Lời phàn nàn có ảnh chụp màn hình

Ánh đèn huỳnh quang dài một mét hai gắn trên trần nhà quét vôi trắng của phòng khách nhà cô giáo Mai rọi xuống thứ ánh sáng xanh xao, lạnh buốt, làm nổi bật từng thớ nứt li ti của chiếc bàn trà bằng gỗ mun đen nhánh. Trên mặt bàn, ngay cạnh chiếc tách sứ tráng men lam còn bốc lên sợi khói mỏng của ngụm trà sen nguội ngắt, gói nấm đông cô khô bị xé toạc một góc nham nhở nằm chỏng chơ. Miệng túi nilon tráng bạc dán nhiệt vụng về hé ra từng tai nấm xám xịt, mép bao bì hơi ngả màu mốc ẩm, rịn ra một thứ mùi ngai ngái, hăng hắc của gian bếp thiếu nắng lâu ngày.

Đặt sát bên gói nấm là chiếc điện thoại thông minh viền vàng của cô giáo Mai. Màn hình máy sáng trưng, hiển thị bài viết vừa được ghim lên đầu bảng tin của nhóm mạng xã hội lớn nhất nhì phố cổ. Ở góc dưới bức ảnh chụp cận cảnh từng tai nấm biến chất bên cạnh biên lai giao hàng bằng giấy in nhiệt nhăn nhúm, con số tương tác vẫn không ngừng nhảy múa từng giây từng phút. Từng lượt thả cảm xúc phẫn nộ đỏ lòm, từng lượt chia sẻ kéo theo những lời bàn tán xôn xao từ hội phụ huynh trường Nguyễn Du cho đến các nhóm cư dân sống dọc đôi bờ sông Hoài. Bài viết không hề mang cái giọng điệu cay cú, chụp mũ hay giật gân rẻ tiền của những tài khoản ảo chuyên đi phá bĩnh, mà từng câu, từng chữ đều sắc sảo, gãy gọn, chừng mực và chuẩn xác đến lạnh người—đúng với phong thái đĩnh đạc của một giáo viên dạy văn có tiếng kỹ tính bậc nhất đất Hội An.

*“Ủng hộ tiểu thương chợ truyền thống là điều đáng quý, nhưng công nghệ không thể là tấm bình phong che đậy cho sự tắc trách. Chiều nay, tôi đặt một gói nấm đông cô từ ứng dụng ‘Chợ Nhà Mình’ để chuẩn bị đồ chay cúng rằm. Kết quả: đơn hẹn mười bốn giờ ba mươi phút nhưng mười sáu giờ bốn mươi phút mới tới nơi. Đáng lo hơn, nấm bên trong đã có mùi hôi gắt của hàng tồn lâu ngày, mép túi ẩm nhớt vì bao bì dán nhiệt ẩu. Nếu các bạn trẻ làm ứng dụng chỉ biết đổ lỗi cho đường truyền mà bỏ quên chất lượng sản phẩm trong tay bà con, thì lòng tin của khách quen sớm muộn cũng thành con số không.”*

Từng dòng chữ ấy như những vệt mực đen đặc quánh rót thẳng qua lăng kính màn hình, truyền thẳng về góc kho gom hàng ẩm thấp nằm lọt thỏm nơi cuối Chợ Đèn Lồng.

Ở đó, đứng tựa lưng vào mép chiếc bàn gỗ ghép ọp ẹp, Hân cảm thấy lồng ngực mình như bị một tảng đá ngàn cân đè nghến lại. Hai ngón tay cái của cô bấm sâu vào lòng bàn tay đến mức móng găm vào da thịt buốt nhói, nhưng cơn đau thể xác ấy chẳng thấm tháp gì so với nỗi bẽ bàng đang dâng trào trong cuống họng. Chiếc điện thoại cầm tay của cô liên tục rung lên bần bật từng chập dài, báo hiệu hàng loạt cuộc gọi nhỡ từ các số máy lạ, xen lẫn những tin nhắn nhảy ra dồn dập từ các nhóm phụ huynh và khách hàng thân quen.

Ngồi đối diện với cô bên chiếc ghế nhựa sứt một góc, Mỹ Linh ôm chặt lấy chiếc máy tính bảng quản trị đơn, hai mắt đã hoe đỏ từ lúc nào. Đôi bàn tay con bé run rẩy, lóng ngóng hết ấn phím làm mới lại vội vàng vuốt tắt thanh thông báo đang đổ về như thác lũ.

“Chị Hân ơi... Cô Mai đăng bài lên nhóm phụ huynh rồi, bài đó được quản trị viên nhóm ‘Cộng đồng cư dân Hội An’ duyệt đưa lên bảng tin lớn luôn rồi,” giọng Linh lạc hẳn đi, mép môi mỏng dính run bần bật, chực trào nước mắt. “Dưới phần bình luận, mấy cô trong ban đại diện trường nói sẽ dừng đặt hàng tuần này để chờ giải trình. Có người còn bảo... bảo hay là sạp An Lành của mẹ chị thấy bán qua mạng dễ dãi nên gom hàng cận đát trôi nổi về bán tháo kiếm lời...”

“Bình tĩnh đi Linh, đừng cuống.”

Hân hít một hơi thật sâu, cố nén lồng ngực đang thắt nghẹn lại bằng tất cả sự tôi luyện của những năm tháng làm việc tại các công ty công nghệ lớn ở thủ đô. Nhưng thanh âm thốt ra từ miệng cô vẫn không giấu nổi sự run rẩy khô khốc. Cô gạt nhanh màn hình máy, mở khung trò chuyện riêng với tài khoản Zalo của cô giáo Bùi Thanh Mai. Nhìn bức ảnh đại diện là hình bông hoa sen trắng chụp trên nền lụa cổ kính của cô giáo, ngón tay Hân lướt thoăn thoắt trên bàn phím ảo. Cô cố vận dụng tất cả vốn từ vựng kỹ thuật, tất cả những mẫu văn phong xử lý khủng hoảng truyền thông bài bản mà cô từng thuộc nằm lòng để nhanh chóng dập tắt ngọn lửa hoài nghi:

*“Dạ thưa cô Mai, con là Hân bên Chợ Nhà Mình đây ạ. Trước hết con rất xin lỗi cô vì sự cố giao chậm và gói nấm chiều nay. Do hệ thống máy chủ thử nghiệm chiều nay bị nghẽn mạng cục bộ khi đồng bộ đơn hàng đa sạp với nhà mạng, cổng dữ liệu phản hồi trễ khiến shipper nhận thông tin trễ hai tiếng. Về chất lượng hàng, có thể do túi nilon bị ảnh hưởng bởi độ ẩm sương chiều khi vận chuyển ngoài đường chứ hàng ở sạp mẹ con luôn đảm bảo...”*

Đoạn tin nhắn dài năm dòng vừa hiện hai dấu tích xám báo đã gửi thì chưa đầy nửa phút sau, màn hình bên kia lập tức hiện lên ba dấu chấm nhảy múa báo hiệu người nhận đang gõ.

Không có một lời chào hỏi xởi lởi như mọi khi cô Mai ghé sạp An Lành. Cũng chẳng có một biểu tượng cảm xúc nào. Chỉ có một bức ảnh chụp màn hình ứng dụng lúc đặt đơn được gửi sang, kèm theo một dòng tin nhắn ngắn gọn, sắc lạnh như lưỡi dao cạo cứa qua tảng băng:

*“Hân, cô không phải đứa trẻ lên ba để cháu đem chuyện nghẽn mạng ra dỗ dành.”*

Hân nín thở nhìn vào tấm ảnh chụp màn hình cô Mai vừa gửi tới. Bằng chứng rõ rành rành hiển hiện dưới ánh sáng chói chang của điểm ảnh kỹ thuật số, phơi bày trần trụi đến mức không một lý lẽ công nghệ nào có thể bào chữa hay lấp liếm. Góc trên bên phải bức ảnh ghi rõ thời gian cô Mai ấn xác nhận đơn hàng là 13 giờ 15 phút. Trên giao diện sản phẩm nấm đông cô khô của quầy An Lành, dòng trạng thái vẫn hiện màu xanh lục tươi rói, nổi bật đầy tự tin: *“Còn hàng (08 gói) — Hàng mới về, chất lượng loại một”*.

Ngay bên dưới bức ảnh chụp màn hình, cô Mai gửi tiếp một bức ảnh thứ hai. Đó là bức ảnh chụp cận cảnh góc nghiêng gói nấm thực tế mà shipper vừa giao tới sân nhà cô. Dưới ánh đèn huỳnh quang, lớp phấn trắng mốc meo bám chặt quanh phần chân nấm teo tóp hiện lên rõ mồn một. Viền nấm ngả hẳn sang màu xám xỉn của gỗ mục, lớp da nấm nhăn nhúm, các rãnh dưới tai nấm bết dính lại thành những mảng nâu đen nhớp nháp vì hơi ẩm xâm nhập ngầm từ lâu ngày. Đó tuyệt đối là hệ quả của việc ngấm ẩm lưu cữu trong góc tối qua nhiều tuần lễ, chứ không một lớp sương mù ban chiều nào ngoài đường phố cổ có thể thẩm thấu qua lớp màng nilon dán nhiệt chỉ trong vòng hai tiếng đồng hồ di chuyển.

Từng dòng tin nhắn tiếp theo của cô Mai tiếp tục hiện lên đều đặn, đanh thép giáng xuống như những nhát búa nện thẳng vào tâm can:

*“Cháu nhìn kỹ đi. Giao diện của cháu chỉ ghi vỏn vẹn mấy chữ ‘hàng mới về’, nhưng tuyệt nhiên không có lấy một dòng hiển thị mốc thời gian nhập sạp cụ thể là ngày nào, mẻ nấm này được kiểm tra kho lần cuối vào lúc mấy giờ. Cháu lấy cái gì để cam đoan với người mua là hàng tươi mới? Có phải hệ thống của cháu cứ mặc định gán chữ ‘mới’ cho bất kỳ món nào còn số lượng tồn kho trên tám, bất chấp thực tế món đó đã nằm dưới gầm kệ sạp bao nhiêu tuần lễ rồi không?”*

Hân đứng chết trân tại chỗ, hai bàn chân như hóa đá trên nền gạch tàu lạnh ngắt. Máu trong người cô dường như dồn hết lên màng tang rồi rút cạn, để lại một cảm giác trống rỗng rợn ngợp. Cô không thể phủ nhận một từ nào trong lời chất vấn của cô giáo Mai.

Từng câu, từng chữ của cô giáo đã lột trần cái lỗ hổng chết người trong tư duy thiết kế phần mềm mà Hân hằng tự hào. Đúng vậy, khi bắt tay vào xây dựng cơ sở dữ liệu cho module hàng khô của “Chợ Nhà Mình”, Hân đã áp dụng nguyên xi thói quen tối ưu hóa hiệu năng của một kỹ sư backend làm việc với các hệ thống thương mại điện tử quy mô lớn. Để giao diện ứng dụng trên điện thoại tải thật mượt, để gói dữ liệu truyền qua mạng viễn thông chập chờn ở góc chợ luôn nhẹ dưới mức 1,5MB, Hân đã thẳng tay lược bỏ hai trường dữ liệu mà cô cho là rườm rà: `last_inspected_at` (thời điểm kiểm tra chất lượng lần cuối) và `batch_arrival_date` (ngày lô hàng thực tế nhập sạp).

Trong bảng cơ sở dữ liệu `stall_inventory.sql`, Hân chỉ giữ lại duy nhất một trường số nguyên đơn giản: `stock_quantity`. Và tai hại hơn cả, trong hàm xử lý logic hiển thị nhãn dán ở tầng giao diện, cô đã viết một dòng mã ngắn ngủn: nếu `stock_quantity > 5`, hệ thống sẽ tự động gán nhãn chuỗi ký tự cứng *“Hàng mới về, chất lượng loại một”* để kích thích tâm lý bấm mua của người dùng.

Đối với một lập trình viên chỉ quen nhìn sự vật qua những biến số trừu tượng như Hân lúc đó, nấm đông cô khô, mộc nhĩ hay đường phèn đều là những mặt hàng có hạn sử dụng cả năm trời, cần chi phải theo dõi ngày giờ kiểm tra chi li cho nặng bộ nhớ đệm. Cô đã dùng cái nhìn cơ học, thô thiển của thế giới số để áp đặt lên một thực thể sống động: những sản phẩm nông sản mong manh, nhạy cảm từng giờ từng phút trước những cơn gió nồm ẩm ướt thổi từ cửa biển Cửa Đại vào lòng sông Hoài.

“Sao rứa con? Đứng ngây ra đó làm chi?”

Tiếng guốc mộc lẹp kẹp quen thuộc nện đều trên nền gạch tàu kéo Hân giật mình quay lại.

Bà Lành bước vào kho gom hàng. Chiếc nón lá cọ đã sờn vành vẫn còn đọng lại vài hạt sương đêm lấp lánh dưới ánh đèn neon vàng vọt. Trên tay bà xách chiếc giỏ mây đựng mấy bó lá dứa và nắm hành hoa vừa dọn vội từ sạp. Nhìn gương mặt cắt không còn một giọt máu của con gái, rồi liếc sang đôi mắt ươn ướt, bờ vai đang khẽ run rẩy của Mỹ Linh, bà Lành không hỏi dồn dập. Bà lẳng lặng đặt giỏ mây lên góc bàn pallet, tháo chiếc nón lá kẹp vào nách, rồi bước lại gần bàn làm việc.

Đôi mắt có đuôi chân chim sâu hoắm của người đàn bà buôn gánh bán bưng hơn ba mươi năm nơi góc chợ dừng lại trên màn hình chiếc điện thoại của Hân. Bà Lành nheo mắt, đọc chầm chậm từng chữ trong bài viết của cô giáo Mai, rồi lướt qua cả bức ảnh chụp gói nấm đông cô ngả màu xám xịt.

Không gian trong căn kho nhỏ bỗng chốc im phăng phắc, chỉ còn nghe tiếng gió luồn qua khe liếp cửa sổ và tiếng còi xe máy xa xăm vọng lại từ phía cầu An Hội. Hân nín thở chờ đợi một trận lôi đình, chờ đợi những lời quở trách gay gắt của mẹ về sự nông nổi, tự mãn của mình. Nhưng kỳ lạ thay, gương mặt sạm nắng của bà Lành không hề biến sắc. Bà không nổi giận, cũng chẳng thở than một lời oán trách. Sự điềm tĩnh đến lạnh lùng của mẹ lại càng giống như một mũi kim châm thẳng vào nỗi ân hận đang cào xé tâm can Hân.

“Gói nấm đông cô giao cho cô Mai chiều ni là lấy ở góc kệ bên trái hay ngăn tủ kính trên cao?” Bà Lành khẽ hỏi, thanh âm trầm đục và bình thản đến lạ lùng.

Hân cúi gầm mặt xuống, hai mắt nhìn trân trân vào mũi giày vải đã lấm lem bụi đất, giọng lí nhí không thành tiếng:

“Dạ... chiều ni đơn dồn dập quá, con... con thấy trên máy báo còn tám gói, con tưởng trong kho sạp còn nhiều nên bảo bé Linh chạy ù qua với lấy gói nấm để sẵn ở góc kệ gỗ thấp phía sau tấm rèm vải...”

Bà Lành thở dài một tiếng thật khẽ. Tiếng thở dài nhẹ bẫng như một làn khói mỏng nhưng lại mang sức nặng khiến vai Hân chùng hẳn xuống. Bàn tay gầy guộc đầy những vết chai sần của bà khẽ vỗ lên vai Hân một cái dứt khoát:

“Cái kệ gỗ sát vách tường đó bị thấm nước mưa từ khe nứt hồi bão tháng trước, tường vôi nó mục rữa ra ngậm ẩm ngầm bên trong. Mẹ đã dời hết hàng khô sang tủ kính từ mười hôm trước rồi, chỉ chừa lại mấy gói nấm cũ bị ẩm chân đó để gom chung một chỗ, chuẩn bị gởi trả lại cho mối hàng sỉ ngoài chợ Cồn ngoài Đà Nẵng dạo bữa rằm. Mẹ chưa kịp dán giấy ghi chú bỏ mối thì tụi con đã vội vàng bốc đi giao cho người ta. Khách quen như cô Mai, nhà có bà cụ thân sinh ăn chay trường hai mươi năm nay, sáng nào cũng tụng kinh niệm Phật, một chút mùi ẩm mốc người ta ngửi qua là biết liền. Người ta giận, người ta răn dạy trên mạng rứa là phải đạo, không sai một chữ mô hết.”

Bà Lành dứt lời liền quay phắt người bước ra cửa kho, tà áo bà ba màu nâu sồng khẽ lay động trong gió lạnh:

“Lấy cái nón lá đội vô. Đi theo mẹ.”

Hân ngơ ngác ngẩng lên, hai bàn tay vẫn bấu chặt lấy mép áo: “Đi... đi đâu hả mẹ?”

“Đi đâu nữa? Qua nhà cô Mai nhận lỗi chứ đi đâu! Bán đồ không tròn trịa cho người ta, làm ô uế cả mâm cơm cúng rằm nhà người ta mà ngồi đây bấm bấm cái màn hình nhắn mấy câu văn vẻ biện hộ thì được tích sự chi? Đi!”

Thanh âm của bà Lành dứt khoát như một mệnh lệnh không thể chối từ. Nói đoạn, bà sải bước thoăn thoắt quay trở lại con đường dẫn về dãy hàng khô của Chợ Đèn Lồng. Hân vội vã giật lấy chiếc nón lá treo bên cột kho, quay sang dặn dò Mỹ Linh ở lại trông coi hệ thống rồi cắm đầu chạy thục mạng bám theo bóng lưng gầy guộc của mẹ.

Lúc này, Chợ Đèn Lồng đã bắt đầu vắng khách bộ hành. Ánh đèn quả ớt vàng vọt hắt bóng bà Lành dài ngoằng lên những liếp cửa gỗ lim cũ kỹ của quầy tạp hóa An Lành ở dãy ba. Không một động tác thừa, bà Lành bắc chiếc ghế đẩu gỗ, tự tay trèo lên mở cánh tủ kính cao nhất—nơi quanh năm được che chắn cẩn thận, khô ráo tuyệt đối, luôn thoang thoảng mùi quế chi, hoa hồi và thảo mộc nồng nàn.

Từ góc tủ cao nhất, bà cẩn thận lấy xuống một túi nấm đông cô rừng bọc bằng giấy mộc bản thô ráp màu nâu nhạt. Bà đặt gói nấm lên mặt quầy, dùng hai ngón tay bóp nhẹ vào từng tai nấm qua lớp giấy để kiểm tra độ giòn, rồi áp sát gói nấm lên mũi, hít một hơi thật sâu để ngửi kỹ từng làn hương thơm ngọt của củi thông quyện lẫn đất rừng. Sau khi gật đầu hài lòng, bà cẩn thận đặt gói nấm vào một chiếc giỏ cói sạch sẽ tinh tươm.

Con đường dẫn từ cổng Chợ Đèn Lồng xuyên qua những ngõ hẻm quanh co để sang đường Phan Chu Trinh ngập tràn trong ánh sáng lung linh của hàng ngàn chiếc đèn lồng lụa đỏ. Đêm phố Hội êm đềm, tiếng nhạc cổ truyền văng vẳng từ các mái trà quán, mùi hoành thánh chiên và cao lầu thơm nức mũi dọc các con phố đi bộ. Nhưng trong mắt Hân lúc này, từng vệt sáng màu cam, màu đỏ rực rỡ kia chỉ như những đốm than hồng làm bỏng rát tâm can. Hai mẹ con đi bộ dọc theo bờ sông, hoàn toàn im lặng. Tiếng bước chân vội vã của đôi guốc mộc dưới chân bà Lành gõ nhịp đều đặn trên mặt đường lát đá, hòa cùng tiếng thở dốc đầy ân hận và bẽ bàng của Hân.

Căn nhà cổ ba gian lợp mái ngói âm dương của cô giáo Bùi Thanh Mai nằm sâu trong một con kiệt lát đá xanh rợp bóng hoa giấy tím ngắt. Cánh cửa gỗ lim then cài khép hờ, ánh đèn huỳnh quang trong phòng khách hắt qua chấn song con tiện, soi rõ khoảng sân nhỏ rải sỏi trắng tinh tươm.

Bà Lành bước lên thềm đá, chỉnh lại vạt áo bà ba cho ngay ngắn, tháo chiếc nón lá cầm trên tay rồi nhẹ nhàng gõ lên cánh cửa gỗ ba tiếng chừng mực: *Cốc, cốc, cốc.*

“Cô Mai ơi, tôi là Lành bên Chợ Đèn Lồng đây cô.”

Một khoảng lặng ngắn ngủi trôi qua, chỉ có tiếng lá rụng xào xạc ngoài ngõ. Rồi tiếng bước chân khoan thai bên trong gian nhà vang lên. Cánh cửa gỗ lim kẽo kẹt mở rộng, cô giáo Mai xuất hiện sau làn sương mỏng. Cô mặc bộ đồ lụa dệt màu lam nhạt trang nhã, cặp kính cận viền bạc trễ xuống sống mũi, mái tóc búi cao gọn gàng sau gáy. Nhìn thấy bà Lành đứng nép bên bậc thềm đá với chiếc giỏ cói trên tay, đằng sau là Hân đang cúi gục đầu với gương mặt bơ phờ, hốc hác, nét nghiêm nghị trên gương mặt người giáo viên dạy văn khẽ dao động một thoáng. Nhưng ánh mắt sắc sảo của cô vẫn giữ nguyên vẻ khắt khe của một người tiêu dùng vừa bị tổn thương lòng tin sâu sắc.

“Chị Lành... Chị với cháu Hân vào nhà đi.” Cô Mai nghiêng mình, đẩy rộng then cửa đón khách.

Gian phòng khách nhà cô giáo Mai bài trí giản dị nhưng toát lên cốt cách thanh tao của một gia đình Nho học truyền thống. Tường nhà treo mấy bức thư pháp chữ Hán nét son đỏ au, thoang thoảng trong không gian là mùi trầm hương bài ấm cúng. Chiếc bàn trà bằng gỗ mun đặt ngay gian giữa, trên mặt bàn vẫn còn nguyên gói nấm đông cô khô xé dở cùng chiếc điện thoại thông minh đang mở sáng bài đăng trên nhóm cư dân.

Bà Lành bước vào, cẩn thận đặt chiếc nón lá lên chiếc đẩu thấp kê cạnh cửa ra vào để tránh vấy bẩn lên nền gạch bóng loáng. Bà bước lại gần bàn trà. Không đợi cô Mai cất lời mời nước, người phụ nữ buôn bán hơn ba mươi năm nơi góc chợ cổ bỗng đứng thẳng người, hai bàn tay thô ráp đan chặt vào nhau đặt trước ngực, rồi từ từ cúi gập người xuống thật sâu trước mặt cô giáo:

“Tôi qua đây trước hết là để cúi đầu nhận lỗi với cô Mai. Tôi buôn bán ở cái chợ ni từ ngày cô Mai còn đi học cấp hai, chưa bao giờ để một gói hàng ôi thiu lọt vào tay khách quen. Chiều ni con Hân nó non dại, vội vàng chạy theo mấy cái đơn hàng trên máy móc mà bốc nhầm gói nấm cũ tôi để riêng góc kệ chờ trả lại lò sỉ. Lỗi ni là lỗi của quầy An Lành, lỗi của con gái tôi, mà cũng là lỗi của tôi không dặn dò con cẩn thận. Tôi xin lỗi cô Mai thật lòng.”

Cái cúi đầu cung kính của mẹ khiến Hân nghe sống mũi mình cay xè, nước mắt trào ra nơi khóe mi. Mẹ cô—người đàn bà cả đời gồng gánh nuôi cô ăn học thành tài, người phụ nữ kiêu hãnh chưa từng chịu khuất phục trước những lời ép giá sỗ sàng hay thói buôn gian bán lận của chợ đời, nay phải hạ mình cúi đầu nhận lỗi vì chính sự tắc trách, cẩu thả trong quy trình số hóa của đứa con gái có bằng kỹ sư phần mềm.

Nỗi ân hận tột cùng bóp nghẹt lồng ngực Hân. Cô không thể đứng trơ ra đó như một kẻ ngoài cuộc vô can. Hân bước dấn lên một bước, quỳ hẳn một bên gối xuống nền gạch tàu cạnh bàn trà, giọng nói nghẹn ngào vỡ òa trong cổ họng:

“Con xin lỗi cô Mai... Chiều ni con nhắn tin đổ lỗi cho đường mạng là con sai, con đã hèn nhát trốn tránh trách nhiệm của mình. Con thật lòng xin lỗi cô, xin lỗi bà cụ ở nhà nhiều lắm!”

Cô Mai đứng lặng hồi lâu, nhìn người mẹ già lam lũ rồi lại nhìn đứa trẻ đang quỳ gối hối lỗi chân thành. Nét mặt căng thẳng của người giáo viên dần chùng xuống, ánh mắt nghiêm khắc ban nãy dịu đi, thay vào đó là một tiếng thở dài sâu thẳm. Cô bước tới, đưa tay đỡ lấy cánh tay gầy guộc của bà Lành, mời bà ngồi xuống chiếc ghế trường kỷ đối diện, rồi khẽ nghiêng đầu ra hiệu cho Hân:

“Hân, cháu đứng lên đi, ngồi vào ghế đi đã. Chị Lành, chị làm vậy là em tổn thọ đó. Em mua đồ ở sạp chị hai chục năm nay, tính chị thơm thảo, sạch sẽ ra sao cả cái phố ni ai mà không biết. Nhưng chị coi, chiều ni nhận gói nấm ni, mẹ em mở ra định ngâm nước nấu bát canh chay cúng rằm thì mùi mốc ẩm nó xộc lên. Mẹ em ho sặc sụa. Em không giận vì mất mấy chục ngàn tiền nấm, mà em giận vì cháu Hân nó giải thích theo cái cách vô trách nhiệm quá!”

Bà Lành gật đầu lắng nghe từng lời, nét mặt trĩu nặng đồng cảm. Bà với tay cầm lấy gói nấm đông cô bị xé dở trên bàn trà. Bằng đôi bàn tay chai sần, ngón tay đã hằn sâu những vết cứa của dây lạt và bao tải gai, bà rút một tai nấm ra khỏi bao nilon. Bà đưa ngón tay cái và ngón tay trỏ bóp mạnh vào phần cuống nấm rồi bẻ đôi.

Không hề có một tiếng rôm rốp giòn tan quen thuộc. Tai nấm chỉ phát ra một âm thanh *“xực”* ỉu xìu, mềm oặt như một miếng giẻ rách ướt. Ruột nấm bên trong lộ ra một màu nâu sẫm ẩm ướt, mốc thếch, hoàn toàn không có màu vàng ngà khô ráo của nấm sấy chuẩn nhiệt.

“Cô Mai nhìn này,” bà Lành đưa phần tai nấm vừa bẻ ra sát dưới ánh đèn huỳnh quang, giọng nói ôn tồn, rành rọt từng chi tiết bằng tất cả vốn sống tích lũy qua mấy chục năm sương gió: “Hàng khô ở xứ mình, nhất là mùa mưa ẩm ven sông Hoài, nhìn bên ngoài bao bì nilon bóng bẩy rứa thôi chứ hiểm lắm. Nấm đông cô ngon là mặt dù phải có những đường nứt hình hoa cúc rõ rệt, mặt dưới cánh nấm phải có màu vàng nhạt hoặc trắng ngà, chân nấm ngắn và mập. Quan trọng nhất là bẻ đôi ra, thớ nấm phải gãy giòn rụm và tỏa ra mùi thơm ngọt của đất rừng. Còn gói ni, chân nấm đã teo quắt, mặt dù ngả màu nâu đen sì, thớ nấm dai nhớp nháp vì hút ẩm ngầm từ chân tường vôi mục. Loại ni mà nấu lên nước sẽ bị chua gắt, ăn vào trúng thực như chơi.”

Bà Lành đặt tai nấm hỏng xuống chiếc đĩa sứ trên bàn, đoạn mở chiếc giỏ cói của mình ra. Bà lấy gói nấm đông cô bọc giấy mộc bản vừa mang từ sạp sang, nhẹ nhàng đặt xuống trước mặt cô Mai:

“Gói nấm ni là mẹ lấy từ chuyến hàng sấy củi đầu mùa của lò nấm Kon Tum mới chuyển về sáng qua, cất trên tủ cao khô ráo. Cô bẻ thử một tai, ngửi thử cái mùi thơm của nó coi có khác một trời một vực không. Món ni tôi đem qua để đổi lại cho cô, không lấy một đồng bạc nào hết. Và từ nay về sau, bất kể cô mua qua điện thoại hay ra tận sạp, hễ gói hàng nào cô mở ra mà không đúng chuẩn loại một, cô cứ việc ném trả lại sạp An Lành, tôi xin hoàn tiền gấp đôi ngay tại chỗ!”

Cô Mai đón lấy gói nấm mới từ tay bà Lành. Lớp giấy mộc bản thô mộc khô cong ram ráp dưới đầu ngón tay. Chưa cần mở gói, chỉ cần khẽ đưa lại gần, mùi hương nồng đượm, ấm áp của nấm rừng sấy củi quyện lẫn mùi thảo mộc khô ráo đã lan tỏa khắp gian phòng khách. Người giáo viên kỹ tính nhắm mắt lại, khẽ gật đầu. Sự giận dữ, thất vọng trong ánh mắt cô tan biến hoàn toàn, nhưng vẻ đăm chiêu, trăn trở của một người trí thức có trách nhiệm với cộng đồng vẫn hướng thẳng về phía Hân đang ngồi im thin thít bên cạnh.

“Chị Lành ơi, chị giải thích cặn kẽ rứa thì em còn bụng dạ nào mà giận sạp An Lành nữa,” cô Mai hướng ánh nhìn sâu thẳm sang Hân, giọng nói chậm rãi nhưng từng lời đều chứa sức nặng ngàn cân. “Hân này, cô không xa lạ chi cháu. Cháu học giỏi, đi Hà Nội làm kỹ sư công nghệ rồi bỏ về đây vực dậy cái chợ đêm, cô trong lòng rất nể phục và ủng hộ. Nhưng cháu có biết vì sao chiều nay cô phải chụp màn hình, viết bài đăng công khai lên nhóm cư dân không?”

Hân cúi đầu, hai bàn tay đan chặt vào nhau trên đầu gối, các đốt ngón tay trắng bệch:

“Dạ... vì con làm ăn cẩu thả, giao hàng trễ mà hàng lại kém chất lượng...”

“Đó chỉ là bề nổi thôi cháu,” cô Mai lắc đầu, đẩy chiếc điện thoại của mình lại gần Hân hơn một chút. “Cháu nhìn đi. Cô là quản trị viên của nhóm cư dân Hội An với hơn sáu mươi ngàn thành viên, đồng thời là trưởng ban phụ huynh của mấy khối lớp trường Nguyễn Du. Lời cô nói ra trên mạng có sức nặng, người ta tin cô vì cô chưa bao giờ nhận tiền quảng cáo hay khen chê bậy bạ. Khi cháu làm ứng dụng ‘Chợ Nhà Mình’, cô đã khấp khởi mừng thầm, nghĩ rằng từ nay mấy người bận rộn như cô có thể ngồi ở trường mà vẫn mua được củ gừng, mớ rau chuẩn vị chợ Đèn Lồng của các bà, các mẹ.”

Cô Mai dừng lại một nhịp, ngón tay trỏ chỉ thẳng vào tấm ảnh chụp màn hình ứng dụng:

“Nhưng cái ứng dụng của cháu chiều nay làm cô thất vọng tràn trề. Cháu học hành trường lớp đàng hoàng, tại sao lại đem cái thói lập lờ của mấy sàn buôn bán trôi nổi về đây? Cháu ghi trên màn hình là ‘Hàng mới về’, nhưng ‘mới’ là mới từ bao giờ? Mới về sáng nay, mới về ba ngày trước, hay mới về từ đầu tháng trước? Đồ khô, đồ mắm, đồ gia vị... mỗi thứ đều có cái hạn dùng ngầm của nó. Người già trong chợ như mẹ cháu ngửi bằng mũi, sờ bằng tay thì biết mẻ nào tới hạn phải bỏ. Nhưng khách mua trên điện thoại chỉ nhìn thấy một tấm hình chụp lung linh và mấy dòng chữ vô hồn!”

Từng lời cô Mai phân tích như một luồng điện xé toạc màn sương mù tự mãn trong tâm trí Hân. Cô bàng hoàng nhận ra bấy lâu nay mình đã sai lầm đến mức nào. Cô đã quá kiêu ngạo với những kiến thức lập trình học được từ chốn thị thành xa hoa, tự huyễn hoặc bản thân rằng việc tinh gọn giao diện, làm cho ứng dụng chạy thật nhanh, tải thật nhẹ là đỉnh cao của công nghệ. Cô muốn người dùng thao tác thật nhanh, chốt đơn trong tích tắc, nên đã vô tình hoặc cố ý tước đoạt đi quyền được biết thông tin kiểm chứng thực tế của họ—những thông tin mà một người tiêu dùng thông thái và cẩn trọng luôn đòi hỏi để bảo vệ sức khỏe cho gia đình mình.

“Cháu hiểu rồi thưa cô...” Giọng Hân run lên vì xúc động xen lẫn sự hổ thẹn tột cùng. “Con đã xem thường sự minh bạch của thông tin. Con cứ nghĩ người mua chỉ cần biết còn hàng hay hết hàng, mà quên mất rằng niềm tin của khách ở Chợ Đèn Lồng không xây dựng trên mấy nút bấm, mà xây dựng trên sự thật thà của từng mẻ hàng.”

“Biết nhận ra chỗ sai rứa là tốt,” cô Mai mỉm cười nhẹ nhõm. Ánh mắt cô ấm áp hẳn lại khi nhìn thấy sự chuyển biến thực sự trong đáy mắt của người trẻ. Cô cầm chiếc điện thoại lên, mở trang quản trị nhóm mạng xã hội. Dưới ánh mắt ngỡ ngàng của Hân, ngón tay cô Mai chạm nhẹ vào nút xóa bài viết. Dòng thông báo *“Bài viết đã được gỡ bỏ”* hiện lên trên màn hình.

“Cô gỡ bài ni,” cô Mai nói, giọng từ tốn: “Cô gỡ không phải vì nể tình chị em lối xóm với mẹ cháu, mà cô gỡ vì nhìn thấy thái độ cầu thị, dám bước tới tận cửa nhà xin lỗi và dám nhìn thẳng vào khuyết điểm của hai mẹ con cháu. Một nền tảng công nghệ muốn sống được ở đất Hội An này, cái gốc của nó không phải là đường truyền nhanh hay mã giảm giá nhiều, mà là trách nhiệm thực tế khi có sự cố xảy ra.”

Cô Mai đặt điện thoại xuống bàn, nhìn thẳng vào mắt Hân:

“Nhưng cô gỡ bài kèm theo một điều kiện. Cháu về sạp, bằng mọi giá phải sửa lại cái ứng dụng đó. Trên từng món hàng khô, hàng mắm, phải hiển thị rõ ràng: *‘Lần cập nhật kiểm kho gần nhất: ngày mấy, giờ mấy, ai kiểm’*. Khách hàng tụi cô cần nhìn thấy cái mốc thời gian đó để tự mình kiểm chứng. Làm được điều đó, không những cô tiếp tục mua hàng, mà cô sẽ đích thân viết bài hướng dẫn phụ huynh toàn trường cách đặt đồ trên Chợ Nhà Mình. Cháu có làm được không?”

“Dạ làm được!” Hân ngẩng phắt đầu lên, trong đôi mắt ngấn nước bỗng bừng sáng một ngọn lửa quyết tâm mãnh liệt chưa từng có: “Con hứa với cô Mai, ngay trong đêm nay con sẽ viết lại tính năng này. Con không chỉ sửa mã nguồn, mà con sẽ đăng bài công khai xin lỗi toàn bộ khách hàng trên ứng dụng, giải thích rõ ràng sự cố nấm khô chiều nay chứ không giấu giếm, không vin vào cớ quen biết để xí xóa!”

Bà Lành ngồi bên cạnh khẽ nở một nụ cười kín đáo sau vành nón lá. Ánh mắt người mẹ nhìn con gái lúc này không còn sự lo âu, bảo thủ của một người sợ con vấp ngã, mà lấp lánh niềm tự hào thầm lặng trước sự trưởng thành thực sự của một đứa con biết cúi đầu để lớn khôn.

Rời khỏi nhà cô giáo Mai khi đồng hồ điểm mười chín giờ ba mươi phút, phố cổ đã lên đèn rực rỡ. Dòng người qua lại tấp nập dưới những mái ngói âm dương rêu phong, tiếng cười nói rộn rã bên những gánh chè bắp, mì Quảng. Nhưng Hân không còn tâm trí đâu để ngắm nhìn phố phường. Bước chân cô thoăn thoắt, trong đầu cuộn trào những dòng mã lệnh, những cấu trúc bảng dữ liệu mới đang dần định hình rõ ràng hơn bao giờ hết.

Về đến căn nhà nhỏ trong con hẻm yên tĩnh, Hân không kịp ăn bữa cơm chiều mẹ đã hâm nóng trên bếp. Cô chạy thẳng lên căn gác xép nhỏ, bật tung chiếc máy tính xách tay cũ kỹ.

Ánh sáng xanh từ màn hình rọi thẳng vào gương mặt hốc hác, đôi mắt trũng sâu vì thiếu ngủ nhưng rực sáng của Hân. Những ngón tay cô lướt trên bàn phím cơ phát ra những tiếng lách cách giòn giã, dồn dập như nhịp chày giã gạo đêm khuya.

Hân mở cấu trúc cơ sở dữ liệu `stall_inventory.sql`. Không một chút chần chừ, cô viết thêm hai cột dữ liệu mới: `last_stall_check_timestamp` (thời điểm tiểu thương trực tiếp kiểm hàng tại sạp) và `batch_origin_note` (ghi chú xuất xứ và tình trạng sấy khô của mẻ hàng).

Nhưng lần này, Hân không ngồi một mình trong phòng để gõ những dòng mã viển vông. Cô cầm cuốn sổ tay và chiếc bút bi, chạy xuống nhà dưới, ngồi xổm bên cạnh rổ đồ khô của mẹ:

“Mẹ ơi, mẹ chỉ cho con... nấm đông cô mùa này để được mấy tuần thì phải phơi lại? Mộc nhĩ thì nhận biết ẩm mốc bằng cách chi? Đường phèn mật mía để bao lâu thì bắt đầu chảy nước?”

Bà Lành nhìn con gái, ánh mắt ấm áp lạ thường. Bà ngồi xuống chiếc đòn gỗ, tỉ mỉ truyền đạt từng kinh nghiệm dân gian mà bà đã đúc kết qua hơn ba mươi năm bươn chải: cách nhìn sắc nấm để đoán độ ẩm của gió sông Hoài, cách nhận biết mộc nhĩ dính nước mưa bằng việc cọ xát hai tai nấm vào nhau nghe tiếng xào xạc, cách bảo quản măng khô trong chum sành lót lá chuối khô...

Bà Lành kéo cái rổ tre lại gần, nhấc từng nhúm hàng khô lên, đặt vào lòng bàn tay Hân để con tự mình cảm nhận:

“Con ngó kỹ đi, con nấm đông cô rừng Kon Tum sấy củi, cái chân nấm nó phải cứng như cọng củi khô, mặt dù nứt hoa văn màu trắng xám tro. Mùa ni gió bấc mang hơi nước từ biển vô, nhiều bữa sáng sương muối giăng đầy mặt sông, nấm để ngoài sạp chừng bốn ngày là bắt đầu hút ẩm. Nếu bốn ngày mà không đem ra sàng sảy hoặc hong lại trên tràng bếp thì ruột nấm bắt đầu chuyển sang màu nâu sẫm, cái mùi thơm biến thành mùi khen khét. Còn mộc nhĩ cánh mỏng xứ Quảng mình, tai nấm phải giòn tanh tách, miết hai ngón tay vào nhau mà nghe lạo xạo như cát mịn mới là hàng hảo hạng. Hễ nó ỉu xìu, cầm lên thấy dính dính đầu ngón tay là nước ngầm đã thấm vô rồi, để thêm hai ngày là mốc xanh mốc đỏ nổi lên liền.”

Hân lắng nghe như nuốt lấy từng lời, cây bút bi trên tay ghi chép thoăn thoắt vào cuốn sổ con. Từng kinh nghiệm mộc mạc, sống động được đúc rút từ mồ hôi nước mắt của mẹ được Hân chuyển hóa trực tiếp thành những dòng mã điều kiện logic trong phần mềm.

Trở lại gác xép, cô lập trình một tác vụ chạy ngầm định kỳ trên máy chủ nội bộ. Cô thiết lập quy tắc nghiệp vụ nghiêm ngặt: đối với toàn bộ danh mục hàng khô và thực phẩm chế biến tại sáu sạp đang tham gia thử nghiệm, nếu trong vòng bốn mươi tám tiếng đồng hồ mà chủ sạp không sử dụng giao diện tiểu thương để ấn nút xác nhận *“Đã kiểm tra chất lượng và độ khô ráo tại quầy”*, hệ thống sẽ tự động kích hoạt tiến trình hạ cấp trạng thái. Nhãn dán *“Hàng mới về”* màu xanh lục sẽ lập tức bị gỡ bỏ, thay bằng dòng cảnh báo màu hổ phách: *“Cần kiểm tra lại độ tươi tại sạp”*. Đồng thời, nút *“Thêm vào giỏ hàng”* của món đó trên ứng dụng của người mua sẽ tự động bị khóa lại, kèm theo thông báo lịch sự đề nghị khách hàng chờ tiểu thương cập nhật tình trạng thực tế trước khi đặt mua.

Chưa dừng lại ở đó, trên giao diện giỏ hàng và trang chi tiết sản phẩm của ứng dụng Chợ Nhà Mình, Hân tỉ mỉ dựng thêm một khối thông tin nổi bật với viền màu xanh ngọc bích mang tên: *“Mốc thời gian minh bạch”*. Giờ đây, bất kỳ khách hàng nào khi bấm vào xem gói nấm đông cô, gói hạt sen sấy hay chai nước mắm nhĩ đều sẽ nhìn thấy rõ ràng từng dòng dữ liệu trung thực được kết xuất từ cơ sở dữ liệu:

*“Lô hàng nhập sạp: 08:30 ngày 14/10* *Lần kiểm tra chất lượng gần nhất: 17:15 ngày 15/10 — Người kiểm: Quầy An Lành (Bà Lành)* *Tình trạng thực tế: Khô ráo loại một, bảo quản ngăn kính thoáng khí tầng ba”*

Mọi thứ hiển thị minh bạch, không một chút mập mờ, không một thuật toán che đậy. Hân nhận ra rằng vẻ đẹp của công nghệ phục vụ đời sống không nằm ở sự tinh xảo hào nhoáng của những dòng code phức tạp, mà nằm ở sự chân thành tuyệt đối khi phản ánh thực tế cuộc sống.

Đồng hồ điểm hai giờ mười lăm phút sáng.

Cả phố cổ Hội An đã chìm sâu vào giấc ngủ tĩnh mịch từ lâu. Không gian thanh vắng đến mức người ta có thể nghe thấy tiếng những giọt sương đêm tí tách rơi từ mái ngói rêu phong xuống mặt đường đá hẹp, tiếng côn trùng rả rích dưới chân tường vôi mục và tiếng sóng vỗ ì oạp muôn thuở vào bờ kè sông Hoài vọng lại từ xa xa.

Hân ngồi ngay ngắn trước màn hình máy tính, đôi mắt cay xè vì mỏi mệt nhưng tâm trí lại hoàn toàn tỉnh táo. Cô mở trang quản trị hệ thống thông báo, gõ những dòng cuối cùng cho một bài viết đính kèm hình ảnh biên lai và lời xin lỗi công khai, được thiết lập để ghim cố định ngay đầu trang chủ của ứng dụng Chợ Nhà Mình:

*“THÔNG BÁO MINH BẠCH VÀ LỜI XIN LỖI TỪ ĐỘI NGŨ CHỢ NHÀ MÌNH*

*Kính gửi quý bà con cô bác và khách hàng Chợ Đèn Lồng,*

*Chiều ngày 15/10, đơn hàng nấm đông cô khô mã số #042 giao đến cô giáo Bùi Thanh Mai đã gặp sự cố nghiêm trọng: hàng giao trễ hai tiếng và bao bì bị ẩm mốc do sơ suất trong khâu lưu kho tại quầy An Lành. Ban đầu, người sáng lập nền tảng đã viện cớ lỗi mạng để né tránh trách nhiệm. Đây là hành vi sai trái, đi ngược lại tôn chỉ thật thà, trọng chữ tín của người dân phố Hội.*

*Đội ngũ Chợ Nhà Mình xin công khai nhận toàn bộ trách nhiệm và chân thành xin lỗi cô giáo Mai cùng toàn thể khách hàng. Thay vì xí xóa vì tình thân quen, chúng tôi vừa hoàn tất bản cập nhật phiên bản 1.0.4: Bổ sung tính năng 'Hiển thị mốc thời gian cập nhật sạp thực tế' cho 100% sản phẩm hàng khô và thực phẩm. Từ nay, quý khách có toàn quyền kiểm chứng thời điểm kiểm kho của từng sạp hàng trước khi bấm đặt. Uy tín của chợ truyền thống không thể đo bằng lượt thích ảo, mà phải được bảo chứng bằng sự thật thà trong từng gói hàng trao tay.”*

Hân đọc lại bài viết từng câu từng chữ ba lần. Không có một lời ngụy biện, không có một thuật ngữ kỹ thuật thừa thãi nào để đổ vấy trách nhiệm cho hạ tầng mạng. Cô hít một hơi thật sâu, ngón tay trỏ ấn dứt khoát vào nút `Deploy` đỏ rực trên thanh công cụ.

Vệt sáng xanh trên màn hình chạy vụt qua một chuỗi lệnh biên dịch. Dòng thông báo *“Cập nhật thành công lên máy chủ máy nhánh Hội An”* hiện lên êm ả giữa màn đêm tĩnh lặng.

Một cảm giác nhẹ nhõm, thanh thản kỳ lạ lan tỏa khắp lồng ngực Hân, xua tan đi tất cả những u uất, căng thẳng đè nặng suốt từ chiều. Cô tựa lưng vào thành ghế gỗ mộc, hai mắt cay rát vì kiệt sức nhưng sâu thẳm bên trong, cô cảm thấy tâm hồn mình như vừa được gột rửa qua một trận mưa rào. Lần đầu tiên kể từ ngày ôm chiếc ba lô rời bỏ Hà Nội trở về quê hương trong nỗi ê chề thất bại, Hân hiểu được rằng công nghệ không phải là một công cụ vạn năng để người trẻ ngạo nghễ đứng trên đỉnh cao phán xét hay thay thế con người. Công nghệ, xét cho cùng, chỉ là một chiếc cầu nối khiêm nhường, phụng sự cho những giá trị đạo đức buôn bán chân chính, thật thà đã tồn tại hàng trăm năm qua ở khu chợ cổ này.

Có tiếng kẹt cửa khẽ khàng phía sau lưng.

Bà Lành đã thức dậy từ lúc nào. Trên vai bà khoác chiếc khăn rằn mỏng để tránh những cơn gió chướng buốt giá của sương sớm miền Trung. Bà bước lên những bậc thang gỗ ọp ẹp của căn gác xép, tiếng bước chân nhẹ tênh như không muốn làm xao động giấc ngủ của căn nhà cổ. Trên tay bà bưng một chiếc bát sứ hoa lam đựng chè sen long nhãn nấu với đường phèn nâu, khói bốc lên nghi ngút tỏa mùi thơm ngọt ngào, ấm sực cả gian phòng nhỏ.

Bà Lành đặt bát chè sen xuống cạnh chiếc bàn phím máy tính vẫn còn ấm nhiệt của Hân:

“Ăn chút chè nóng cho lại sức đi con. Cả đêm thức trắng rồi.”

Hân ngẩng lên nhìn mẹ, đôi mắt ngấn lệ. Nhìn dòng thông báo xin lỗi công khai đang sáng rực trên màn hình máy tính và gương mặt hốc hác, phờ phạc nhưng ánh mắt đã lấy lại vẻ thanh thản, kiên định của con gái, lồng ngực bà Lành khẽ phập phồng vì một niềm xúc động nghẹn ngào.

Bà Lành không nói thêm một lời khen ngợi sáo rỗng. Người đàn bà cả đời sống giữa những lời ăn tiếng nói mộc mạc của chợ búa chỉ lặng lẽ quay người, đi lại phía chiếc rương gỗ nhỏ đóng bằng gỗ mít sơn then đen nhánh đặt ở góc khuất của căn gác xép.

Bà mở nắp rương, tiếng bản lề đồng kêu lên một tiếng *két* trầm đục. Từ tận đáy rương, dưới những lớp vải lụa điều cất giữ giấy tờ nhà đất và kỷ vật gia đình, Bà Lành bất ngờ lấy ba cuốn sổ bìa cứng cũ kỹ từ ngăn kéo đặt lên bàn làm việc của Hân.