Đối thủ mang tên Hải Long

Danh sách ghép đội còn chưa kịp gỡ khỏi tấm bảng tin bằng gỗ dán bọc nỉ xanh ngoài hành lang thì một chàng trai đứng ngay cạnh tôi đã bật cười, một tiếng cười rất khẽ bật ra từ lồng ngực, nhẹ nhõm và gọn gàng như thể cậu ta đã nhìn thấu từ trước toàn bộ kết cục của cuộc thi này, như thể cái bảng phân chia danh sách kia chẳng qua chỉ là một thủ tục hình thức thừa thãi để hợp thức hóa một kết quả vốn dĩ đã thuộc về mình.

Cậu ta mặc chiếc áo khoác gió thể thao màu xanh lam thẫm còn rất mới, chất vải dù bóng mờ mịn màng phát ra những tiếng sột soạt êm ái theo từng cử động nhỏ của bờ vai. Ống tay áo bên trái kéo lửng lên tận cổ tay, để lộ chiếc đồng hồ điện tử viền kim loại mạ crom sáng loáng, mặt kính tinh thể lỏng hiển thị những con số sắc nét đến từng vạch giây. Khi nhìn thấy mảnh giấy A4 in kim lem nhem vệt mực xám được cắm chặt bằng bốn chiếc đinh ghim rỉ sét ở góc bảng, cậu ta chỉ lướt mắt qua tên của hàng chục nhóm khác như lướt qua một dãy số ngẫu nhiên vô nghĩa, rồi dừng lại ở vị trí Đội số 01. Ngón tay trỏ thon dài, móng tay cắt tỉa sạch sẽ của cậu ta giơ lên, gõ nhẹ hai nhịp dứt khoát *cộc, cộc* lên mặt kính lồng bảo vệ bám bụi.

Nụ cười ấy không vướng một chút giễu cợt thô thiển nào. Nó nguy hiểm hơn thế nhiều. Đó là sự tự tin đến mức dửng dưng của một kẻ biết chắc mọi biến số trong cuộc chơi—từ năng lực đối thủ, cấu trúc đề tài cho đến tâm lý ban giám khảo—đều đã nằm gọn gàng trong lòng bàn tay được chăm chút kỹ lưỡng.

Tôi chưa hề biết tên cậu ta vào khoảnh khắc ấy, nhưng vóc dáng dong dỏng, mái tóc cắt tỉa gọn ghẽ rẽ ngôi lệch rất đúng mốt, bờ vai thẳng tắp và đặc biệt là phong thái đĩnh đạc, thong dong của một con người thành thị chưa bao giờ phải nếm trải cảm giác thắt ruột lo xem bữa cơm ngày mai có đủ tiền mua thêm bìa đậu phụ hay không, lập tức để lại trong tâm trí tôi một vệt hằn buốt nhức và sắc lẹm. Đứng sát ngay bên cạnh cậu ta, tôi thấy rõ từng tấc da thịt mình như co rúm lại trong chiếc áo sơ mi cộc tay đã ngả màu cháo lòng, bốc lên mùi ẩm mốc đặc trưng của góc phòng trọ ký túc xá bốn mùa thiếu ánh mặt trời, và đôi bàn tay gầy guộc với những kẽ móng vẫn còn đóng vệt dầu nhớt đen sì sau lần tôi cặm cụi tự tăng xích cho chiếc xe đạp cà tàng dưới gốc xà cừ. Không nói một lời, tôi lẳng lặng nắm chặt lấy khuỷu tay Phong, kéo giật cậu bạn cùng phòng lách qua đám đông sinh viên năm nhất đang chen chúc, xô đẩy nhau đến nghẹt thở ngoài hành lang hẹp của nhà D9.

Cuộc thi Lập trình ứng dụng sinh viên K58 không đơn thuần là một sân chơi học thuật ngoại khóa để ghi điểm rèn luyện hay nhận về vài ba tờ giấy khen đóng khung nhựa màu đỏ. Với khoa Công nghệ thông tin thời điểm ấy, đây là tấm vé thông hành danh giá đầu tiên để bước chân vào các phòng nghiên cứu trọng điểm của viện, nơi có những dàn máy tính đời mới chạy điều hòa mát rượi, có những máy chủ chuyên dụng hoạt động liên tục suốt ngày đêm không bao giờ bị cắt cầu dao điện lúc mười một giờ đêm như ở khu ký túc xá B7 tồi tàn, và xa hơn thế nữa, là lọt vào mắt xanh của các doanh nghiệp phần mềm lớn đang bắt đầu ồ ạt rót vốn vào trường đại học nhằm săn lùng những bộ óc kỹ thuật xuất sắc nhất ngay từ năm thứ nhất. Nhưng với Đội thi số 07 của chúng tôi, cuộc chơi sinh tử ấy lại bắt đầu trong một sự chật chội, thiếu thốn và bất an đến nghẹt thở.

Phòng máy thực hành số 302 trên tầng ba nhà D9 những ngày cuối tuần nồng nặc một thứ mùi hỗn tạp khó tả: mùi mồ hôi chua loét của hàng chục con người ngồi chen chúc, mùi nhựa thông cháy khét lẹt bốc ra từ những chiếc bo mạch chủ cũ kỹ được ai đó tháo tung ra sửa chữa dưới sàn, và tiếng quạt gió tản nhiệt rít lên từng hồi đinh tai nhức óc như tiếng động cơ máy cày quá tải gầm rú trên đồng đất cằn cỗi. Nhờ sự quen biết của Phong với anh quản lý phòng máy, chúng tôi mới mượn được một góc bàn nằm ép sát góc tường phía đông, nơi có ba chiếc máy tính đồng bộ case nằm ngang phủ một lớp bụi mỏng tang, mặt nhựa ố vàng theo năm tháng và những chiếc bàn phím cơ gõ kêu lạch cạch, nhiều phím bấm đã mờ hết cả ký tự trắng.

“Quy định của ban tổ chức đã dán công khai rồi, rất rõ ràng và không có ngoại lệ,” Hà kéo một chiếc ghế xoay đã gãy mất một bên tay vịn ngồi xuống, cẩn thận đặt cuốn sổ tay bìa cứng có cài chiếc bút bi Thiên Long lên mặt bàn gỗ ép bong tróc, rồi lật mở ra một trang giấy đã được cô kẻ sẵn ba cột mực xanh thẳng tắp từ tối hôm trước. “Chúng ta có đúng một tuần lễ để hoàn thiện một bản thử nghiệm chạy được hoàn chỉnh trước hội đồng giám khảo. Đề bài năm nay hướng trọng tâm vào các giải pháp phục vụ đời sống sinh viên và kết nối cộng đồng học đường. Tớ đề xuất xây dựng một hệ thống trao đổi giáo trình cũ và tìm phòng trọ giá rẻ quanh khu vực tam giác Bách khoa – Kinh tế – Xây dựng. Sinh viên ngoại tỉnh từ các vùng quê nghèo bước chân lên Hà Nội như chúng mình cần nhất hai thứ đó. Mày mò cả tuần trời ngoài ngõ Tạ Quang Bửu hay phố Lê Thanh Nghị toàn bị chủ trọ ép giá, bắt đóng tiền cọc ba tháng rồi trừ tiền vệ sinh vô tội vạ. Nhưng điều quan trọng nhất, hệ thống này phải có một giao diện cực kỳ dễ dùng, trực quan và thân thiện. Một đứa năm thứ nhất chưa rành gõ lệnh đầu cuối, chưa biết gì về cấu trúc mạng cũng phải tìm được cuốn sách Giải tích 1 hay cuốn Hình học họa hình chỉ sau hai lần bấm chuột.”

Phong kéo một chiếc ghế đẩu bằng sắt gỉ lại gần, hai bàn tay thô ráp xoa mạnh vào nhau đầy hào hứng, đôi mắt híp lại sau cặp kính cận dày cộp: “Ý tưởng này của Hà chuẩn không cần chỉnh đấy. Tớ ủng hộ cả hai tay hai chân. Tớ sẽ nhận trách nhiệm lo toàn bộ tầng tích hợp mạng và cơ sở dữ liệu nền tảng. Tớ sẽ dựng một con máy chủ cục bộ bằng SQLite gọn nhẹ, kết hợp với vài đoạn mã kịch bản Python viết bằng giao thức socket đơn giản để liên kết phần giao diện đồ họa của cậu với phần lõi xử lý thuật toán bên trong. Cứ làm sao để dữ liệu người dùng đổ về trơn tru, bảng biểu hiển thị mạch lạc, không bị nghẽn kết nối khi có mười mấy người truy cập cùng lúc là chúng ta nắm chắc điểm khá trong tay rồi.”

Tôi ngồi im lìm ở mép bàn bên cạnh, hai cánh tay khoanh chặt trước ngực, mắt nhìn trừng trừng vào bản vẽ phác thảo sơ đồ khối dữ liệu mà Hà vừa cẩn thận vạch ra trên trang giấy kẻ ô. Đối với tôi, cái cách tiếp cận vấn đề mà hai người họ đang say sưa bàn bạc nghe lỏng lẻo, hời hợt và ngây thơ đến mức không thể chấp nhận được. Những năm tháng ấu thơ cặm cụi một mình bên cỗ máy tính Pentium III cũ rích chắp vá từng thanh RAM nhặt nhạnh ở xưởng phế liệu, đặt trong gian chái phụ ẩm thấp dột nát ở làng Nà Ban—nơi mà từng kilobyte bộ nhớ trống đều phải đánh đổi bằng những đêm trắng ngồi nhẩm tính bảng mã nhị phân trên từng mảnh giấy xi măng nhăn nhúm—đã nhào nặn nên trong tôi một nỗi ám ảnh khắt khe đến mức cực đoan về hiệu năng cơ bản của máy tính. Tôi không bao giờ có thể đặt niềm tin vào những thứ hào nhoáng, bóng bẩy bên ngoài nếu như bên dưới đáy sâu của nó là một mớ mã nguồn chắp vá, ngốn ngấu tài nguyên phần cứng một cách vô tội vạ.

“Hệ thống muốn sống sót được trên thực tế thì không thể nào phụ thuộc vào một con máy chủ cục bộ yếu ớt và vài đoạn kịch bản thông dịch chậm như rùa bò,” tôi cất tiếng, giọng nói trầm đục, khô khốc và lạnh lùng cắt ngang sự hào hứng của Phong. “SQLite không bao giờ chịu nổi áp lực truy vấn đồng thời nếu có hàng trăm sinh viên cùng đổ xô vào tìm kiếm thông tin vào đầu mỗi kỳ học mới. Nếu không tối ưu hóa các bảng chỉ mục ngay từ tầng hệ thống thấp nhất, chương trình sẽ treo cứng đơ, làm tràn bộ nhớ đệm ngay khi tải một tệp dữ liệu lớn có vài nghìn bản ghi nhà trọ. Tôi sẽ trực tiếp phụ trách toàn bộ phần lõi xử lý bằng ngôn ngữ C thuần túy. Dữ liệu phòng trọ và sách giáo trình cũ sẽ được nén nhị phân thành các khối byte cố định, lập chỉ mục tìm kiếm theo cấu trúc cây B-Tree phẳng nạp thẳng vào bộ nhớ đệm RAM. Bằng cách đó, dù hệ thống có phải chạy trên bất kỳ cỗ máy tính rùa bò đồng nát nào của phòng máy trường mình, thời gian phản hồi một câu truy vấn phức tạp cũng không được phép vượt quá vài phần nghìn giây.”

Hà khẽ nhíu đôi mày thanh tú lại nhìn tôi, chiếc bút bi trong tay cô vô thức gõ nhè nhẹ ba nhịp xuống mặt bàn: “Nam này, tớ xin cậu đấy, đây là một ứng dụng phần mềm hướng tới người dùng bằng xương bằng thịt, chứ không phải một bài kiểm tra thuật toán định tuyến đồ thị trừu tượng như hôm nọ thầy giáo cho trên lớp nữa. Cậu lại định bắt một đứa sinh viên năm nhất đang sốt ruột tìm chỗ ở trọ phải ngồi nhớ các mã phân loại nhị phân hay các cú pháp truy vấn dòng lệnh phức tạp hay sao? Người ta cần tìm một căn phòng trọ thì người ta chỉ muốn gõ vào ô tìm kiếm dòng chữ ‘phòng trọ khép kín dưới một triệu’ rồi thấy địa chỉ và số điện thoại chủ nhà hiện ra ngay trước mắt. Cậu cắm đầu viết lõi bằng C để tối ưu hóa vài phần nghìn giây đồng hồ, một khoảng thời gian mắt người còn chẳng nhận biết nổi, nhưng lại làm khó việc ghép nối giao diện, bắt người dùng phải chịu đựng sự rắc rối thì việc đó rốt cuộc để làm gì?”

“Đúng đấy Nam ạ,” Phong đưa tay lên gãi mái tóc rối bù xù của mình, vẻ mặt lộ rõ sự bối rối và khó xử khi phải đứng kẹp giữa hai luồng quan điểm hoàn toàn trái ngược. “Mã nguồn C viết con trỏ phức tạp lắm, rất khó để tớ móc nối vào luồng dữ liệu web và kịch bản hiển thị của tớ. Cậu cứ làm cho tớ một mô-đun thuật toán đơn giản thôi, xuất toàn bộ dữ liệu ra định dạng văn bản chuẩn, để tớ dùng Python đọc vào xử lý cho nhanh gọn. Thời gian làm bài của chúng ta chỉ vỏn vẹn có bảy ngày đêm thôi, cậu mà cứ siết chặt việc cấp phát bộ nhớ từng byte một như thế, viết không kịp rồi phát sinh lỗi tràn mảng thì cả ba đứa chết chìm cùng một xuồng đấy.”

“Nếu cái nền móng bên dưới không vững chắc như bàn thạch, thì việc các cậu càng cố đắp thêm nhiều lớp giao diện màu mè bên trên chỉ làm cho cả tòa nhà sụp đổ nhanh hơn mà thôi,” tôi lạnh lùng đáp lại, ánh mắt sắc như dao không hề né tránh cái nhìn chất vấn đầy căng thẳng của Hà. “Một sản phẩm cẩu thả, rỗng tuếch ở phần lõi kỹ thuật thì dù có tô vẽ khéo léo đến đâu cũng chỉ là thứ đồ mã hào nhoáng che mắt thiên hạ. Để tôi tự làm phần lõi của tôi theo chuẩn mực kỹ thuật tối ưu nhất. Các cậu cứ tự lo phần giao diện và kịch bản của các cậu đi.”

Sự bất đồng sâu sắc ấy tựa như một vết nứt ngầm nguy hiểm bị chôn vùi vội vã ngay dưới những dòng mã nguồn đầu tiên được gõ vào máy tính. Chúng tôi chia nhau phần việc phải làm, nhưng trong thâm tâm không một ai thực sự tin tưởng hay tôn trọng phương pháp tiếp cận của người kia. Hà ngồi cặm cụi bên chiếc màn hình CRT lồi, tỉ mỉ phác thảo từng khung nhìn, trau chuốt từng nút bấm và hộp thoại trên giao diện với sự nhẫn nại phi thường, cố gắng làm sao để một người chưa từng học tin học cũng có thể thao tác dễ dàng. Phong thì toát mồ hôi hột loay hoay với việc thiết lập mạng nội bộ, viết các đoạn kịch bản nhận dữ liệu từ các cổng kết nối và cố gắng bắt các ngoại lệ của luồng truyền tin. Còn tôi, tôi tự giam mình trong một góc bàn tối, cắm cúi viết từng cấu trúc bộ nhớ thô, tự tay quản lý từng con trỏ, tính toán từng byte căn chỉnh trên bộ nhớ đệm, tự xây dựng nên một pháo đài thuật toán kiên cố và bất khả xâm phạm của riêng mình.

***

Sáng ngày thứ Ba, buổi sinh hoạt toàn khóa nhằm phổ biến chi tiết nội dung đề tài và quy chế chấm thi chính thức diễn ra tại hội trường lớn tầng hai nhà D5. Căn phòng rộng thênh thang với những dãy bàn ghế gỗ dài đóng từ thời bao cấp chật kín gần hai trăm sinh viên khóa 58. Không khí trong hội trường đặc quánh mùi dầu gió thoang thoảng của những sinh viên bị cảm lạnh, mùi bánh mì kẹp patê ăn dở giấu vội dưới hộc bàn và tiếng rì rầm bàn tán sôi nổi, đầy căng thẳng của hàng chục nhóm thi đang rà soát lại phương án của mình.

Trên bục giảng đường cao hơn mặt sàn ba bậc, thầy Tuấn—trưởng bộ môn Công nghệ phần mềm—cùng hai vị chuyên gia công nghệ kỳ cựu đến từ một tập đoàn viễn thông lớn đang ngồi bên bàn chủ tọa phủ khăn trải bàn màu đỏ thẫm. Phía sau lưng các thầy, chiếc máy chiếu công suất lớn đang hắt lên bức tường vôi trắng tiêu chí đánh giá toàn diện của hội đồng: Năng lực kỹ thuật nền tảng, Tính sáng tạo của giải pháp, Khả năng ứng dụng vào đời sống thực tế và Tiềm năng phát triển bền vững của dự án.

Khi thầy Tuấn vừa kết thúc phần trình bày tổng quan về quy chế thi và chuẩn bị cho sinh viên đặt câu hỏi, một cánh tay từ dãy ghế đầu tiên của khu vực trung tâm giơ thẳng lên một cách dứt khoát.

“Em thưa thầy và thưa quý ban giám khảo, em xin phép có một câu hỏi ngắn liên quan trực tiếp đến tiêu chí ‘Tiềm năng phát triển bền vững’ ạ.”

Giọng nói ấy cất lên trầm ấm, đĩnh đạc và rành rọt một cách đáng ngạc nhiên. Từng âm tiết phát ra tròn vành rõ chữ, ngữ điệu tự nhiên, không hề vướng một chút ngập ngừng hay rụt rè thường thấy ở những sinh viên năm nhất vừa rời khỏi ghế nhà trường phổ thông. Cả hội trường rộng lớn đang ồn ào như ong vỡ tổ bỗng chốc im bặt đi một nhịp. Tôi ngước mắt lên qua những bờ vai chen chúc phía trước và nhận ra ngay lập tức người vừa đứng dậy: chàng trai mặc chiếc áo khoác gió thể thao màu xanh lam thẫm, người đã đứng cười trước bảng tin nhà D9 hôm nào.

“Mời em Đỗ Hải Long, đại diện Đội số 01,” thầy Tuấn mỉm cười gật đầu, ánh mắt của vị giảng viên kỳ cựu ánh lên vẻ hài lòng và quen thuộc rất rõ ràng.

Cái tên “Đỗ Hải Long” vừa dứt khỏi micro của thầy Tuấn, xung quanh chỗ tôi ngồi đã rộ lên những tiếng xì xào to nhỏ của đám sinh viên các lớp khác: “Đỗ Hải Long đấy, cựu học sinh chuyên Tin trường Chu Văn An, vừa đoạt giải Nhì Tin học quốc gia hồi năm ngoái.” “Nghe bảo đợt hè vừa rồi nó đã tự tay làm xong một hệ thống phần mềm quản lý học viên cho một trung tâm ngoại ngữ lớn trên phố Bà Triệu, kiếm được cả chục triệu tiền thù lao rồi đấy.” “Nhóm của nó toàn mấy tay chuyên Toán với Tin học kỳ cựu từ các trường chuyên về tụ hội lại thôi, cái giải Nhất cuộc thi năm nay chắc chắn chín mươi phần trăm đã nằm gọn trong tay nhóm nó rồi.”

Long đứng thẳng người, hai bàn tay buông lỏng tự nhiên đặt lên mép bàn gỗ, phong thái đĩnh đạc và tự tin của một diễn giả chuyên nghiệp trước đám đông chứ không hề mang dáng dấp của một cậu sinh viên mười tám tuổi: “Thưa các thầy trong ban giám khảo, tiêu chí về tính bền vững của một dự án công nghệ nên được định lượng cụ thể bằng khả năng tự vận hành và tự nuôi sống của chính sản phẩm đó thông qua mô hình kinh tế, hay chỉ đơn thuần dừng lại ở việc hệ thống kỹ thuật không bị sập nguồn khi chạy thử nghiệm? Theo quan điểm của nhóm Đội 01 chúng em, một giải pháp phần mềm dù thuật toán bên dưới có tinh vi, phức tạp đến mức nào đi chăng nữa, nhưng nếu không chứng minh được dòng tiền quay vòng để trang trải chi phí máy chủ, không có một cơ chế rõ ràng để tạo ra giá trị kinh tế thực tế cho người tham gia hệ sinh thái, thì về bản chất nó cũng chỉ là một bài tập học thuật khép kín được làm công phu mà thôi. Một sản phẩm như thế không thể gọi là giải pháp phục vụ cộng đồng một cách bền vững lâu dài được ạ.”

Câu hỏi khúc chiết và góc nhìn đầy thực dụng ấy lập tức khiến vị chuyên gia công nghệ của tập đoàn viễn thông ngồi bên cạnh thầy Tuấn phải gật gù mỉm cười tán thưởng. Ông với tay cầm lấy micro, giọng đầy vẻ hào hứng: “Bạn Long đặt vấn đề rất chuẩn xác và sâu sắc. Công nghệ thông tin sinh ra trên cõi đời này là để giải quyết các bài toán hóc búa của cuộc sống thực tế, mà cuộc sống thực tế thì vận hành dựa trên các quy luật nghiệt ngã của kinh tế học thị trường. Ban giám khảo chúng tôi năm nay sẽ dành một thang điểm thưởng rất lớn cho đội thi nào không chỉ viết được mã nguồn tốt, mà còn vạch ra được con đường khả thi để đưa phần mềm của mình bước chân ra thị trường thật.”

Ngồi ở hàng ghế gỗ áp chót phía cuối hội trường, hai bàn tay tôi giấu dưới gầm bàn bất giác siết chặt lại thành nắm đấm, những khớp ngón tay trắng bệch ra vì áp lực. Từng lời nói nhẹ nhàng, trôi chảy của Long nghe qua thì tưởng chừng như một lời phát biểu mang tính xây dựng học thuật rất đỗi khách quan, nhưng từng câu từng chữ nhả ra lại mang một sức nặng áp đặt ngấm ngầm, như thể cậu ta đang dùng vị thế và sự hiểu biết vượt trội của một kẻ có điều kiện để định nghĩa lại toàn bộ luật chơi theo đúng thế mạnh của riêng mình. Tôi liếc mắt nhìn sang bên cạnh, thấy Phong đang khẽ thở dài sườn sượt, vai cậu ta chùng xuống đầy vẻ tự ti, còn Hà thì đang cắn chặt môi dưới, những ngón tay nhỏ nhắn vô thức lật giở những trang giấy vẽ sơ đồ ý tưởng phục vụ sinh viên nghèo mà chúng tôi vừa thức trắng đêm để chuẩn bị.

Khi buổi phổ biến quy chế kết thúc, dòng người gần hai trăm sinh viên lục tục kéo nhau tràn ra ngoài hành lang lớn để ra về. Giữa dòng người đang chen lấn xô đẩy nhau ở lối cửa hẹp, nhóm Đội số 07 của chúng tôi tình cờ chạm mặt nhóm Đội số 01 của Long ngay trước chiếu nghỉ cầu thang chính.

Long bước đi khoan thai ở giữa hai người bạn cùng nhóm, trên tay cậu ta là một chiếc cặp da mỏng màu đen đựng tài liệu rất gọn gàng và sang trọng. Khi ánh mắt lướt qua Phong và Hà đang ôm khư khư tập tài liệu photo dở dang trên tay, Long khẽ dừng bước chân lại. Ánh mắt bình thản của cậu ta lướt qua ba đứa chúng tôi, dừng lại độ nửa giây trên chiếc áo sơ mi bạc màu có một vết sờn ở cổ áo của tôi, rồi hạ xuống tờ bìa tài liệu mà Hà đang cầm: *“Hệ thống chia sẻ tài nguyên học tập và thông tin nhà trọ phi lợi nhuận cho tân sinh viên.”*

“Đội số 07 phải không?” Long mỉm cười, một nụ cười lịch thiệp, nhã nhặn đến mức không thể tìm ra bất kỳ một tì vết nào để bắt bẻ, nhưng sâu thẳm trong đáy mắt cậu ta lại là một mặt hồ phẳng lặng, lạnh lẽo không có lấy một gợn sóng cảm xúc. “Đề tài của các cậu mang tính nhân văn rất cao đấy. Sinh viên ngoại tỉnh năm thứ nhất chúng mình chân ướt chân ráo lên thủ đô đúng là rất hay bị các chủ trọ quanh khu vực Tạ Quang Bửu bắt chẹt tiền đặt cọc thật.”

“Cảm ơn cậu,” Hà ngẩng đầu lên, đáp lại bằng một giọng điệu giữ chừng mực lịch sự nhưng không giấu được sự phòng thủ tự nhiên. “Bọn tớ chỉ muốn giải quyết dứt điểm cái vòng luẩn quẩn khổ sở của sinh viên nghèo khi vừa phải mua lại sách giáo trình photo với giá cắt cổ, vừa liên tục bị lừa đảo tiền phòng trọ ẩm thấp.”

Long khẽ lắc đầu, nụ cười nhàn nhạt vẫn đọng nguyên trên khóe môi: “Nhưng giải quyết bằng cách nào hả cậu? Chẳng lẽ lại tiếp tục dựa dẫm vào tinh thần tự giác chia sẻ đạo đức của cộng đồng người dùng à? Các cậu định duy trì kinh phí thuê máy chủ và đường truyền Internet bằng tiền túi eo hẹp của sinh viên các cậu được đến khi nào?” Long quay hẳn người sang nhìn thẳng vào tôi, như thể đôi mắt sắc sảo của cậu ta đã đọc thấu từng tầng lớp phẫn uất đang cuộn trào sau vẻ mặt lầm lì, gai góc của tôi từ nãy đến giờ. “Hướng đi của các cậu rất thực tế về mặt nhu cầu đời sống, tớ hoàn toàn thừa nhận điều đó. Nhưng các cậu dường như đã quên mất một chân lý căn bản nhất của ngành công nghiệp này: một thứ phần mềm dù có chạy được nhưng không biết cách tự kiếm ra tiền thì rốt cuộc cũng chỉ là một bài tập lớn được sinh viên làm công phu một chút mà thôi. Ra ngoài thương trường đời thực, chẳng có một nhà tài trợ hay quỹ đầu tư nào chịu ném tiền qua cửa sổ cho một cái hệ thống từ thiện ngây thơ mà không có phương án thu hồi vốn cả.”

Cả khoảng không gian quanh chiếu nghỉ cầu thang dường như chùng xuống một nhịp nghẹt thở. Phong đứng chôn chân tại chỗ, môi mấp máy định nói gì đó nhưng không thốt nên lời. Còn Long thì đã khẽ gật đầu chào từ biệt một cách lịch thiệp, rồi cùng hai người bạn đồng hành rảo bước thong thả xuống cầu thang lớn, bóng lưng thẳng tắp của cậu ta khuất dần sau những rặng xà cừ râm mát ngoài sân trường.

“Mẹ kiếp, cái giọng điệu nghe ngứa tai không chịu nổi,” Phong lầm bầm chửi thề một tiếng trong cổ họng, hai tai đỏ ửng lên vì ức chế. “Mới có năm thứ nhất đại học mà nói chuyện nghe cứ như giám đốc tập đoàn đa quốc gia đến nơi không bằng.”

“Nhưng mà… Long nó nói có phần đúng đấy chứ,” Hà thở dài một hơi não nề, đôi mắt đượm buồn nhìn theo khoảng sân trường ngập nắng nơi nhóm của Long vừa đi qua. “Một sản phẩm công nghệ nếu muốn tồn tại được lâu dài thì không thể chỉ dựa mãi vào lòng tốt và nhiệt huyết tuổi trẻ được. Có lẽ chúng mình phải ngồi lại tính toán thêm luồng người dùng để tích hợp dịch vụ…”

“Không cần phải tính lại bất cứ cái gì hết!” tôi cắt ngang lời Hà, giọng nói gằn xuống từng tiếng nặng trịch, đanh thép như một nhát búa nện thẳng vào thanh đe sắt nguội.

Cả Phong và Hà đều giật nảy mình quay lại nhìn trừng trừng vào tôi. Tôi cảm thấy lồng ngực mình nghẹn ứ lại, một ngọn lửa uất ức, cay đắng và tự ái dữ dội bùng lên từ sâu thẳm tâm can, thiêu đốt toàn bộ lý trí lạnh lùng của tôi. Câu nói của Long: *“Một thứ phần mềm dù có chạy được nhưng không biết cách tự kiếm ra tiền thì rốt cuộc cũng chỉ là một bài tập lớn được làm công phu thôi”* chẳng khác nào một cái tát trời giáng giáng thẳng vào tất cả những niềm tin, những chuẩn mực kỹ thuật mà tôi đã tôn thờ bấy lâu nay.

Từng lời nói của Long lập tức làm sống dậy trong tâm trí tôi cái giọng điệu khinh bạc, lạnh lùng của bác Lương năm nào bên hiên nhà gỗ dột nát ở Nà Ban: *“Học giỏi mấy cái chữ, mấy cái điểm số ấy thì có mài ra mà chan canh ăn được không?”* Nó gợi lại hình ảnh ông Tính chủ đại lý thức ăn gia súc ném tờ tiền mười nghìn đồng rách mép xuống nền đất đầy bụi cám rồi xua đuổi tôi như xua đuổi một đứa ăn mày bẩn thỉu. Trong con mắt của những kẻ có tiền, có quyền, có xuất thân êm ấm và đầy đủ từ trong trứng nước như Long, công sức lao động chân chính của những người nghèo, sự cẩn trọng tỉ mỉ của những dòng mã tối ưu và lòng trắc ẩn mộc mạc dành cho những số phận khốn khó dường như chỉ là trò đùa con trẻ đáng thương hại và vô giá trị.

“Cậu ta nghĩ mình là ai chứ?” tôi nghiến răng kèn kẹt, từng thớ cơ trên khuôn mặt gầy guộc căng cứng lại như dây đàn sắp đứt. “Biết kiếm tiền thì đã sao? Một hệ thống phần mềm chỉ biết dùng những mánh khóe thương mại rẻ tiền để moi tiền của người dùng nhưng bên trong ruột thì rỗng tuếch, thuật toán cẩu thả, ngốn tài nguyên thì có tư cách gì để được gọi là đỉnh cao công nghệ? Tôi sẽ chứng minh cho cậu ta và toàn bộ cái hội đồng giám khảo ấy thấy, một sản phẩm hoàn hảo tuyệt đối về mặt kỹ thuật thuần túy có thể đè bẹp mọi lời ba hoa sáo rỗng về kinh doanh như thế nào!”

“Nam, cậu bình tĩnh lại một chút đi!” Hà bước nhanh tới chắn trước mặt tôi, giọng cô trở nên nghiêm nghị khác thường, ánh mắt lộ rõ vẻ bất an lo sợ. “Đây là một cuộc thi ứng dụng phục vụ sinh viên, không phải là cái võ đài để cậu giải quyết ân oán cá nhân với Đỗ Hải Long! Cậu đừng có biến dự án chung của cả ba đứa thành một cuộc chiến trả thù lòng tự ái của riêng cậu!”

“Tôi không trả thù ai cả,” tôi quay ngoắt người đi, sải những bước chân dài và dồn dập về phía nhà D9, giọng nói lạnh lùng vọng lại qua hành lang hun hút gió. “Tôi chỉ muốn chứng minh năng lực thật sự của chúng ta. Quay về phòng máy, tiếp tục làm việc!”

***

Kể từ khoảnh khắc cay đắng ấy, bầu không khí làm việc trong góc phòng 302 của Đội số 07 hoàn toàn biến chất. Tôi không còn đủ kiên nhẫn để lắng nghe bất kỳ một ý kiến đóng góp hay sự phản biện nào từ Phong và Hà nữa. Nỗi ám ảnh phải đánh bại Đỗ Hải Long bằng mọi giá, phải tạo ra một cỗ máy phần mềm có hiệu năng vượt trội đến mức khiến cậu ta và toàn bộ các chuyên gia viễn thông phải sững sờ câm nín, đã biến tôi thành một kẻ độc tài cay nghiệt và mù quáng ngay trước màn hình máy tính.

Suốt ba ngày đêm tiếp theo, căn phòng máy tầng ba nhà D9 biến thành một chiến trường thu nhỏ ngột ngạt và căng thẳng tột độ, nơi tôi liên tục phát ra những mệnh lệnh sắt đá và tàn nhẫn nhất.

“Phong, cậu xóa sạch toàn bộ cái mớ mã kịch bản trung gian bằng Python này đi ngay cho tôi,” tôi chỉ thẳng ngón tay vào màn hình máy tính của Phong, giọng gắt gỏng và gay gắt lúc hai giờ chiều ngày thứ Năm oi ả. “Cậu dùng các mảng động và cấu trúc từ điển của Python để ánh xạ dữ liệu sẽ làm chậm tốc độ truy vấn lên tới mười lần khi số lượng bản ghi vượt qua mốc một vạn. Cậu phải viết lại toàn bộ tầng kết nối trung gian này bằng ngôn ngữ C, sử dụng con trỏ hàm để gọi trực tiếp vào thư viện lõi của tôi.”

Phong buông con chuột quang xuống mặt bàn gỗ phát ra một tiếng *cộp* khô khốc. Cậu ta ngả người ra sau ghế, hai mắt đỏ ngầu những tia máu vì ba đêm liền không được ngủ một giấc trọn vẹn, mái tóc rối bù xù xơ xác: “Cậu đang phát điên lên đấy à Nam? Tớ đã nói với cậu ngay từ ngày đầu tiên là tớ không thể thành thạo C bằng cậu được! Tầng trung gian bằng Python của tớ đang chạy cực kỳ ổn định, dữ liệu từ cơ sở dữ liệu đổ về màn hình người dùng mất chưa tới nửa giây đồng hồ. Nửa giây đối với một đứa sinh viên đang ngồi tìm phòng trọ thì có cái quái gì khác biệt so với vài phần nghìn giây của cậu chứ? Tại sao cậu cứ bắt cả đội phải vắt kiệt sức lực để tối ưu hóa những thứ vô hình mà chẳng một người dùng bình thường nào trên đời này nhìn thấy hay quan tâm?”

“Nửa giây đối với một hệ thống thông tin là một sự sỉ nhục ghê gớm!” tôi đập mạnh lòng bàn tay xuống mặt bàn, ánh mắt trợn trừng nhìn thẳng vào mặt Phong. “Nếu thằng Long nó mang đến hội trường một bản demo chạy trong không phẩy một giây, chúng ta sẽ lập tức bị đá văng ra khỏi cuộc thi ngay từ vòng chấm điểm kỹ thuật! Cậu không tự viết được thì ngồi im đấy để tôi viết mẫu rồi gõ theo. Tối nay mà không xong tầng kết nối nhị phân này thì đừng có đứa nào mong bước chân về phòng ký túc xá mà ngủ!”

Phong thở hắt ra một hơi cay đắng đến nghẹn ngào. Cậu ta quay mặt sang hướng khác, cắn chặt môi để không thốt ra những lời thô thiển, rồi run rẩy đặt những ngón tay mỏi nhừ lên bàn phím, gõ từng dòng lệnh C vụng về theo những cấu trúc con trỏ phức tạp mà tôi vừa thô bạo ném sang.

Không chỉ đẩy Phong đến giới hạn chịu đựng của thể xác, tôi còn thẳng tay gạt bỏ không thương tiếc toàn bộ những nỗ lực đơn giản hóa trải nghiệm người dùng mà Hà đã dày công khảo sát và thiết kế.

“Nam này, cậu dừng tay nhìn cái này một chút đã,” Hà mang một tập giấy A4 vẽ lại toàn bộ luồng thao tác người dùng mới tinh đến đặt ngay trước mặt tôi, giọng cô cố nén sự run rẩy và kiềm chế hết mức có thể. “Sáng nay tớ vừa dành ba tiếng đồng hồ đi gõ cửa từng phòng ở khu ký túc xá B7 và B8 để khảo sát nhanh mười bạn sinh viên năm nhất. Người ta phản ánh rất thật lòng rằng cái cơ chế lọc dữ liệu đa tiêu chí bằng cú pháp dòng lệnh kết hợp các toán tử logic như AND, OR, NOT của cậu quá sức rắc rối và xa lạ. Không một ai rảnh rỗi đến mức phải ngồi học thuộc lòng cả một bảng ký hiệu toán học chỉ để đi tìm một căn phòng trọ hay một cuốn giáo trình cũ cả. Tớ khẩn thiết đề xuất chúng ta cắt bỏ toàn bộ phần lọc nâng cao phức tạp này đi, chỉ giữ lại đúng ba tiêu chí cốt lõi nhất: Giá tiền, Khoảng cách đến trường, và Có vệ sinh khép kín hay không. Như thế giao diện sẽ cực kỳ thông thoáng, một đứa tân sinh viên nhìn vào là thao tác được ngay lập tức.”

Tôi liếc mắt nhìn qua bản vẽ phác thảo tỉ mỉ của Hà chưa đầy ba giây đồng hồ rồi đẩy phắt nó sang một bên mép bàn: “Cắt bỏ những bộ lọc logic đó đi thì cái cấu trúc cây B-Tree đa chiều mà tôi đã thức trắng hai đêm ròng rã để lập trình coi như vứt toàn bộ công sức vào sọt rác à?”

“Nhưng đó chỉ là cấu trúc thuật toán của riêng cậu, chứ hoàn toàn không phải là nhu cầu thực tế của người dùng ngoài đời!” Hà đột ngột lớn tiếng, lần đầu tiên kể từ ngày quen biết nhau, tôi thấy cô đánh mất vẻ điềm tĩnh, dịu dàng thường nhật. Khuôn mặt cô đỏ bừng lên vì phẫn nộ: “Cậu đang làm một phần mềm để phục vụ sinh viên nghèo thực sự hay cậu chỉ đang cố xây dựng một cái tượng đài kỳ dị để tự thờ phụng cái tôi và những dòng thuật toán kiêu ngạo của riêng bản thân mình thế hả Nam?”

“Tôi đang tạo ra một công cụ có độ chính xác và hiệu năng tuyệt đối!” tôi gằn giọng đáp trả, từng lời nói sắc lạnh và đanh thép đến tàn nhẫn. “Nếu một người dùng không chịu bỏ ra nổi năm phút đồng hồ để đọc một trang hướng dẫn sử dụng một hệ thống tối ưu, thì đó là lỗi của sự lười biếng và thụ động! Chúng ta tuyệt đối không thể vì sự dễ dãi và nông cạn của số đông mà tự biến sản phẩm của mình thành một thứ phần mềm què quặt, tầm thường và chậm chạp được! Giữ nguyên toàn bộ các bộ lọc toán tử logic. Giao diện người dùng của cậu bắt buộc phải tự điều chỉnh để thích ứng với cái lõi xử lý nhị phân, không bao giờ có chuyện ngược lại!”

Hà đứng chôn chân nhìn tôi trân trân. Ánh mắt cô nhìn tôi lúc bấy giờ không còn là sự tranh luận chuyên môn nảy lửa nữa, mà là một nỗi thất vọng sâu sắc đến cùng cực, pha lẫn một sự chua xót nghẹn ngào. Cô không buồn nói thêm một lời nào nữa. Đôi bàn tay nhỏ nhắn của cô run rẩy thu lại toàn bộ tập giấy phác thảo trên bàn, cẩn thận nhét vào ba lô, kéo khóa lại rồi lẳng lặng bước thẳng ra khỏi cửa phòng máy, không thèm ngoảnh đầu lại lấy một lần. Căn phòng 302 ngột ngạt chỉ còn trơ trọi lại tôi và Phong, chìm ngập trong tiếng quạt tản nhiệt rít lên từng hồi thê lương và tiếng gõ phím lạch cạch khô khốc của hai kẻ đang bị dồn vào chân tường.

Tôi ngồi lại một mình đối diện với chiếc màn hình CRT lồi nhấp nháy luồng ánh sáng xanh lét ma mị. Một cơn đau thắt đột ngột dội lên từ vùng thượng vị dạ dày khiến tôi phải gập cả người xuống mặt bàn, hai bàn tay gầy gò ôm chặt lấy bụng, mồ hôi lạnh toát ra ướt đẫm cả vầng trán và hai bên thái dương. Nhưng ngay cả trong cơn đau đớn quằn quại của thể xác ấy, nụ cười tự tin đến mức dửng dưng của Đỗ Hải Long giữa hội trường D5 vẫn cứ hiện lên rõ mồn một trong tâm trí tôi, thách thức, trêu ngươi và bóp nghẹt lòng tự trọng của tôi.

Tôi nuốt khan một ngụm nước bọt đắng ngắt nơi cuống họng, nghiến răng gạt phắt cơn đau sang một bên, rồi lại run rẩy đặt những ngón tay chai sần lên bàn phím, điên cuồng gõ tiếp những dòng lệnh cấp phát bộ nhớ cho một cuộc chiến vô hình mà tôi nhất quyết không cho phép bản thân mình được quyền gục ngã hay thua cuộc.

Đêm hôm đó, phòng tự học ở tầng một khu ký túc xá B7 gần như chìm trong tĩnh lặng tuyệt đối, chỉ còn lại tiếng muỗi vo ve bu quanh những bóng đèn tuýp nhấp nháy ánh sáng vàng vọt và tiếng cọt kẹt mệt mỏi của chiếc quạt trần quay lờ đờ trên trần nhà vôi vữa nứt nẻ. Chiếc đồng hồ điện tử nhỏ ở góc dưới màn hình máy tính điểm hai giờ mười lăm phút sáng. Tôi vừa chèn xong khối lệnh kiểm tra ranh giới con trỏ cho tầng đệm nhị phân thì Phong bất ngờ giật phắt phích cắm chiếc bàn phím rời ra khỏi thùng máy nằm ngang của cậu ta. Tiếng rắc của giắc cắm và tiếng kim loại va đập chát chúa xuống mặt bàn gỗ vang lên như một tiếng nổ xé toạc màn đêm.

“Đủ lắm rồi đấy Nam!” Phong đứng bật dậy, hai mắt vằn lên những tia máu đỏ quạch, toàn thân run rẩy vì sự kìm nén uất ức suốt mấy ngày qua cuối cùng đã vỡ tung ra. “Cậu định biến cả cái nhóm này thành những con rối vô hồn để cậu tùy tiện giật dây đấy à? Lịch nộp tài liệu thuyết trình và mã nguồn hoàn chỉnh là đúng tám giờ sáng mai. Cậu tự ý lùi toàn bộ thời hạn kiểm thử hệ thống, tự ý đập bỏ hết cấu trúc dữ liệu mạng mà tớ đã thức trắng bao đêm để làm, rồi bắt tớ ngồi gõ lại từng hàm gọi hệ thống bằng C trong khi tớ còn chưa kịp ráp nối một dòng nào với phần giao diện hiển thị của Hà. Cậu muốn đánh bại thằng Long đến mức hóa rồ hóa dại rồi có phải không?”

Tôi ngẩng phắt đầu lên, quai hàm bạnh ra, toan mở miệng quát thẳng vào mặt Phong rằng chính sự lề mề, cẩu thả và thiếu năng lực của cậu ấy mới là thứ đang kéo tụt lùi tiến độ của cả nhóm. Nhưng một bóng người đã lặng lẽ bước vào từ ngưỡng cửa hành lang lộng gió đêm lạnh ngắt. Hà đứng đó từ bao giờ, hai tay ôm khư khư tập tài liệu thuyết trình vừa in hỏng lem nhem mực, mái tóc dài buộc vội bằng sợi dây thun đen đã xõa xuống một bên vai gầy. Cô không hề tỏ ra ngạc nhiên trước vẻ mặt bốc hỏa như muốn lao vào đấm nhau của Phong hay ánh mắt hằn học, đỏ ngầu vì thiếu ngủ của tôi.

“Cậu không cần phải quát mắng Phong làm gì đâu Nam,” Hà bước chậm rãi đến mép bàn, đặt xấp giấy in hỏng xuống mặt gỗ, giọng cô không hề gắt gỏng hay giận dữ, mà lạnh tanh như một dòng nước đá mùa đông buốt giá—thứ sự lạnh lẽo đâm thẳng vào đúng chỗ hiểm yếu và đau đớn nhất trong tâm hồn tôi. “Cậu đang lặp lại y hệt những sai lầm ích kỷ mà cậu đã từng mắc phải ở bài tập lớn môn Lập trình mạng hồi đầu kỳ. Cậu thực chất chẳng hề quan tâm xem cái phần mềm này có giúp ích được gì cho một đứa tân sinh viên nghèo đang bơ vơ bị chủ trọ lừa mất tiền cọc, hay một đứa sinh viên vùng cao không có tiền mua nổi cuốn sách bài tập Giải tích hay không. Cậu chỉ coi cái sản phẩm này như một tấm khiên, một ngọn giáo nhọn hoắt để cậu lao ra chiến trường chứng minh cho thiên hạ thấy bản thân cậu không hề thua kém Đỗ Hải Long. Cậu đang tàn nhẫn đem toàn bộ công sức, mồ hôi và lòng nhiệt thành của tớ và Phong ra làm bàn đạp để phục vụ cho sự ngạo mạn và lòng tự ái ích kỷ của riêng cá nhân cậu.”

Từng lời, từng chữ của Hà rơi xuống không gian tĩnh mịch tựa như những giọt chì nóng rực đổ thẳng vào lồng ngực tôi. Tôi ngồi chết lặng tại chỗ, lồng ngực thắt lại như bị một bàn tay vô hình bóp nghẹt lấy trái tim. Tôi muốn bật dậy gào thét lên để phủ nhận tất cả, muốn kể cho họ nghe bao nhiêu đêm ròng rã tôi thức trắng bên bàn phím, dạ dày cào xé vì đói lả để chắt chiu từng dòng mã tối ưu, muốn hét lên rằng nếu không có cái lõi thuật toán thiên tài của tôi thì cái phần mềm này chỉ là một đống rác rưởi vô giá trị không ai thèm nhìn tới. Nhưng khi ánh mắt tôi chạm phải đôi quầng thâm đen sì, sâu hoắm dưới mắt Hà và hai bàn tay phồng rộp, run rẩy vì mỏi nhừ của Phong, cổ họng tôi bỗng đắng ngắt lại, không thể phát ra nổi một âm thanh nào.

Một sự thật trần trụi, nhức nhối mà tôi đã cố tình trốn chạy và chối bỏ suốt mấy ngày qua bỗng chốc hiện hình rõ rệt: chính nỗi sợ hãi tột cùng bị kẻ khác coi thường, nỗi mặc cảm nghèo hèn từ thuở ấu thơ đã biến tôi thành một kẻ bạo ngược, độc đoán và mù quáng đến mức làm tổn thương những người bạn duy nhất thực sự sát cánh bên mình.

Suốt bốn tiếng đồng hồ còn lại của đêm trắng nghiệt ngã ấy, trong căn phòng tự học không còn ai cất lên một lời thừa thãi nào nữa. Chúng tôi không còn thời gian để cãi vã hay dỗi hờn nhau. Tôi cắn chặt môi đến ứa máu, ngồi viết một lớp bọc trung gian vội vã để chắp vá gượng gạo cái lõi C phức tạp của mình với những đoạn kịch bản mà Phong chưa kịp tinh chỉnh, trong khi Hà nhẫn nại ngồi sửa lại từng dòng thông báo mã lỗi khô khốc, thô ráp của tôi thành những câu hướng dẫn tử tế, ấm áp bằng tiếng Việt. Đó là một sự chắp vá trong hoảng loạn và kiệt quệ, không còn giữ lại được một chút bóng dáng nào của sự đồng điệu kỹ thuật hoàn hảo mà một đội thi thực thụ cần phải có.

***

Sáng thứ Bảy, hội trường lớn tầng ba nhà C1 chật kín không còn một chỗ trống. Chiếc máy chiếu công suất lớn trên sân khấu chính hắt luồng ánh sáng xanh lạnh buốt xuống bục báo cáo, nơi đặt dãy bàn giám khảo trang trọng gồm các giáo sư, phó giáo sư đầu ngành của Viện Công nghệ thông tin cùng hai vị đại diện cấp cao từ các tập đoàn viễn thông tài trợ.

Đội số 07 của chúng tôi bước lên bục thuyết trình trong một trạng thái rệu rã và mệt mỏi cả về thể xác lẫn tinh thần. Phong phụ trách điều khiển máy tính kết nối máy chiếu, đôi bàn tay cậu ta khẽ run rẩy khi cắm chiếc giắc cáp VGA màu xanh vào chiếc máy tính xách tay mượn tạm của một người quen. Tôi đứng ở vị trí trình bày kiến trúc kỹ thuật với bộ quần áo phẳng phiu duy nhất của mình, còn Hà đảm nhiệm phần mở đầu giới thiệu bài toán đời sống sinh viên.

Hà đã làm rất xuất sắc ở phần trình bày của mình. Bằng chất giọng truyền cảm, mộc mạc và chân thành, cô đã tái hiện lại sống động những khó khăn, bế tắc có thật của hàng ngàn sinh viên ngoại tỉnh nghèo khi đặt chân tới mảnh đất thủ đô: cảnh tượng bị những tay cò mồi nhà trọ chèn ép, lừa gạt tiền cọc ở từng con ngõ tối tăm quanh phố Tạ Quang Bửu, cảnh những cuốn sách giáo trình photo nhem nhuốc, rách nát được chuyền tay nhau mua đi bán lại với giá cắt cổ. Phía dưới bàn giám khảo, tôi thấy vài vị giáo sư lớn tuổi khẽ gật đầu đồng cảm sâu sắc.

Đến lượt tôi, tôi bước lên, kéo cửa sổ dòng lệnh Linux màu đen lên màn hình lớn, tự tin trình diễn cơ chế nén dữ liệu nhị phân và cấu trúc lập chỉ mục B-Tree phẳng, chứng minh cho hội đồng thấy hệ thống có khả năng tìm kiếm chéo giữa mười nghìn bản ghi thông tin phòng trọ và sách cũ chỉ trong chưa đầy ba phần nghìn giây trên một cấu hình phần cứng tối thiểu.

Nhưng bi kịch nghiệt ngã đã ập đến ngay trong phần trình diễn thực nghiệm trực tiếp trên hệ thống (live demo).

Khi một vị giám khảo trong hội đồng yêu cầu thử nghiệm một kịch bản người dùng phức tạp: một sinh viên vừa muốn tìm một phòng trọ khép kín dưới một triệu rưỡi, vừa muốn đăng ký trao đổi cùng lúc ba cuốn giáo trình chuyên ngành khác nhau với các điều kiện ràng buộc toán tử lồng ghép, sự thiếu ăn khớp do những sửa đổi chắp vá hoảng loạn trong đêm trắng lập tức phát tác. Tầng chuyển đổi vội vã giữa C và kịch bản mạng mà tôi ép Phong làm đêm qua bị nghẽn luồng dữ liệu nghiêm trọng do lỗi xung đột quản lý bộ nhớ. Con trỏ chuột trên màn chiếu lớn bắt đầu xoay tròn vô tận trong sự bất lực.

Năm giây trôi qua dài dặc tựa như năm thế kỷ đày đọa. Rồi màn hình máy chiếu nhấp nháy liên hồi, và một dòng thông báo lỗi hệ thống đỏ chót, sắc lạnh hiện ra chình ình ngay giữa khung giao diện thanh thoát mà Hà đã dày công thiết kế: *“Segmentation fault (core dumped)”* Ứng dụng lập tức tự động ngắt kết nối với máy chủ cục bộ và văng thẳng ra màn hình đen vô hồn.

Cả hội trường rộng lớn bỗng chốc rơi vào một sự im lặng phăng phắc đến rợn người. Mồ hôi lạnh túa ra ướt đẫm dọc sống lưng tôi, chiếc áo sơ mi dán chặt vào da thịt. Phong luống cuống bấm bàn phím liên tục để cố gắng khởi động lại dịch vụ mạng, mặt cậu ta đỏ bừng lên vì xấu hổ và bối rối. Tôi đứng chết trân tại chỗ, toan giật lấy chiếc micro từ tay Hà để biện minh, để giải thích cặn kẽ về cơ chế thu hồi vùng nhớ ở tầng sâu hệ thống, nhưng Hà đã nhanh nhẹn bước lên phía trước một bước. Bằng một sự điềm tĩnh phi thường và bản lĩnh hiếm có, cô nhẹ nhàng hướng sự chú ý của ban giám khảo quay trở lại với tính đúng đắn của mô hình bài toán và xin phép nạp lại tệp dữ liệu dự phòng để tiếp tục. Chúng tôi gượng gạo hoàn thành nốt phần thi của mình, nhưng sự căng thẳng, rạn nứt nội bộ đã lộ rõ mồn một trên từng nét mặt, và phần thuyết minh kỹ thuật ngạo mạn của tôi kết thúc trong một sự vụn vỡ thảm hại, thiếu hẳn sức thuyết phục so với những gì chúng tôi từng ảo tưởng.

Ngay sau phần thi thảm họa của chúng tôi là màn trình diễn của Đội số 01 do Đỗ Hải Long dẫn đầu.

Và đó thực sự là một màn trình diễn đỉnh cao, không tì vết từ đầu đến cuối. Long bước lên sân khấu trong chiếc áo sơ mi trắng tinh khôi được ủi phẳng phiu, chiếc bút bấm chuyển trang trình chiếu trong tay cậu ta nhấp nhịp nhàng, chuẩn xác theo từng câu nói lưu loát, tự tin. Đội của Long mang đến một nền tảng quản lý thời gian biểu và kết nối gia sư sinh viên dành riêng cho khu vực nội thành Hà Nội. Không chỉ sở hữu một hệ thống kỹ thuật vận hành mượt mà, phản hồi tức thì mà không hề có lấy một độ trễ nhỏ, Long còn trình bày một bản phân tích tài chính và kế hoạch kinh doanh sắc sảo đến kinh ngạc: cơ chế thu phí hoa hồng một phần trăm trên mỗi buổi dạy thành công được trừ trực tiếp qua tài khoản trung gian, quy trình xác thực thẻ sinh viên và chứng minh thư nhân dân để tạo dựng niềm tin tuyệt đối cho các bậc phụ huynh, cùng một lộ trình mở rộng quy mô rõ ràng tới toàn bộ các trường đại học lớn trong bán kính năm cây số.

Đứng nép mình dưới cánh gà sân khấu nhìn lên, tôi thấy toàn bộ các vị giám khảo đều chăm chú lắng nghe từng lời của Long, liên tục ghi chép vào sổ đánh giá và nở những nụ cười hài lòng, thán phục. Long trả lời các câu hỏi chất vấn hóc búa của ban giám khảo một cách gãy gọn, khúc chiết, toát lên phong thái đĩnh đạc của một người không chỉ làm chủ hoàn toàn từng dòng mã nguồn mà còn nhìn thấy trước cả con đường mà đồng tiền và giá trị kinh tế sẽ luân chuyển qua từng ngóc ngách của hệ thống.

Kết quả chung cuộc được công bố vào trưa muộn ngày hôm đó. Đội số 01 của Đỗ Hải Long giành giải Nhất tuyệt đối với số điểm kỷ lục từ hội đồng, kèm theo một gói tài trợ ươm tạo dự án trị giá hàng chục triệu đồng từ tập đoàn viễn thông. Đội số 07 của chúng tôi, nhờ vào ý tưởng nhân văn và nỗ lực gỡ gạc của Hà ở phần lý thuyết, chỉ nhận được một giải Khuyến khích an ủi.

Tôi đứng chôn chân ở góc cuối hội trường vắng bóng người, đôi mắt dại đi nhìn Long đứng hiên ngang giữa bục vinh quang rực rỡ ánh đèn flash, hai tay đón nhận tấm giấy khen danh giá và bó hoa tươi thắm trong những tràng pháo tay râm ran không ngớt của thầy cô và bạn bè. Một vị đắng ngắt trào lên tận cuống họng, buốt nhói trong từng tế bào.

Nỗi cay đắng tột cùng này không phải vì tôi bị đánh bại bởi một kẻ bất tài chỉ biết ba hoa múa mép, mà cay đắng đến xé lòng vì sâu thẳm trong lý trí, tôi buộc phải cay đắng thừa nhận rằng Đỗ Hải Long thực sự quá xuất sắc. Cậu ta không chỉ làm cực tốt những thứ mà tôi từng bỉ bôi, khinh khi như nghệ thuật thuyết trình trước đám đông hay tư duy kinh doanh thực dụng, mà ngay cả phần kiến trúc hệ thống của nhóm cậu ta cũng vô cùng sạch sẽ, ngăn nắp, thực tế và hiệu quả hơn gấp vạn lần cái mớ mã nguồn rối rắm, ngạo mạn và ích kỷ mà tôi đã nhẫn tâm ép đồng đội mình phải gánh chịu.

Tôi đã thua. Một trận thua toàn diện, tâm phục khẩu phục nhưng đau đớn đến thấu tận tâm can.

***

Khi hội trường bắt đầu vãn người, những tiếng cười nói rộn rã và những bước chân rầm rập lùi dần ra phía cầu thang lớn, ba đứa chúng tôi trong Đội số 07 vẫn lẳng lặng đứng bên góc bàn kỹ thuật để thu dọn đống dây cáp và máy móc cồng kềnh. Không một ai mở miệng nói với ai câu nào. Phong cẩn thận cuộn từng vòng dây nguồn màu đen nhét vào ba lô, đầu cúi gằm xuống, còn Hà lặng lẽ dùng tay vuốt phẳng lại từng mép giấy nháp ghi chép đã nhàu nát.

“Nhóm số 07 nán lại một chút đã nào các em.”

Một giọng nói trầm ấm, khoan thai bất ngờ vang lên từ phía bàn chủ tọa. Chúng tôi đồng loạt quay đầu lại và nhận ra thầy Hoàng—phó trưởng bộ môn Hệ thống thông tin, một người thầy đã ngoài năm mươi tuổi với mái tóc hoa râm, nổi tiếng khắp Viện Công nghệ thông tin bởi sự nghiêm khắc đến lạnh lùng và hiếm khi buông lời khen ngợi bất kỳ một sinh viên nào.

Thầy bước chậm rãi xuống từng bậc tam cấp của sân khấu, dừng lại ngay trước mặt ba đứa chúng tôi. Ánh mắt từng trải và sâu thẳm của thầy lướt qua vẻ mặt ủ rũ, ngượng ngùng của Phong, nhìn sang đôi mắt đượm buồn nhưng kiên định của Hà, rồi dừng lại thật lâu trên khuôn mặt hốc hác, lầm lì và đầy gai góc của tôi.

“Bản thử nghiệm ban nãy trên sân khấu gặp lỗi ngắt mạch phân đoạn bộ nhớ dẫn đến sập toàn bộ hệ thống, các em đã tự tìm ra được nguyên nhân gốc rễ của nó rồi chứ?” thầy Hoàng cất tiếng hỏi, giọng điệu thẳng thắn nhưng không hề có ý trách móc.

“Thưa thầy… là do lỗi của em,” tôi cúi gằm đầu xuống, hai bàn tay buông thõng bên hông, lần đầu tiên sau bao nhiêu ngày ngạo mạn, tôi dám dũng cảm nhận toàn bộ trách nhiệm về mình mà không tìm bất kỳ một lý do kỹ thuật nào để biện minh. “Do em đã quá độc đoán, ép đồng đội phải tích hợp mã nguồn C vào luồng kịch bản mạng quá gấp gáp trong đêm qua, dẫn đến việc giải phóng con trỏ bị xung đột dữ liệu ạ.”

Thầy Hoàng khẽ mỉm cười, một nụ cười hiền hậu, bao dung hiếm thấy xuất hiện trên gương mặt khắc khổ và nghiêm nghị của thầy: “Lỗi kỹ thuật thì người làm nghề ai cũng có thể sửa được, một kỹ sư phần mềm thực thụ trong đời ai mà chẳng phải nếm trải vài ba lần làm sập hệ thống thì mới khôn ngoan và trưởng thành lên được. Nhưng điều thầy muốn nói với các em hôm nay không phải là cái lỗi bộ nhớ ban nãy, cũng không phải là cái giải Khuyến khích kia. Thầy đã ngồi dưới theo dõi rất chăm chú toàn bộ phần trình bày của nhóm 07 từ đầu đến cuối. Cái cách mà các em trăn trở để tìm cách giải quyết khó khăn cho những sinh viên nghèo ngoại tỉnh, cái cách mà em Nam cố gắng vắt kiệt từng giọt hiệu năng thuật toán để phần mềm có thể vận hành mượt mà trên những cỗ máy tính cũ kỹ, rệu rã nhất của những khu trọ nghèo… đó là một tư duy làm nghề vô cùng đáng quý mà không phải sinh viên năm nhất nào cũng có được. Công nghệ thông tin sinh ra trên cõi đời này, trước hết và trên hết là để phụng sự con người, đặc biệt là những con người đang gặp phải khó khăn, thiếu thốn thực sự trong cuộc sống, chứ nó không đơn thuần chỉ là công cụ để các em phô diễn những thuật toán phức tạp hay tìm cách kiếm tiền một cách nhanh chóng nhất.”

Thầy Hoàng đưa bàn tay ấm áp vỗ nhẹ lên vai tôi hai nhịp. Cái vỗ vai ấy vững chãi, nặng trĩu tình thương và sự thấu hiểu lạ lùng: “Đừng có dại dột mà vứt bỏ bản thử nghiệm này vào sọt rác sau cuộc thi hôm nay nhé. Cái lõi xử lý dữ liệu nhị phân của em Nam rất có triển vọng về mặt kiến trúc, và tư duy thiết kế trải nghiệm người dùng của em Hà cũng vô cùng thực tế, gần gũi. Hãy mang nó về phòng, dẹp bỏ hết những cái tôi kiêu ngạo sang một bên, ngồi lại với nhau như những người đồng đội thực sự mà đẽo gọt, mài giũa lại cho nó thành một hình hài tử tế. Rồi các em sẽ thấy, giá trị thực tế của sản phẩm này sẽ lớn hơn rất nhiều so với một cuộc thi sinh viên ngắn ngủi này đấy.”

Từng lời nói chân tình, sâu sắc của thầy Hoàng tựa như một gáo nước mát lành dội thẳng vào tâm can đang cháy rụi vì cay cú và mặc cảm của tôi, gột rửa đi phần nào những u uất bấy lâu. Ba đứa chúng tôi đồng thanh cúi đầu cảm ơn thầy rồi cùng nhau bước ra khỏi cánh cửa lớn của giảng đường C1.

Nắng trưa gay gắt của mùa thu Hà Nội hắt xiên qua những tán lá xà cừ cổ thụ râm mát, rải từng đốm sáng vàng óng lung linh xuống con đường nhựa dẫn về khu ký túc xá. Từng làn gió thu se lạnh thổi lướt qua làm dịu hẳn cơn đau dạ dày vẫn đang âm ỉ cào xé trong bụng tôi suốt từ sáng đến giờ.

Tôi quay sang nhìn Phong và Hà đang rảo bước bên cạnh mình. Phong dường như đã lấy lại được vẻ tếu táo, lạc quan thường ngày, bắt đầu càu nhàu về việc trưa nay nhất định phải bắt tôi dốc cạn túi tiền để bao một bữa cơm bụi cổng sau có thêm hai miếng thịt kho tàu để đền bù tổn thương tinh thần. Còn Hà thì khẽ mỉm cười nhìn tôi, cô nhẹ nhàng phân tích rằng nếu chúng tôi đồng ý cắt giảm bớt khoảng ba mươi phần trăm những dòng lệnh điều kiện rườm rà ở tầng lõi của tôi và giữ nguyên cơ chế đệm dữ liệu thông minh của Phong, toàn bộ hệ thống hoàn toàn có thể chạy mượt mà trên môi trường mạng thực tế mà không bao giờ gặp lại lỗi tràn bộ nhớ nữa. Ba đứa chúng tôi bước đi song song bên nhau, và trong một khoảnh khắc tĩnh lặng hiếm hoi giữa những thanh âm ồn ào của phố thị, tôi chợt nhận ra một chân lý sâu sắc mà trước đây bản thân chưa từng một lần chạm tới: nếu biết dẹp bỏ sự kiêu ngạo cô độc để thực sự hòa làm một khối thống nhất, ba đứa chúng tôi hoàn toàn có thể tạo nên những điều lớn lao hơn rất nhiều so với những bài tập lớn vụn vặt hay những tấm giấy khen phù phiếm trên giảng đường đại học này.

Dù vậy, hình bóng đĩnh đạc của Đỗ Hải Long khi đứng trên bục vinh quang nhận giải Nhất vẫn in sâu vào tâm trí tôi như một cột mốc sừng sững, không thể nào xóa nhòa. Cậu ta thực sự là một đối thủ đáng gờm, một kẻ đại diện hoàn hảo cho một thế giới hoàn toàn khác—thế giới nơi mà công nghệ luôn gắn liền với sức mạnh của đồng tiền, sự nhạy bén thương trường và những quy luật cạnh tranh khốc liệt không khoan nhượng. Đó là một cuộc đối đầu định mệnh mà tôi biết chắc chắn rằng mình sẽ còn phải chạm trán nhiều lần nữa trong suốt hành trình lập nghiệp sau này.

Tôi khẽ dừng bước dưới chân cầu thang dẫn lên khu ký túc xá B7, ngồi thụp xuống để buộc lại sợi dây giày vải đã bị tuột, để Phong và Hà rảo bước đi trước lên tầng hai một đoạn. Vừa đứng thẳng người dậy và phủi bụi bám trên ống quần, một bóng người từ góc hành lang tối khuất sau tấm bảng tin đột ngột bước ra, đứng chặn ngang lối đi lên cầu thang của tôi.

Đó là một sinh viên khóa trên, dáng người cao gầy, mặc chiếc áo khoác đồng phục màu xám có thêu logo của một trung tâm phần mềm thương mại khá nổi tiếng ngoài trường—người mà chỉ mới nửa tiếng trước, tôi vừa thấy đứng trò chuyện rất thân mật và vui vẻ với Đỗ Hải Long ngay sau lễ bế mạc cuộc thi.

Anh ta nhìn tôi bằng một ánh mắt dò xét, sắc sảo đầy toan tính, khóe miệng khẽ nhếch lên thành một nụ cười nửa miệng đầy ẩn ý: “Cậu là Nam, người đã tự tay viết toàn bộ cái lõi xử lý dữ liệu nhị phân bằng C của Đội 07 ban nãy đúng không? Tôi có một dự án dịch vụ bên ngoài chuyên về thu thập, cào quét và bóc tách dữ liệu người dùng quy mô lớn, hiện tại đang rất cần một tay lập trình thực sự cứng cựa về thuật toán tối ưu hóa mảng bộ nhớ như cậu tham gia. Tiền công trả rất sòng phẳng theo từng giai đoạn, đủ để một đứa sinh viên như cậu không bao giờ phải ngồi đếm từng đồng bạc lẻ cho mỗi bữa ăn trong suốt vài tháng tới. Cậu có hứng thú đi làm một chầu cà phê để nói chuyện nghiêm túc về nó không?”