưới của mình.

Tôi nhận được bức thư điện tử ấy vào lúc bốn giờ rưỡi sáng. Căn phòng trọ chưa đầy chín mét vuông ở xóm lao động sâu trong ngõ Trại Găng, mạn Bạch Mai, lúc ấy còn đặc quánh hơi ẩm lạnh ngắt từ trần fibro xi măng phả xuống. Mùi khói bếp than tổ ong nhóm sớm từ nhà bà chủ hòa lẫn với mùi dầu thông nồng hắc bốc lên từ chiếc mỏ hàn Tiệp Khắc cũ mèm mà tôi chưa kịp cất sau ca nhận sửa bo nguồn màn hình kiếm thêm tối muộn. Trên màn hình máy tính để bàn lồi lõm sọc ngang, từng dòng chữ màu xám tro của Hà rọi vào mắt tôi buốt rát.

Đọc đến đoạn kết: *“Nam này, thuật toán của cậu rất giỏi, tư duy cấu trúc của cậu rất chặt, nhưng tại sao cậu luôn làm ra những thứ khó dùng đến mức tàn nhẫn, rồi sau đó lại bắt tất cả những người xung quanh phải chịu đựng sự ngang ngạnh ấy cùng cậu?”*, ruột gan tôi quặn thắt lại. Cơn đau dạ dày mãn tính do những chuỗi ngày nhịn ăn sáng và nốc trà đá đặc lập tức dội lên từng cơn, chua loét và chực trào nơi cuống họng. Mười đầu ngón tay tôi run lên trên mặt bàn phím cáu bẩn. Cảm giác cay đắng khi bị tước đoạt một triệu bạc tiền công bảo hành ở xưởng may Trương Định mấy ngày trước vẫn còn tươi nguyên như một vết thương chưa kéo da non, thì nay, bức thư của một đứa con gái cùng khóa như chiếc kẹp sắt lôi tuột toàn bộ sự vụng về, tự ti được bọc lót kỹ càng dưới mớ lý thuyết kỹ thuật thượng đẳng của tôi ra ngoài ánh sáng.

Tôi không thể nào chợp mắt nổi thêm một phút. Tôi ngồi trơ ra đó, nhìn hơi thở của chính mình phả ra thành làn khói mỏng trong căn phòng buốt giá, nhìn ngọn đèn huỳnh quang chớp nháy liên hồi ở góc tường, chờ cho tới khi tiếng chuông chùa đầu ngõ điểm sáu tiếng điểm sáng.

Tám giờ kém mười lăm, tôi đã có mặt ở hành lang tầng ba nhà D9 Đại học Bách khoa. Gió mùa đông bắc luồn qua những ô chấn song sắt han gỉ của tòa nhà xây từ thời Liên Xô, mang theo cái lạnh thấu xương của hơi sương chưa tan và tiếng lách cách gõ phím rào rào như tằm ăn rỗi từ các phòng thực hành máy tính vọng ra. Tôi đứng tựa vào gờ tường tróc vôi, tay ghì chặt tập tài liệu dày cộm được in bằng mặt sau của những tờ đề cương cũ tôi nhặt từ thùng rác thư viện. Trên những trang giấy nhàu nhĩ ấy, tôi đã dùng bút bi đỏ khoanh tròn từng sơ đồ: kiến trúc mảng phẳng liên tục, cơ chế hoán đổi bộ nhớ đệm tự chế, các hàm bẫy ngoại lệ cấp thấp và chuỗi thao tác nhị phân mà tôi đã vắt kiệt từng nơ-ron để ép cho hệ thống chạy êm ru trên một chiếc máy chủ ảo 512 megabyte RAM với giá thuê tám mươi nghìn đồng một tháng.

Tôi muốn gặp Hà để nói cho cô ấy hiểu rằng thế giới này không vận hành bằng những bảng màu hài hòa hay những nút bấm tròn trịa bóng bẩy trong sách giáo trình. Một hệ thống chạy trên nền tảng nghèo nàn, phục vụ những cỗ máy cũ kỹ bám đầy bụi bặm thì không có chỗ cho sự lãng phí. Muốn tồn tại, người ta phải gọt giũa đến tận xương tủy, phải bắt người dùng trả giá bằng sự tập trung cao độ để bù đắp cho sự thiếu thốn về hạ tầng.

Cánh cửa gỗ nặng nề của phòng máy số bốn mở ra. Hà bước ra ngoài, chiếc ba lô vải dù sờn mép khoác lệch một bên vai, mái tóc đen dày buộc túm gọn gàng phía sau gáy bằng một chiếc kẹp nhựa giản dị. Nhìn thấy tôi đứng chôn chân ở góc hành lang với đôi mắt đỏ ngầu quầng thâm và gương mặt căng thẳng như sắp bước vào một trận ẩu đả, cô không hề tỏ vẻ ngạc nhiên. Hà chỉ dừng lại một nhịp, khẽ thở dài, hơi thở hóa thành làn sương mờ trước mặt, rồi cất bước đi thẳng về phía dãy ghế đá đặt sát lan can nhìn xuống sân khoa.

“Cậu không ngủ chút nào à?” Hà hỏi, giọng bình thản đến mức khiến ngọn lửa tự ái trong lồng ngực tôi bùng lên dữ dội hơn.

“Làm sao mà ngủ nổi khi nhận được một bức thư như thế?” Tôi bước rảo theo, dằn mạnh tập tài liệu xuống mặt ghế đá lạnh toát phát ra một tiếng *bốp* khô khốc. “Hà này, cậu học chuyên ngành Hệ thống thông tin, cậu nhìn cả thế giới qua mấy cuốn sách trải nghiệm người dùng của nước ngoài dịch dở, cậu ngồi phòng máy điều hòa lướt mạng cáp quang rồi cậu phán xét tôi! Cậu có từng về xưởng may Trương Định nhìn xem cái máy tính ở phòng bảo vệ nó nát đến mức nào chưa? Một con chip Celeron đời cổ lỗ sĩ, RAM cắm chắp vá hai thanh khác bus, bụi vải bông bám dày hàng centimet bên trong khe tản nhiệt, mở cái trình duyệt lên mất toi ba phút! Nếu tôi không dùng C++, không ép mảng phẳng tĩnh để vắt từng kilobyte bộ nhớ, thì chỉ cần ba người cùng lúc ấn xem bảng chấm công là toàn bộ tiến trình hệ điều hành sập nguồn ngay tức khắc! Cậu bảo tôi tàn nhẫn, nhưng phần mềm của tôi không hề làm sai lệch một xu tiền công của công nhân, nó tính đủ từng mét vải thừa, không hao hụt lấy một ly!”

Tôi tuôn ra một tràng như bắn liên thanh, dồn toàn bộ sự phẫn uất, cay đắng của một đứa sinh viên nghèo bị quỵt tiền công và sự tự phụ của một kẻ luôn đứng đầu các bài thi thực hành lập trình vào từng câu chữ. Tôi đem toàn bộ độ phức tạp của thuật toán Push-Relabel, những kỹ thuật thao tác bit khắt khe ra làm chiến lũy cố thủ, tin rằng đằng sau bức tường kỹ thuật vững chãi ấy, không ai có quyền chỉ trích tôi.

Hà không hề ngắt lời. Cô đứng quay lưng về phía sân trường, hai bàn tay đút sâu vào túi chiếc áo khoác gió màu xanh thẫm, kiên nhẫn lắng nghe từng âm thanh the thé, dằn dỗi của tôi cho đến khi hơi thở tôi nghẽn lại vì buốt lạnh và hụt hơi. Trên gương mặt thanh tú phảng phất nét mệt mỏi của Hà không có lấy một tia chế giễu hay mỉa mai; chỉ có sự nghiêm cẩn đến lạnh lùng, tựa như ánh mắt của một bác thợ già lành nghề nhìn một gã học việc vừa hàn xong một mối nối thô thiển nhưng cứ gân cổ thề bồi rằng mối hàn ấy sẽ không bao giờ gãy.

Đợi tôi thở dốc xong, Hà mới khẽ hỏi: “Cậu nói hết chưa?”

Tôi nghiến chặt quai hàm, hai hàm răng va vào nhau lập cập vì gió bấc, không đáp.

Hà mở chiếc cặp tài liệu bằng nhựa trong mang bên hông, rút ra một tờ giấy A4 gấp làm tư. Cô cẩn thận mở phẳng nếp gấp, đặt nó lên trên tập tài liệu chi chít mã nguồn của tôi. Đó không phải là những hình vẽ màu mè hay những sơ đồ giao diện lộng lẫy mà tôi vẫn thường bài xích trên các diễn đàn mạng. Đó là một bảng ghi chép thực địa, kẻ bằng bút bi mực xanh, chia làm năm cột: *Thời điểm, Thao tác dự kiến, Thao tác thực tế, Phản ứng tâm lý người dùng, và Hậu quả.*

“Cậu nhìn vào dòng số ba đi,” ngón tay trỏ thon dài của Hà chỉ thẳng vào một ô có khoanh dấu tròn đỏ. “Để nhập một biên bản vải lỗi, anh thủ kho ở xưởng may phải làm những gì? Bước một: khởi động mô-đun chính. Bước hai: gõ mã định danh nhân sự gồm sáu chữ số. Bước ba: bấm tổ hợp phím Ctrl+Alt+K để kích hoạt giao diện nhập liệu phụ — một tổ hợp phím mà nếu không phải dân chơi điện tử hay gõ phím chuyên nghiệp thì một người đàn ông năm mươi tuổi tay dính đầy dầu máy khâu sẽ phải nhìn bàn phím mất mười lăm giây mới bấm trúng. Bước bốn: nhập chuỗi ngày tháng năm theo chuẩn ISO quốc tế, bốn chữ số năm, hai chữ số tháng, hai chữ số ngày, không có dấu gạch chéo. Chỉ cần theo thói quen sổ sách ghi chép mấy chục năm nay, anh ấy tiện tay gõ một dấu gạch chéo phân cách, phần mềm của cậu lập tức đóng sập cửa sổ nhập liệu, không cho sửa, và quẳng ra một hộp thoại xám xịt với đúng một dòng chữ: *Lỗi ngoại lệ 0x004F: Sai định dạng chuỗi vào.*”

Hà ngước mắt lên nhìn thẳng vào đồng tử tôi. Đôi mắt cô trong veo, nhưng sức ép vô hình từ cái nhìn ấy khiến tôi thấy ngực mình nghẹn lại.

“Cậu nghĩ ở cái xưởng may bụi bặm ấy, có ai hiểu 0x004F nghĩa là gì không, Nam? Anh thủ kho mắt đã bắt đầu viễn thị, cặp kính lão buộc dây thun máng trên vành tai, anh ấy run rẩy tưởng rằng chiếc máy tính đã bị cháy vi mạch, tưởng rằng toàn bộ số liệu xuất nhập kho của cả một tháng đã bị xóa sạch chỉ vì một cú chạm tay của mình! Cậu bắt người ta phải học thuộc sáu tổ hợp phím tắt khác nhau chỉ để thực hiện việc lưu một dòng ghi chú tạm. Cậu không cho người ta một nút bấm nào trên màn hình, vì cậu bảo vẽ một cái nút đồ họa tốn mất vài kilobyte bộ nhớ hiển thị của thẻ đồ họa tích hợp. Và điều tồi tệ nhất là gì, Nam? Cậu có biết khi đường dây mạng cắm lỏng lẻo ở góc tường bị vấp phải, hệ thống của cậu làm gì không? Nó âm thầm hủy tiến trình lưu ngầm mà không có lấy một tiếng chuông cảnh báo, không có một thanh trạng thái nào đổi màu. Anh thủ kho đinh ninh dữ liệu đã vào máy chủ, tắt công tắc ra về, sáng hôm sau bật máy lên thì cả một ngày công còng lưng đối soát ba nghìn mét vải biến thành con số không tròn trĩnh. Lúc người ta hoảng loạn, người ta biết bấu víu vào ai? Cậu để số điện thoại của cậu ở đâu? Không có! Cậu giấu nó đi, nhưng lại không quên chèn vào góc dưới cùng dòng chữ: *Bản quyền thuộc về Nguyễn Văn Nam - Kiến trúc nhị phân tối ưu hóa!*”

Từng lời, từng chữ của Hà giáng xuống như những nhát búa đập vỡ vụn tấm khiên tự phụ mà tôi đã dày công xây đắp. Những thuật toán hoàn hảo, những cấu trúc dữ liệu không rò rỉ một byte bộ nhớ, những hàm bẫy ngoại lệ phức tạp mà tôi từng tự hào khoe trên mạng bỗng chốc trở nên trơ trọi, quái dị và độc ác.

Tôi đứng chết lặng. Hình ảnh anh Hùng thủ kho lúng túng rút chiếc khăn tay cáu bẩn lau mồ hôi trán trước màn hình xanh lét, tiếng thở dài sườn sượt đầy bất lực của chị Lan kế toán khi phải dùng kính lúp soi từng dòng mã lỗi... tất cả những chi tiết vụn vặt ở xưởng may Trương Định mà tôi từng khinh khỉnh gạt đi như sự dốt nát của tầng lớp lao động chân tay, nay quay trở lại bóp nghẹt lấy cổ họng tôi. Tôi nhớ lại ngày ông Thọ xé bỏ bản nghiệm thu, vứt trả tôi chiếc phong bì bị trừ mất một triệu bạc kèm theo câu nói sắc như dao: *“Mày làm phần mềm để người ta làm việc, hay mày làm ra cái máy chém để dọa nạt người của tao?”* Lúc đó, tôi chỉ thấy hận ông ta là một gã con buôn trọc phú không hiểu giá trị chất xám; nhưng đứng trước bảng kê chi tiết từng giây thao tác của Hà, tôi nhận ra mình thực sự chỉ là một kẻ tàn nhẫn mang danh trí thức.

“Tôi… tôi chỉ nghĩ đến chuyện tải của máy chủ,” tôi lắp bắp, giọng khàn đặc như có sạn mắc trong thanh quản. “Cái máy chủ ấy yếu quá… Tôi sợ nó nghẽn mạng…”

“Tối ưu hạ tầng là bổn phận chuyên môn của một kỹ sư, nhưng bắt người dùng phải trả giá cho sự thiếu thốn hạ tầng bằng nỗi sợ hãi, hoang mang và ức chế tột cùng là sự bất lực của người thiết kế,” Hà ngắt lời tôi, giọng cô trầm xuống, không còn gay gắt nhưng sức nặng lại tăng lên gấp bội. “Cậu lớn lên trong thiếu thốn cơ cực, Nam à. Cậu quý từng kilobyte RAM, từng xung nhịp đồng hồ của con chip cũ, điều đó không sai, tôi rất nể sự kiên trì tự học của cậu. Nhưng bi kịch ở chỗ, cậu đang mang cái nghèo khổ, thiếu thốn ấy ra làm thước đo trừng phạt người khác. Cậu biến sản phẩm của mình thành một phòng thi khắc nghiệt, nơi những người lao động bình thường phải vừa làm vừa run sợ vì không biết mình sẽ bị cỗ máy của cậu trừng phạt lúc nào.”

Một cơn gió mùa đông thổi thốc qua hành lang, cuốn theo vài chiếc lá xà cừ khô ráp cọ xát trên nền gạch hoa cũ phát ra những âm thanh ràn rạt. Tôi cúi gục đầu nhìn đôi giày vải thượng đình rách mõm của mình, hai bàn tay buốt cóng siết chặt lấy mép chiếc ghế đá. Bác Lương từng dạy tôi rằng ở đời này phàm là thứ gì không đổi ra được thành gạo, thành tiền, thì đều là thứ viển vông; và tôi đã vô thức bê nguyên xi cái triết lý sinh tồn cay nghiệt, sòng phẳng đến lạnh lùng ấy vào trong từng dòng mã, đòi hỏi người dùng phải chính xác tuyệt đối, phải hoàn hảo không tì vết mới được nhận lại một kết quả đúng đắn từ cỗ máy của mình.

Hà thở dài một hơi dài, tiếng thở tan nhanh vào không khí buốt giá. Cô kéo khóa chiếc cặp tài liệu lại, nhích người sang một bên mép ghế đá, chừa ra một khoảng trống vừa đủ cho một người ngồi, rồi khẽ vỗ tay lên mặt đá hoa cương.

“Ngồi xuống đi,” Hà nói, thanh âm đã mềm đi rất nhiều, trút bỏ toàn bộ vẻ đối đầu ban nãy. “Chuyện xưởng may coi như qua rồi, cậu cũng chịu thiệt một triệu bạc tiền công, họ cũng tìm người khác làm giao diện đè lên lõi của cậu. Tôi phân tích những chuyện đó không phải để dồn cậu vào chân tường hay muốn cậu phải bẽ bàng. Tôi muốn rủ cậu làm một việc này cùng tôi.”

Tôi ngước mắt nhìn cô, cổ họng vẫn còn ứ nghẹn: “Việc gì?”

“Có một nhóm sinh viên đồng hương mười mấy đứa ở mấy trường xung quanh đây — Xây dựng, Kinh tế Quốc dân, và cả bên Bách khoa mình nữa, toàn những đứa từ miền Trung, miền núi ra, gia cảnh đứa nào cũng chật vật — chúng nó đang tự dựng một công cụ học tập nội bộ trên mạng. Gọi là cổng thông tin cho sang miệng, thực ra nó là một cái trang web nhỏ xíu viết bằng PHP đời cũ, chạy trên một cái máy chủ chia sẻ rẻ tiền người ta cho thuê lại với giá vài chục nghìn một tháng. Mục đích của trang web là gom đề thi cũ các năm, chia sẻ bản scan bài giảng photo, tài liệu ôn tập và thông báo lịch nộp bài tập lớn, lịch thi học lại cho những đứa không có điều kiện.”

Hà rút trong túi áo khoác ra một chiếc điện thoại di động Nokia cũ, mở một trang web đơn sơ rồi chìa sang trước mặt tôi.

“Ý tưởng xuất phát rất tốt,” Hà tiếp tục nói, ánh mắt cô hướng về khoảng sân trường xám xịt phía xa. “Nó giúp những đứa không có tiền mua cả tập tài liệu photo mấy chục nghìn ở cổng parabol vẫn có thể tải từng trang scan về máy đọc, giúp những đứa vừa học vừa phải chạy bàn, làm gia sư thâu đêm không bị lỡ hạn nộp đồ án để rồi nhận điểm không lãng xẹt như cậu từng bị hồi năm nhất. Nhưng hiện tại, cái trang web ấy đang chết dần chết mòn. Nó do một anh khóa trên làm dở dang từ hai năm trước rồi ra trường bỏ xó. Cấu trúc bên trong nặng nề kinh khủng, tải một đống thư viện đồ họa thừa thãi chắp vá. Quy trình đăng ký tài khoản thì quan liêu hệt như xin giấy chứng nhận hộ nghèo ở xã: bắt nhập đủ từ số chứng minh thư, mã số sinh viên, quê quán, rồi gửi mã xác nhận qua email của trường, nhưng cái máy chủ chia sẻ cùi bắp làm sao gánh nổi dịch vụ gửi thư tự động? Thư xác nhận không bao giờ tới nơi. Những đứa ở trọ trong mấy ngõ sâu bên Định Công, Triều Khúc, xài chung một đường dây mạng kéo trộm qua ba tầng nhà hoặc cắm USB 3G bóp băng thông thì gần như không tài nào mở nổi trang chủ. Điện thoại cùi bắp hay máy tính cũ thì tải được một nửa giao diện là đứng hình trình duyệt. Rất hữu ích trên lý thuyết, nhưng lại hoàn toàn vô dụng với chính những người cần nó nhất.”

Tôi cúi sát mặt vào màn hình chiếc điện thoại của Hà. Bản năng của một kẻ sống bằng nghề lập trình và tối ưu mã nguồn lập tức bị kích hoạt. Bỏ qua sự tự ái, mắt tôi rà quét nhanh qua các thẻ hiển thị, ngón tay tôi vô thức lần tìm vào phần xem mã nguồn mà chiếc trình duyệt di động đang cố gắng kết xuất. Tôi buột miệng nói:

“Trang này dùng ba tệp mã kịch bản bên ngoài lồng vào nhau, cái ảnh nền chụp cổng trường nặng tới bốn megabyte mà không thèm nén qua thuật toán giảm bảng màu. Lại còn nhúng cả vòng lặp truy vấn cơ sở dữ liệu thẳng vào luồng kết xuất mã siêu văn bản. Viết cẩu thả, vô trách nhiệm thế này thì đến mạng cáp quang của phòng thí nghiệm quốc gia mở còn giật cục, nói gì đến đường truyền USB 3G bóp về tốc độ rùa bò.”

“Đúng,” Hà gật đầu cái rụp, trong mắt cô lóe lên một tia sáng ấm áp. “Cậu nhìn ra ngay điểm thối rữa kỹ thuật của nó chỉ trong ba giây. Nhưng nếu bây giờ tôi chỉ bảo cậu về phòng trọ đọc mấy cuốn sách lý thuyết về sự thấu cảm người dùng của nước ngoài, cậu sẽ lại khinh bỉ, lại bảo đó là trò vẽ hươu vẽ vượn của những kẻ thừa tiền rỗi việc. Cho nên, tôi đề nghị thế này: chúng ta cùng nhau làm lại công cụ này. Cậu nắm toàn quyền quyết định phần kiến trúc lõi, xử lý tầng giao tiếp dữ liệu ngầm; còn tôi sẽ kiểm soát toàn bộ luồng thao tác và trải nghiệm tương tác của người dùng. Hãy cùng nhau sửa một thứ mà người ta đang thực sự cần dùng hằng ngày, để xem xem cậu có thể làm ra một hệ thống vừa nhẹ như lông hồng, vừa không hành hạ đồng loại của mình hay không.”

Tôi nhìn chằm chằm vào Hà. Những ký ức về sự thất bại ở cuộc thi K58, sự ngạo mạn của Long và khoảng cách thăm thẳm giữa những đứa sinh ra ở vạch đích với kẻ trắng tay như tôi bỗng ùa về. Tôi hỏi, giọng đầy hoài nghi:

“Tại sao cậu lại tìm tôi? Long chẳng phải là kẻ giỏi nhất lớp về tư duy hệ thống sao? Cậu ta vừa ẵm giải Nhất K58, cậu ta có tiền mua máy chủ xịn, có đủ thứ công nghệ thời thượng nhất.”

Hà quay phắt sang nhìn tôi, ánh mắt thẳng thắn, không một chút né tránh hay e dè:

“Long có năng lực vượt trội, điều đó không ai phủ nhận. Nhưng Long vĩnh viễn không bao giờ bận tâm đến những đứa phải thức trắng đêm canh giờ mạng vắng để tải một tệp tài liệu mười megabyte bằng chiếc USB 3G hết dung lượng tốc độ cao. Sản phẩm của Long hướng đến những người sẵn sàng chi tiền để mua sự tiện nghi, những người sở hữu máy tính xách tay đời mới và ngồi phòng có máy lạnh. Còn cái trang web rách nát này… nó dành cho những đứa như cậu của những năm tháng ở Nà Ban co ro bên chiếc màn hình CRT cũ mèm của thầy Dũng, hoặc chính cậu lúc này trong căn phòng trọ ẩm thấp ở Trại Găng. Nếu một người từng đi lên từ tận đáy của sự thiếu thốn như cậu mà còn không đủ kiên nhẫn, không đủ bao dung để làm ra một công cụ tử tế cho những người nghèo cùng cảnh ngộ sử dụng, thì cậu mong chờ ai trong cái trường này sẽ làm điều đó?”

Từng lời của Hà như một mũi kim chọc thủng lớp vỏ bọc tự vệ xù xì cuối cùng còn sót lại trong tâm can tôi. Tôi ngồi im phăng phắc trên băng ghế đá, nghe tiếng còi tàu hỏa hú dài từ phía ga Giáp Bát vọng lại giữa bầu trời đông xám ngắt. Bát cơm của bác dâu Sương đổi bằng nửa chiếc khuyên tai bạc lấp lánh trong ký ức tuổi thơ, mẩu phấn trắng ngắn ngủn thầy Dũng nhặt lên từ nền đất nứt nẻ để dạy tôi bài học đầu tiên về thuật toán sắp xếp, và đôi mắt buồn rười rượi của cô Hạnh bên chiếc máy tính trường huyện… Tất cả những điều đó hiện về rõ mồn một. Tôi đã từng thề với lòng mình rằng sẽ dùng công nghệ như một thanh bảo kiếm để tự giải thoát bản thân khỏi cái nghèo, để giành lấy quyền tự quyết cho cuộc đời mình. Nhưng từ khi bước chân xuống cái thành phố ngột ngạt này, bị cuốn vào guồng quay kiếm tiền trả nợ, tôi đã suýt chút nữa bán rẻ linh hồn cho những dòng mã cào quét dữ liệu mờ ám của Kiên, rồi lại trút toàn bộ nỗi uất ức, cay đắng của số phận lên đầu những người lao động khốn khó ở xưởng may Trương Định.

Tôi hít một hơi thật sâu, luồng không khí buốt giá tràn vào phổi làm dịu đi cơn đau rát nơi lồng ngực.

“Được,” tôi nói, giọng trầm và chắc. “Đưa toàn bộ mã nguồn cũ đây. Tôi sẽ viết lại toàn bộ tầng phục vụ bằng ngôn ngữ C thuần, biên dịch ra mã máy để nó chiếm dụng bộ nhớ ở mức tiệm cận không. Tôi sẽ nhúng một cơ sở dữ liệu siêu nhẹ dạng tệp phẳng, tối ưu lại từng bảng chỉ mục, vứt bỏ toàn bộ những thư viện rườm rà vô tích sự, nén toàn bộ luồng truyền tin từ máy chủ trước khi đẩy qua giao thức mạng. Tôi bảo đảm với cậu, chỉ cần một đường truyền vài chục kilobit mỗi giây của thời kỳ quay số cũng có thể tải xong trang web trong nháy mắt.”

Hà nghe tôi nói xong thì bật cười, nhưng nụ cười lần này có chút ranh mãnh của một người vừa bẫy được một con thú hoang cứng đầu.

“Cậu lại bắt đầu ngựa quen đường cũ rồi đấy, Nam. Lại muốn đập bỏ tất cả để làm lại từ đầu theo cái cách kiêu ngạo của riêng cậu, lại muốn chui tọt vào phòng tối ngồi một mình gõ lách cách những thứ chỉ mình cậu hiểu. Không dễ thế đâu. Cất cái tập tài liệu chi chít mảng phẳng của cậu vào ba lô đi, đứng dậy đi theo tôi.”

“Đi đâu?” Tôi ngơ ngác đứng bật dậy.

“Đi xem người ta đang phải vật lộn với nó như thế nào. Rời mắt khỏi cái màn hình máy tính và mấy dòng mã nguồn của cậu đi.”

Hà khoác lại chiếc ba lô, rảo bước dẫn tôi rời khỏi dãy hành lang nhà D9. Chúng tôi băng qua con đường nội bộ rải nhựa nứt nẻ giữa các tòa nhà thực hành, gió mùa thổi cuốn những đám bụi mù mịt mạt cưa từ xưởng cơ khí bên cạnh bay qua mặt. Hà không dẫn tôi lên thư viện Tạ Quang Bửu khang trang nhiều tầng với hệ thống điều hòa trung tâm và máy tính xịn, mà rẽ ngoắt sang góc hành lang khu giảng đường B — nơi những dãy bàn ghế gỗ dài từ thời kỳ trước vẫn còn được tận dụng làm chỗ tự học cho sinh viên, nơi mà sóng mạng không dây chập chờn phát ra từ văn phòng đoàn khoa thi thoảng mới rớt xuống được vài vạch yếu ớt.

“Nhìn đằng kia,” Hà dừng lại sau một trụ bê tông lớn, khẽ nghiêng đầu chỉ tay về phía chiếc bàn gỗ sát góc tường ẩm mốc.

Ở đó có một cậu sinh viên gầy gò, hai má hóp lại, mặc chiếc áo khoác nỉ màu cháo lòng đã sờn rách cả hai bên khuỷu tay. Cậu ta ngồi khom lưng trước một chiếc máy tính xách tay to bản, vỏ nhựa màu đen trầy xước nham nhở, tiếng quạt tản nhiệt bên trong kêu rừ rừ như một chiếc máy xay ngô mini.

“Đó là Thắng, K57 Xây dựng, quê ở mạn Triệu Sơn, Thanh Hóa,” Hà thì thầm bên tai tôi. “Cậu ta đang cố tải tập đề cương ôn tập môn Sức bền vật liệu mà một bạn trong lớp vừa chia sẻ lên trang lúc rạng sáng.”

Chúng tôi đứng đủ gần để tôi có thể nhìn rõ mồn một từng diễn biến trên màn hình máy tính của Thắng. Chiếc trình duyệt cổ lỗ sĩ của cậu ta đang hiển thị một biểu tượng vòng xoay tải trang quay đều trong vô vọng. Thanh tiến trình màu xanh lá cây ở đáy màn hình nhích từng chút, từng chút một như rùa bò, rồi dừng khựng lại ở mức bốn mươi phần trăm. Thắng ngồi bất động, hai mắt thâm quầng dán chặt vào góc dưới màn hình — nơi dòng chữ thông báo nhỏ xíu *“Đang đợi phản hồi từ máy chủ lưu trữ…”* cứ nhấp nháy liên tục. Ngón tay trỏ gầy guộc của cậu ta gõ gõ nhịp xuống mặt bàn đầy vẻ sốt ruột.

Mười lăm giây trôi qua. Rồi ba mươi giây. Bỗng nhiên, toàn bộ trang web giật mạnh một cái, màn hình phụt tắt chuyển sang màu trắng xóa lạnh lẽo, kèm theo dòng chữ báo lỗi hết thời gian chờ yêu cầu của trình duyệt.

Thắng thở hắt ra một tiếng nặng nề, đôi vai sụp xuống. Cậu ta không hề chửi thề, dường như đã quá quen với sự thất vọng này. Cậu với tay rút chiếc USB 3G màu trắng cắm bên sườn máy tính ra, tháo nắp nhựa, đưa lên miệng thổi mạnh vào khe cắm thẻ sim như một phản xạ vô điều kiện, rồi cắm lại vào cổng USB lỏng lẻo. Đèn tín hiệu nhỏ xíu trên chiếc USB nhấp nháy màu đỏ quạch — dấu hiệu tàn nhẫn cho thấy dung lượng dữ liệu tốc độ cao miễn phí của gói cước sinh viên ba mươi nghìn một tháng đã cạn kiệt từ lâu, đường truyền đang bị bóp nghẽn về mức tối thiểu, chỉ đủ để gửi vài dòng tin nhắn văn bản thuần túy.

“Cậu thấy chưa?” Hà nói khẽ, giọng cô như một mũi khoan xoáy vào tâm trí tôi. “Hệ thống cũ của anh khóa trên bắt trình duyệt của Thắng phải tải hàng tá đoạn mã định dạng hiển thị, tải một bức ảnh bìa độ phân giải cao vô nghĩa chỉ để cậu ta nhìn thấy cái liên kết tải tệp tài liệu dạng văn bản nén nặng chưa đầy hai megabyte. Cậu bảo cậu muốn viết lại tầng phục vụ bằng C, nhưng nếu cậu vẫn giữ nguyên cái tư duy bắt trình duyệt phải nạp toàn bộ dữ liệu cồng kềnh một lần, thì cho dù máy chủ của cậu xử lý trong 0,001 giây, gói tin cũng sẽ chết nghẹn trên đường truyền của chiếc USB 3G cùi bắp kia. Và Thắng sẽ vẫn phải ngồi nhìn cái màn hình trắng xóa này cho đến khi kỳ thi kết thúc.”

Tôi nghiến răng, không thốt nên lời. Đầu ngón tay tôi co quắp lại trong túi áo khoác. Trước mắt tôi không còn là những khái niệm trừu tượng như băng thông, tải trọng hay độ trễ nữa; đó là thời gian, là công sức, là sự mỏi mòn của một đứa sinh viên nghèo đang phải chắt bóp từng đồng bạc lẻ để mua từng kilobyte dữ liệu cho tương lai của mình.

Hà lại khẽ chạm vào cánh tay tôi, kéo tôi đi tiếp sang dãy bàn đối diện phía bên kia hành lang.

Ở đó, một bạn nữ sinh viên năm nhất, vóc dáng nhỏ nhắn, đang cầm trên tay một chiếc điện thoại phổ thông phím bấm dạng nắp gập cũ kỹ — loại thiết bị chạy hệ điều hành cơ bản với màn hình chỉ nhỉnh hơn hai bao diêm gộp lại. Cô bạn đang cố gắng truy cập vào hệ thống để tìm kiếm thông tin về lịch học bù môn Toán cao cấp.

Tôi bước lại gần một bước, nheo mắt nhìn qua bờ vai gầy của cô gái. Trên cái màn hình độ phân giải thấp với những điểm ảnh to bằng hạt tấm, giao diện web của hệ thống cũ vỡ vụn ra thành từng mảng hỗn độn. Những dòng chữ nhảy tràn ra ngoài lề, đè lên nhau không thể đọc nổi. Cô bạn đang cố gắng dùng phím điều hướng bốn chiều ở giữa bàn phím để di chuyển con trỏ chuột ảo hình mũi tên nhỏ xíu tới một biểu tượng hình phong bì thư mờ tịt ở góc trên bên phải màn hình — nơi được cho là chứa hộp thư thông báo nội bộ.

Con trỏ chuột di chuyển giật cục từng nấc một. Mỗi lần bấm phím là một lần hồi hộp. Cô bạn bấm quá tay một nhịp, con trỏ trượt khỏi biểu tượng phong bì, bấm trúng vào một đường liên kết quảng cáo diễn đàn vô bổ được chèn bừa bãi ở đầu trang. Trang web lập tức tải lại, màn hình chuyển sang màu xám xịt rồi hiện lên một trang trắng trơn khác. Cô bạn bấm nút quay lại, kiên nhẫn làm lại từ đầu. Lần thứ hai, ngón tay run run bấm trượt. Lần thứ ba, lại trượt sang nút đăng xuất. Biểu tượng phong bì thư quá bé, kích thước trên màn hình thực tế chưa đầy ba milimet, lại không hề có lấy một dòng chữ chú thích nào đi kèm.

Sau lần bấm trượt thứ tư khiến chiếc điện thoại rung lên bần bật rồi báo lỗi bộ nhớ tạm đầy, cô bạn bực bội gập mạnh nắp điện thoại lại cái *tách*. Cô nhét chiếc máy vào chiếc túi vải bạt, quay sang nói với bạn bên cạnh bằng giọng nghẹn ngào, bất lực: “Thôi, chiều tao đạp xe sang ký túc xá mượn vở cái Mai chép tay cho lành. Cái trang này bấm cả buổi sáng chẳng biết cái lịch thi nó giấu ở chỗ quái nào, đau hết cả mắt!”

Tôi đứng chôn chân bên cạnh lan can gỉ sét, cảm giác như có ai vừa tát thẳng vào mặt mình một cái trời giáng.

Cái biểu tượng tối giản, không chữ viết, không nhãn dán ấy... đó chẳng phải chính là thứ “nghệ thuật tinh gọn” mà tôi từng say sưa bảo vệ ở xưởng may Trương Định sao? Tôi từng cho rằng những người không biết dùng phím tắt, những người cần các nút bấm to bè có chữ chú thích rõ ràng là những kẻ chậm tiến, lười biếng và không xứng đáng được sử dụng phần mềm hiện đại. Nhưng đối diện với một cô sinh viên dùng chiếc điện thoại cũ có bàn phím lỏng lẻo, cái sự “tinh gọn” cao ngạo ấy đã biến thành một hành vi bạo lực tinh thần tàn nhẫn, tước đoạt đi cơ hội tiếp cận thông tin của người ta chỉ vì người ta không có tiền mua một chiếc điện thoại cảm ứng đắt tiền.

“Chưa hết đâu, còn một trường hợp này nữa,” Hà nói, giọng trầm buồn, kéo tôi đi xuống bậc cầu thang dẫn ra sân sau nhà B.

Dưới bóng mát của một cây xà cừ cổ thụ xù xì, trên chiếc ghế đá phủ đầy rêu xanh, một cậu sinh viên khác đang cặm cụi với một chiếc điện thoại thông minh đời đầu chạy hệ điều hành cơ bản, màn hình cảm ứng điện trở bị nứt chéo một vệt dài từ góc trên xuống đáy. Cậu ta đang cố gắng đăng ký một tài khoản mới trên hệ thống.

Tôi lặng lẽ đứng phía sau, nhìn từng chuyển động của cậu bạn. Bằng một ngón tay cái thô ráp, cậu cẩn thận gõ từng ký tự họ tên, địa chỉ thư điện tử, mật khẩu vào các ô biểu mẫu chật chội. Cậu đã mất gần mười phút đồng hồ để hoàn thành việc điền dữ liệu. Đến ô cuối cùng: “Mã xác nhận bảo mật”. Hệ thống hiển thị một bức ảnh méo mó, biến dạng, gồm sáu ký tự chữ hoa, chữ thường và chữ số lồng ngoằng trên nền những đường kẻ sọc rối mắt — một cơ chế chống thư rác tự động sơ sài, chắp vá mà anh sinh viên khóa trước tải về từ một diễn đàn mã nguồn mở để tỏ ra hệ thống của mình có tính bảo mật cao.

Vết nứt trên màn hình điện thoại cắt ngang đúng qua ký tự thứ ba và thứ tư của bức ảnh mã xác nhận. Cậu sinh viên nheo mắt lại, đưa điện thoại sát tận sống mũi, nghiêng máy qua các góc độ khác nhau để cố đoán xem đó là chữ “O” viết hoa hay chữ số “0”, là chữ “l” viết thường hay chữ số “1”. Cậu ngập ngừng gõ vào một dãy ký tự, rồi bấm nút “Đăng ký”.

Vòng tròn tải trang xoay trong ba giây. Một dòng thông báo đỏ lòm hiện lên ở đỉnh màn hình: *“Mã bảo mật không chính xác. Yêu cầu nhập lại.”*

Nhưng điều tàn khốc nhất xảy ra ngay sau đó: toàn bộ các ô thông tin phía dưới — từ họ tên, mã sinh viên, email cho đến mật khẩu mà cậu bạn vừa cặm cụi gõ từng ký tự suốt mười phút qua — đã bị cơ chế nạp lại mặc định của hệ thống xóa sạch trơn! Màn hình trở về trạng thái trống rỗng như một sự chế nhạo lạnh lùng.

Cậu sinh viên nhìn vào những ô nhập liệu trắng xóa ấy. Tôi thấy bờ vai cậu rung lên một nhịp, rồi buông thõng xuống. Cậu không hề chửi thề, cũng không buồn nhấn tay nhập lại lần thứ hai. Cậu ta bấm mạnh nút nguồn bên sườn máy, khóa màn hình chiếc điện thoại nứt vỡ, đút sâu vào túi quần bò sờn gối, rồi lẳng lặng đứng dậy bước đi giữa sân trường lộng gió.

Cậu ta đã từ bỏ. Hệ thống đã vĩnh viễn đánh mất một người dùng, không phải vì máy chủ thiếu bộ nhớ, không phải vì thuật toán sắp xếp chạy chậm mất vài phần nghìn giây, mà chỉ vì một cơ chế xử lý biểu mẫu thô thiển, vô cảm, đã nhẫn tâm quét sạch toàn bộ công sức và sự kiên nhẫn của một con người sau một sai sót cỏn con.

Tôi đứng trơ trọi giữa sân trường Đại học Bách khoa. Tiếng chuông báo hết tiết từ giảng đường C1 vang lên rền rĩ, kéo theo những đợt sóng người túa ra hành lang. Những tiếng cười đùa ríu rít, tiếng bước chân vội vã của hàng nghìn sinh viên hòa vào nhau. Giữa biển người mênh mông ấy, có bao nhiêu đứa giống như Thắng, giống như cô bạn có chiếc điện thoại nắp gập cũ, giống như cậu sinh viên vừa cúi đầu bỏ đi dưới bóng cây xà cừ? Họ từ những miền quê nghèo khó kéo về đây, mang theo kỳ vọng của cả một gia đình, một dòng họ, sống chật vật trong những khu nhà trọ ẩm thấp, ăn những bữa cơm bụi năm nghìn bảy nghìn, chắt chiu từng đồng tiền mua giáo trình, từng giờ truy cập mạng internet. Họ cần một công cụ thực sự để nâng đỡ việc học tập của mình, để vượt qua những kỳ thi khắc nghiệt, chứ họ không bao giờ cần một pháo đài kỹ thuật kiêu ngạo, hiểm hóc và luôn chực chờ trừng phạt sự nghèo khó của họ.

Hà bước tới, dừng lại ngay trước mặt tôi. Gió đông thổi tung những lọn tóc mai vương trên trán cô. Đôi mắt Hà nhìn thẳng vào tôi, không còn vẻ trách móc, chỉ còn lại sự chân thành tha thiết:

“Bây giờ thì cậu đã hiểu những điều tôi viết trong thư chưa, Nam? Trải nghiệm người dùng không phải là thứ son phấn để trang điểm cho giao diện lộng lẫy như mấy trang bán hàng của các tập đoàn lớn. Trải nghiệm người dùng là lòng trắc ẩn, là sự tôn trọng tối thiểu của người làm kỹ thuật đối với con người. Tôn trọng chiếc máy tính cũ nát của người ta, tôn trọng đường truyền chập chờn bóp nghẽn của người ta, tôn trọng từng giây phút kiên nhẫn vốn đã quá cạn kiệt sau những giờ làm thêm mưu sinh vất vả. Nếu cậu không hiểu được người dùng của cậu đang phải chịu đựng những gì khi đối diện với cỗ máy của cậu, thì cái thuật toán chạy mất 0,038 giây của cậu cũng chỉ là một thứ trang sức vô cảm, ích kỷ và độc ác mà thôi.”

Từng lời của Hà rót vào tai tôi như nước lạnh dập tắt đi toàn bộ ngọn lửa tự ái mù quáng đã thiêu đốt tôi suốt mấy ngày qua. Cổ họng tôi nghẹn đắng lại. Một cảm giác xấu hổ thực sự, một sự thức tỉnh muộn màng nhưng sâu sắc trào dâng trong lòng. Lời dặn của cô Hạnh năm nào bên khung cửa sổ trường huyện Nà Ban bỗng vang vọng lại trong tâm trí tôi: *“Năng lực kỹ thuật có thể mở ra cho em những cánh cửa lớn, nhưng lòng biết sợ và sự cẩn trọng mới quyết định người đời có dám tin tưởng giao việc cho em hay không.”*

Tôi đã từng biết sợ làm hỏng máy của trường, từng biết sợ làm mất bài giảng của cô; nhưng khi bắt đầu có được chút tay nghề, khi học được vài thủ thuật tối ưu bộ nhớ cấp thấp, tôi lại tự biến mình thành một kẻ ngạo mạn, vô cảm, đem sự thông minh ra làm vũ khí để chèn ép và trừng phạt những người yếu thế hơn mình.

Tôi nhìn xuống tập tài liệu in trên giấy phế liệu đang cầm trên tay. Những sơ đồ mảng phẳng, những hàm nhị phân phức tạp bỗng nhiên trở nên vô hồn, dị hợm.

Tôi ngẩng đầu lên, nhìn thẳng vào mắt Hà:

“Tôi hiểu rồi,” tôi nói, giọng nhỏ nhưng rành rọt từng chữ. “Tôi sai rồi.”

Hà thoáng giật mình. Đôi lông mày thanh tú của cô khẽ nhướng lên đầy vẻ ngạc nhiên. Có lẽ cô đã chuẩn bị tinh thần cho một cuộc tranh luận kéo dài nảy lửa nữa, chứ không ngờ một kẻ cứng đầu, bảo thủ và luôn xù lông tự vệ như tôi lại có thể thừa nhận sai lầm một cách dứt khoát đến thế. Ánh mắt cô lập tức chùng xuống, vẻ sắc sảo thường ngày nhường chỗ cho một sự nhẹ nhõm chân thành.

“Tôi không kéo cậu đi suốt cả buổi sáng chỉ để nghe một câu nhận sai,” Hà mỉm cười nói. “Tôi cần một kỹ sư bắt tay vào việc.”

“Chúng ta sẽ không đập bỏ tất cả để viết lại bằng C thuần nữa,” tôi nói, đầu óc tôi lập tức vận hành trở lại, nhưng lần này theo một trật tự hoàn toàn khác, không còn phục vụ cho cái tôi của tôi nữa mà phục vụ cho những con người tôi vừa chứng kiến. “Tôi sẽ giữ nguyên bộ khung PHP cũ để hệ thống có thể chạy trên bất kỳ máy chủ chia sẻ rẻ tiền nào mà không cần quyền quản trị máy chủ phức tạp. Nhưng tôi sẽ đập bỏ toàn bộ cơ chế kết xuất trang cồng kềnh. Chúng ta sẽ không bắt người dùng phải tải lại cả một trang web mỗi khi nhấp chuột vào một nút lệnh nữa. Tôi sẽ viết lại các đoạn mã giao tiếp dữ liệu ngầm cực nhẹ bằng mã kịch bản thuần, chỉ truyền tải đúng vài chục byte văn bản thô thay vì cả mớ mã định dạng thừa thãi.”

Ánh mắt Hà sáng rực lên: “Thế còn biểu mẫu đăng ký thì sao?”

“Vứt bỏ cái ảnh mã xác nhận rác rưởi ấy đi,” tôi nói ngay, các giải pháp kỹ thuật bắt đầu tuôn trào trong đầu một cách mạch lạc, sáng sủa. “Thay nó bằng một phép toán cộng trừ ngẫu nhiên trong phạm vi mười, như ‘3 + 4 bằng mấy’. Trẻ con tiểu học cũng nhẩm được, điện thoại vỡ màn hình hay mắt viễn thị cũng nhìn rõ, mà máy móc tự động cũng không dễ gì vượt qua. Và quan trọng nhất: tôi sẽ viết một cơ chế lưu tạm dữ liệu ngay trên trình duyệt máy khách. Nếu người dùng nhập sai kết quả phép tính, trang web sẽ không tải lại, toàn bộ họ tên, email, mật khẩu đã gõ phải được giữ nguyên vẹn ở đó, tuyệt đối không được phép xóa đi dù chỉ một dấu chấm của người ta!”

“Còn giao diện trên chiếc điện thoại phím bấm của bạn nữ kia?” Hà hỏi tiếp, giọng nói dồn dập đầy vẻ phấn khích.

“Không có biểu tượng nào được phép đứng một mình,” tôi khẳng định chắc nịch. “Bất kỳ biểu tượng nào cũng phải có chữ tiếng Việt rõ ràng đi kèm. Kích thước vùng bấm tối thiểu phải là bốn mươi bốn pixel chiều cao và chiều rộng, để dù ngón tay thô ráp của anh thợ xưởng may hay phím điều hướng lỏng lẻo của chiếc điện thoại cũ cũng không thể bấm trượt. Và…” Tôi ngập ngừng một thoáng, nhớ lại nét mặt hoảng loạn của anh thủ kho ở Trương Định, “khi đường truyền mạng bị ngắt giữa chừng, hệ thống phải tự động lưu toàn bộ nội dung người dùng đang gõ dở vào bộ nhớ tạm cục bộ của thiết bị. Đồng thời, một thanh thông báo màu vàng nhạt phải hiện lên nhẹ nhàng ở đỉnh màn hình: *‘Kết nối mạng gián đoạn, bài làm của bạn đã được lưu an toàn trên máy, hệ thống sẽ tự động gửi đi khi có mạng trở lại’*. Tuyệt đối không được phép đóng cửa sổ, không được phép âm thầm hủy tiến trình, và vĩnh viễn xóa bỏ cái mã lỗi 0x004F quái gở kia đi!”

Hà bật cười giòn giã. Tiếng cười trong trẻo, sảng khoái vang vọng giữa khoảng sân trường đầy gió lạnh.

“Tốt lắm, Nguyễn Văn Nam!” Hà đưa bàn tay nhỏ nhắn nhưng cứng cỏi ra trước mặt tôi. “Bây giờ cậu mới thực sự bắt đầu học làm kỹ sư đấy. Kỹ sư là người giải quyết nỗi đau của con người bằng công nghệ, chứ không phải kẻ dùng công nghệ để khoe khoang bản thân và tạo thêm đau khổ cho người khác. Chào mừng cậu quay lại với thế giới thực.”

Tôi đưa bàn tay chai sạn vì những năm tháng cầm cuốc làm nương và cọ rửa bo mạch máy tính cũ ra, nắm chặt lấy tay Hà. Bàn tay cô lạnh ngắt vì gió đông, nhưng cái siết tay thì ấm áp và kiên định lạ thường. Đó không phải là một hợp đồng kinh tế có dấu đỏ như ở xưởng may Trương Định, không có một đồng tiền đặt cọc nào được trao qua đổi lại, nhưng nó lại mang sức nặng của một lời hứa danh dự giữa hai người sinh viên nghèo trước cuộc đời.

Ngay buổi chiều hôm ấy, câu chuyện đến tai Phong. Thằng bạn cùng lớp chuyên về mạng máy tính không nói nửa lời, lập tức xách ba lô, ôm chiếc máy tính xách tay to sụ chạy sang phòng tự học nhà B7 tìm chúng tôi. Phong kéo mạnh chiếc ghế gỗ ngồi chen vào góc bàn chật chội, rút chiếc USB chứa đầy các kịch bản kiểm thử mạng cắm thẳng vào cổng máy tính của tôi.

“Tôi nghe con Hà kể rồi,” Phong vừa gõ phím cành cạch vừa nói, mặt lạnh như tiền. “Đừng có ngồi trong mạng cáp quang của trường Bách khoa rồi khen mã của nhau chạy mượt. Hạ tầng thực tế của mấy ông sinh viên nghèo là mạng dây kéo trộm qua chuồng cọp khu tập thể, hoặc mấy cái USB 3G bóp băng thông xuống còn vài chục kilobit. Tôi vừa cấu hình một kịch bản giả lập mạng tồi tệ nhất có thể: bóp băng thông xuống còn 32 kilobit một giây, đẩy tỷ lệ rớt gói tin lên mười lăm phần trăm, và độ trễ tăng vọt lên hai nghìn mili-giây. Bản sửa đổi của hai người phải sống sót được qua cái máy nghiền này thì tôi mới cho đưa lên mạng.”

Lần này, không còn sự giẫm chân lên nhau hay tranh giành quyền kiểm soát như đợt thi K58 nữa. Ba chúng tôi phân chia ranh giới công việc rành mạch đến từng chi tiết: Phong chịu trách nhiệm đo đạc lưu lượng, kiểm soát tải và cấu hình bộ đệm phía máy chủ; tôi tập trung toàn lực đập vụn cấu trúc mã nguồn cũ, tối ưu hóa các luồng dữ liệu ngầm và viết cơ chế đồng bộ ngoại tuyến; còn Hà nắm toàn quyền quyết định về luồng thao tác, ngôn ngữ hiển thị và kiểm soát từng điểm chạm thị giác của người dùng.

Tôi cắn răng vứt bỏ toàn bộ những kỹ thuật phô diễn thuật toán phức tạp mà mình từng tâm đắc. Thay vì ép máy tính phải xử lý những cấu trúc cây thư mục đa tầng rắc rối, tôi chuyển toàn bộ danh mục tài liệu thành dạng danh sách phẳng, dễ tra cứu, tải tới đâu hiển thị tới đó. Tôi viết lại toàn bộ các đoạn mã kịch bản phía máy khách, biến chúng thành những khối văn bản nén siêu nhỏ, tận dụng tối đa bộ nhớ tạm của trình duyệt để người dùng chỉ phải tải giao diện một lần duy nhất, những lần sau chỉ cần nhận về vài dòng văn bản thuần túy.

Nhưng cuộc chiến cam go nhất không nằm ở kỹ thuật, mà nằm ở những trận tranh cãi nảy lửa giữa tôi và Hà về từng chi tiết trên màn hình.

“Gỡ bỏ cái bảng thông số hiển thị xung nhịp vi xử lý và phần trăm bộ nhớ đang dùng ở góc dưới đi,” Hà kiên quyết dùng ngón tay chỉ vào góc màn hình máy tính của tôi.

“Tại sao phải gỡ?” Tôi cãi lại, giọng vẫn còn chút tiếc nuối thói quen cũ. “Để người ta biết máy chủ đang hoạt động tốt hay quá tải chứ!”

“Người ta là sinh viên đi tìm đề cương ôn thi, người ta không phải là quản trị viên hệ thống!” Hà nghiêm giọng nói. “Nhìn thấy mấy con số nhảy múa với chữ ‘CPU 89%’ chỉ làm cho những đứa vốn đã sợ máy tính như bạn nữ ban sáng thêm hoảng loạn vì tưởng máy sắp nổ. Thay bằng một biểu tượng chấm tròn nhỏ màu xanh lá cây, ghi rõ một chữ: *‘Sẵn sàng’*. Thế là đủ!”

Tôi cắn môi, ngón tay ngập ngừng trên bàn phím, nhưng rồi cũng gõ lệnh xóa bỏ đoạn mã thống kê mà mình đã mất cả buổi chiều để viết. Từng chút một, Hà tước bỏ toàn bộ những thứ trang sức kỹ thuật rườm rà, lột trần hệ thống về đúng bản chất mộc mạc nhất của nó. Cô ngồi cặm cụi viết lại từng dòng thông báo lỗi, đổi những từ ngữ chuyên ngành khô khốc như *“Truy vấn không hợp lệ”*, *“Lỗi kết nối cơ sở dữ liệu”* thành những câu tiếng Việt bình dị, ấm áp: *“Không tìm thấy tài liệu này, bạn thử kiểm tra lại tên môn học nhé”*, hay *“Máy chủ đang bận một chút, bạn đợi vài giây rồi thử lại nha”*.

Ròng rã suốt hai tuần lễ, chúng tôi biến góc phòng tự học nhà B7 thành một xưởng gia công phần mềm thực thụ. Cơm trưa là những gói xôi lạc ba nghìn đồng mua vội ở cổng trường, nước uống là bình nước sôi nguội xin từ phòng bảo vệ. Phong liên tục chạy các kịch bản kiểm thử hành hạ hệ thống, ép đường truyền xuống mức nghẽn đặc, còn tôi và Hà cặm cụi vá từng lỗ rò rỉ dữ liệu, chỉnh từng điểm ảnh để nút bấm không bị nhảy lộn xộn khi hiển thị trên các màn hình kích thước khác nhau.

Đầu tháng mười hai, phiên bản thử nghiệm mới âm thầm được đưa lên thay thế toàn bộ hệ thống cũ trên chiếc máy chủ chia sẻ rẻ tiền. Không có thông báo rầm rộ, không có lễ ra mắt, Hà chỉ gửi một đường liên kết ngắn gọn vào nhóm tin nhắn của mười mấy sinh viên đồng hương.

Tối hôm đó, tôi ngồi một mình trong căn phòng trọ ở ngõ Trại Găng, mắt dán chặt vào màn hình máy tính đang hiển thị tệp nhật ký truy cập của máy chủ. Căn phòng vẫn ẩm thấp, mái fibro xi măng vẫn phả xuống cái lạnh buốt giá, nhưng trong lồng ngực tôi lại có một ngọn lửa ấm áp đang âm ỉ cháy.

Dòng nhật ký hệ thống bắt đầu cuộn chảy chầm chậm.

Địa chỉ mạng quen thuộc của chiếc USB 3G của Thắng xuất hiện. Cậu ta gửi một yêu cầu tải tệp đề cương môn Sức bền vật liệu. Hệ thống của tôi không bắt trình duyệt của Thắng tải lại cả trang, mà lập tức chia nhỏ tệp tài liệu thành từng gói tin văn bản nén, đẩy đều đặn qua đường truyền chập chờn. Không có vòng xoay chờ đợi vô tận, không có màn hình trắng xóa báo lỗi kết nối. Thanh tiến trình trên máy Thắng nhích đều đặn. Hai phút sau, dòng thông báo *“200 OK - Tải xuống hoàn tất”* hiện lên trên màn hình giám sát của tôi.

Tôi ngả người ra sau lưng ghế gỗ, thở phào một hơi dài. Tôi mường tượng ra cảnh Thắng đang ngồi trong góc hành lang nhà B, đôi mắt mệt mỏi giãn ra, khẽ mỉm cười khi nhìn thấy tập tài liệu ôn tập đã nằm trọn vẹn trong ổ đĩa chiếc máy tính cũ.

Rồi đến lượt những dòng nhật ký khác: vài tài khoản mới được đăng ký thành công chỉ trong vòng chưa đầy một phút, không có một lỗi xác nhận nào bị quăng ra; mục nhắc lịch học bắt đầu nhận được những dòng ghi chú ôn tập đồ án môn học của nhóm sinh viên Xây dựng. Mọi thứ vận hành êm ả, trơn tru, lặng lẽ như một dòng nước ngầm len lỏi qua từng khe đá khô cằn để tưới mát cho những mầm cây đang khát nước.

Lần đầu tiên trong suốt những năm tháng cắm đầu vào màn hình máy tính từ Nà Ban cho đến Hà Nội, tôi mới cảm nhận được một niềm hạnh phúc kỳ lạ đến thế. Niềm hạnh phúc ấy không đến từ việc giải được một bài toán hóc búa để nhận điểm mười, không đến từ số tiền công kiếm được sau những giờ cày cuốc, mà nó đến từ cảm giác biết rằng những dòng mã mình cặm cụi viết ra đã thôi không còn là công cụ để thỏa mãn lòng kiêu hãnh cá nhân, mà đã chịu hạ mình xuống để nâng đỡ, san sẻ bớt gánh nặng cho những con người cùng cảnh ngộ.

Thế nhưng, hiện thực cuộc sống đô thị chưa bao giờ là một câu chuyện cổ tích êm đềm.

Sự lãng mạn của những người làm kỹ thuật thuần túy nhanh chóng va phải bức tường đá lạnh ngắt của kinh tế học sinh tồn. Sau hai tuần vận hành trơn tru, chiếc máy chủ chia sẻ bắt đầu quá tải khi số lượng sinh viên truyền tai nhau kéo vào sử dụng tăng lên gấp ba, gấp bốn lần. Hóa đơn tiền thuê hạ tầng tháng tiếp theo được gửi vào hòm thư điện tử: một trăm hai mươi nghìn đồng — một con số quá nhỏ bé đối với những kẻ có tiền, nhưng lại là cả một vấn đề đối với ba đứa sinh viên đang phải chạy ăn từng bữa như chúng tôi.

Nhóm người dùng mười mấy đứa sinh viên nghèo khó kia không thể và cũng không có khả năng chi trả bất kỳ một khoản phí nào để duy trì hệ thống. Bản thân chúng tôi cũng bắt đầu nghẹt thở dưới sức ép của mùa thi học kỳ và những ca làm thêm mưu sinh. Tôi phải cày đêm nhận sửa thêm bo mạch và viết mã thuê để kiếm tiền gửi về quê phụ bác Lương trả nợ phân bón; Phong bị cuốn vào các ca dạy kèm toán lý kín mít các buổi tối; còn Hà thì kiệt sức vì những đồ án chuyên ngành Hệ thống thông tin dồn dập đổ về. Không ai trong chúng tôi có đủ thời gian để túc trực hai mươi tư trên bảy gỡ lỗi, kiểm duyệt nội dung tài liệu tải lên, hay trả lời những thắc mắc vụn vặt của người dùng khi có sự cố mạng.

Một buổi chiều mùa đông xám xịt, tôi và Hà ngồi bên bậc thềm đá trước cửa giảng đường C1. Gió bấc rít từng hồi qua những tán cây bàng rụng trơ trụi lá. Chúng tôi chia đôi một mẩu bánh mì không nhân khô khốc mua với giá hai nghìn đồng ở căng tin, vừa nhai vừa nhìn những dòng người hối hả lướt qua trước mặt.

“Hôm nay đến hạn đóng tiền máy chủ rồi,” Hà nói khẽ, mắt nhìn xuống những vụn bánh mì rơi trên vạt áo khoác.

“Trong túi tôi còn đúng bốn mươi nghìn, vừa đủ tiền mua vé xe buýt tháng sau,” tôi cười cay đắng, nhấp một ngụm nước lọc từ chai nhựa mang theo. “Nếu chúng ta bỏ tiền túi ra duy trì, tháng này được, nhưng tháng sau thì sao? Tháng sau nữa thì sao? Càng nhiều người dùng thì máy chủ càng đòi nâng cấp gói đắt hơn. Chúng ta không thể nuôi nó mãi bằng sự nhiệt tình và lòng trắc ẩn được.”

Hà im lặng rất lâu. Bàn tay cô cầm mẩu bánh mì siết nhẹ lại. Lần đầu tiên tôi nhìn thấy trong mắt người con gái luôn mạnh mẽ, quyết đoán ấy phảng phất một nét buồn bất lực của sự trưởng thành.

“Tôi biết chứ,” Hà thở dài, giọng chùng xuống giữa tiếng gió hun hút. “Sự hữu ích thuần túy không thể tự nuôi nổi một sản phẩm nếu nó không tìm ra được một mô hình tài chính để tự tồn tại trong thế giới thực. Chúng ta có thể tối ưu thuật toán đến mức hoàn hảo, có thể tạo ra trải nghiệm người dùng nhân văn nhất có thể, nhưng nếu không có dòng tiền nuôi dưỡng hạ tầng và con người vận hành, mọi thứ tốt đẹp rồi cũng sẽ tan thành mây khói.”

Dự án công cụ học tập nội bộ nhỏ bé ấy cuối cùng phải tạm thời đóng lại, chuyển toàn bộ dữ liệu thành một kho lưu trữ ngoại tuyến chia sẻ qua đĩa quang cho nhóm sinh viên đồng hương. Nó không mang lại cho chúng tôi một giải thưởng nào, không có bài báo nào ca ngợi, cũng không biến tôi và Hà thành đôi bạn thân thiết sớm tối có nhau ngay tức khắc. Chúng tôi vẫn là hai cá tính đối lập: tôi vẫn lầm lì, gai góc và thực dụng; cô vẫn sắc sảo, kiên định và nguyên tắc. Nhưng giữa hai chúng tôi, một mối liên kết ngầm vững chắc và sâu sắc đã được xác lập. Tôi không còn nhìn những lời phản biện của Hà như sự soi mói của kẻ ngồi phòng điều hòa nữa; tôi hiểu rằng những lời phê bình sắc như dao cạo của cô luôn hướng về sự hoàn thiện của sản phẩm và sự an toàn của con người, chứ tuyệt nhiên không bao giờ nhằm hạ thấp xuất thân hay lòng tự trọng của tôi.

Chiều muộn hôm sau, tôi và Hà nán lại phòng máy tự học nhà B7 để dọn dẹp mã nguồn, sao lưu toàn bộ cấu trúc cơ sở dữ liệu vào chiếc USB cũ để cất giữ làm tài liệu tham khảo sau này. Căn phòng vắng lặng, chỉ còn lại tiếng quạt gió máy tính chạy rì rầm và ánh hoàng hôn mùa đông đỏ ối hắt qua khung cửa kính bám bụi.

Bỗng nhiên, tiếng bước chân đĩnh đạc, khoan thai vang lên từ ngoài hành lang, phá vỡ bầu không khí tĩnh mịch.

Cánh cửa gỗ mở ra. Đỗ Hải Long bước vào. Cậu ta mặc chiếc áo măng tô dạ màu xám tro cắt may phẳng phiu, bên trong là áo len cổ lọ màu đen trang nhã, toát lên phong thái đĩnh đạc, tự tin của một kẻ luôn nắm chắc phần thắng trong mọi cuộc chơi. Long nhìn quanh căn phòng tự học tồi tàn, rồi đưa mắt nhìn sang hai chúng tôi đang ngồi bên chiếc máy tính cũ. Nụ cười trên môi cậu ta vẫn lịch thiệp, chừng mực, nhưng ánh mắt sắc sảo phía sau cặp kính gọng titan thì không giấu nổi vẻ tò mò đầy tính toán.

Long bước lại gần, dừng lại cách bàn chúng tôi hai bước chân, một tay chống lên gờ lan can chắn cửa sổ, nhìn thẳng vào mắt tôi:

“Tôi nghe ngóng được từ mấy đứa bên Xây dựng rồi,” Long lên tiếng, giọng trầm ấm và đầy sức thuyết phục. “Các cậu vừa hoàn thiện một cơ chế đồng bộ dữ liệu hai chiều trên đường truyền mạng cực yếu, có khả năng giữ trạng thái ngoại tuyến và nén luồng truyền tải xuống mức tiệm cận của văn bản thô, đúng không?”

Tôi không đáp, chỉ lặng lẽ nhìn Long, bàn tay vô thức với lấy chiếc nắp đậy USB trên bàn.

Long khẽ cười, nụ cười của một kẻ đi săn nhìn thấy con mồi ưng ý:

“Đừng giấu. Giải thuật ấy bỏ xó trong mấy cái dự án từ thiện sinh viên nghèo này thì phí hoài chất xám lắm. Hiện tại, tôi đang nhận một dự án thương mại thật sự từ bên ngoài — một hệ thống điều hành bán lẻ cho chuỗi cửa hàng vật liệu xây dựng ngoại thành, nơi hạ tầng mạng cũng nát hệt như mấy cái USB 3G của các cậu, nhưng họ có tiền thật, khách hàng thật và những mối quan hệ thực sự lớn. Họ đang bế tắc ở đúng cái nút thắt đồng bộ dữ liệu mạng yếu mà các cậu vừa giải quyết xong.”

Long tiến thêm một bước, chống hai tay xuống mặt bàn gỗ cáu bẩn, cúi sát người nhìn thẳng vào tôi:

“Có tiền công xứng đáng, có hợp đồng bảo đảm, và quan trọng nhất: nó sẽ chạy trên hàng trăm máy tính thật chứ không phải nằm chết trong ổ cứng. Cậu có muốn ngồi xuống nói chuyện nghiêm túc một lần không, Nam?”