Quyền riêng tư của ký ức

Ánh đèn bàn chụp màu hổ phách tại phòng lưu trữ tài liệu của thư viện phường An Cựu rọi xuống mặt bàn gỗ lim một quầng sáng tròn, ấm và đặc quánh. Trong quầng sáng ấy, cuốn sổ mười hai món ăn của bà Lành nằm im lìm, phơi bày từng thớ giấy bổi ố vàng đã sờn rách bốn góc, mép giấy xơ tước ra như mép vải thô dầm dãi qua năm tháng.

Bên ngoài ô cửa sổ kính mờ khép chặt bằng then cài sắt rỉ, bầu trời thành phố Huế sà xuống thấp tịt. Đó là thứ màu chì ảm đạm, nặng trịch hơi nước bốc lên từ đầm phá, báo hiệu đợt áp thấp nhiệt đới từ biển Thuận An đang bẻ hướng, thốc sâu vào dải đất hẹp miền Trung sớm hơn dự báo của đài khí tượng. Từng cơn gió bấc đầu mùa rít qua khe cửa kính hẹp, tạo thành những chuỗi âm thanh u u trầm đục như tiếng thở dài của đất trời trước cơn biến loạn. Nhưng bên trong căn phòng tài liệu nhỏ phía sau dãy hành lang quét vôi vàng nhạt, không gian tịch mịch đến mức nghe rõ từng nhịp cơ khí khô khốc của chiếc đồng hồ quả lắc gắn tường, tiếng sột soạt rất khẽ khi những tờ giấy bồi phi axit cọ vào nhau, và cả tiếng thở dè dặt, nén chặt của hai người phụ nữ thuộc hai thế hệ đang ngồi đối diện nhau qua mặt bàn.

Hồ Minh Châu với tay kéo chiếc khay nhựa màu ghi đặt ở góc bàn về phía My. Trong khay là hai đôi găng tay dệt bằng sợi bông trắng tinh, một hộp kim găm không rỉ chuyên dụng, và bộ chổi quét bụi với cán tiện bằng gỗ trắc mảnh dẻ, đầu gắn chùm lông tơ mịn màng.

"Trước khi con chạm vào văn bản gốc, nhớ xỏ đôi găng tay ni vào đã," Châu cất giọng từ tốn, âm sắc trầm và tròn trịa đặc trưng của người phụ nữ gốc An Cựu nhiều năm gắn bó với giấy tờ thư tịch. Bà vừa nói vừa nhẹ nhàng đưa từng ngón tay gầy guộc vào lớp vải cotton trắng. "Mồ hôi và chất dầu tự nhiên tiết ra từ biểu bì tay người sống là kẻ thù nguy hiểm nhất của giấy cũ. Giấy Bãi Bằng của những năm tám mươi, chín mươi thế kỷ trước không có lớp hóa chất tráng phủ bảo vệ như giấy in bây chừ. Đã rứa, cuốn sổ ni lại nằm suốt mấy mươi năm dưới đáy chạn gỗ ẩm ướt của căn nhà rường sát mép nước sông An Cựu. Axit tự nhiên bên trong sợi cellulose qua ngần ấy mùa nồm ẩm đã bắt đầu gặm nhấm, phá vỡ liên kết của từng thớ giấy rồi. Chỉ cần tay mình bám một chút mồ hôi muối hay chất nhờn hữu cơ, vi khuẩn sẽ theo đó bám vào, chỉ qua đôi ba mùa mưa nữa thôi, mép giấy sẽ giòn rụm rồi tự vỡ vụn ra như tàn tro."

My cẩn thận đón lấy đôi găng tay vải bông. Lớp vải cotton mềm mại, khô ráo ôm khít lấy các khớp ngón tay cô, mang lại một cảm giác trang nghiêm và cẩn trọng đến nghẹt thở. Cảm giác này hoàn toàn xa lạ với những gì cô từng trải qua trong sáu năm làm việc tại các công ty tiếp thị truyền thông ở Sài Gòn. Ở đó, trước các cuộc họp chiến lược tại phòng họp máy lạnh tầng ba mươi nhìn ra sông Sài Gòn, My quen mân mê chiếc bút laser kim loại sáng bóng, lật giở những tập hồ sơ dự án in màu sắc nét trên giấy couche láng bóng thơm mùi mực công nghiệp, nơi mọi thứ đều được tính bằng số liệu chuyển đổi, lượt xem và doanh thu kỳ vọng. Còn ở đây, ngay trước mặt cô lúc này, là cuốn sổ tay bọc vải hoa nhí đã bạc màu của bà Lành—một di vật mỏng manh, sờn rách, thấm đẫm vết dầu lạc, bồ hóng của căn bếp củi ba mươi năm và dấu tích của biết bao thăng trầm, cơ hàn lẫn ân nghĩa xóm giềng.

"Bây giờ, con cầm cây chổi lông dê ni," Minh Châu chỉ ngón tay bọc vải trắng vào chiếc chổi lông tròn, sợi lông tơ trắng muốt, tơi xốp và mềm như một túm mây nhỏ. "Quét thật khẽ từ sống lưng sổ quét xuôi dần ra mép ngoài. Phải nhớ là chỉ lướt nhẹ trên bề mặt như phủi một hạt phấn hoa, tuyệt đối không được miết mạnh đầu lông xuống mặt giấy. Bụi than củi bếp lò, tàn tro lá phi lao và bào tử nấm mốc đóng ở các nếp gấp lâu ngày nếu không quét sạch, lát nữa khi mình đưa vào bàn kính của máy scan, ánh sáng quét cường độ cao sẽ làm cháy đọng vệt đen, thậm chí nhiệt lượng từ đèn quét sẽ ép chặt nấm mốc bám chết vào chân mực tím."

My nín thở, hạ đầu chổi lông mềm xuống trang giấy thứ nhất. Dưới quầng sáng vàng hổ phách, từng nét chữ nghiêng nghiêng bằng mực tím học trò của bà Lành hiện lên rõ mồn một. My quét thật êm. Những hạt bụi mịn màu nâu xám, tàn tro từ mớ củi phi lao khô năm nào còn vương lại nơi kẽ chỉ khâu chữ thập, từ từ bong ra dưới đầu chổi mềm mại. Động tác của My ban đầu còn chút gượng gạo, tay hơi run vì sợ làm rách mép giấy mỏng manh, nhưng càng quét, nhịp thở của cô càng chậm lại, đều đặn và hòa cùng sự tĩnh lặng của căn phòng lưu trữ.

Sau khi làm sạch bụi cơ học cho từng trang giấy, Minh Châu lấy ra một chiếc bút thử độ pH có đầu dạ quang đặc biệt và một bình xịt dung dịch khử axit dạng phun sương siêu mịn.

"Con nhìn kỹ chỗ ni," Châu chấm nhẹ đầu bút thử vào một khoảng trắng nhỏ xíu ở riềm đáy trang bìa lót. Vệt dung dịch chỉ thị lập tức đổi từ không màu sang sắc vàng cam nhạt. "Độ pH chỉ dao động quanh mức 4.2 đến 4.5. Nghĩa là giấy đang bị nhiễm axit khá nặng do khói bếp củi và độ ẩm lưu cữu mấy chục năm trời. Nếu không xử lý khử axit ngay bây giờ, chỉ cần qua thêm một mùa nồm ẩm đầu năm tới, mực tím sẽ bắt đầu loang chân vạc, thớ giấy sẽ tự mủn ra từ bên trong mà không cần ai đụng vào."

Châu kiên nhẫn hướng dẫn My dùng những tờ giấy thấm phi axit đặt lót phía dưới từng trang sách, rồi cầm bình xịt khoáng chất kiềm nhẹ lướt một làn sương mỏng manh như hơi thở qua bề mặt giấy. Làn sương kiềm tính siêu mịn bay hơi gần như ngay lập tức dưới luồng gió của chiếc quạt đối lưu nhỏ đặt ở góc bàn, để lại một lớp màng bảo vệ vô hình trung hòa lượng axit dư thừa, đưa độ pH của giấy về mức an toàn gần như trung tính.

"Mỗi trang giấy là một sinh mệnh," Châu khẽ mỉm cười khi nhìn thấy hai hàng lông mày của My nhíu chặt lại vì căng thẳng. "Nhất là những trang giấy ghi lại ký ức của người xưa. Người ta sống trọn một đời, gửi gắm ân tình và nỗi niềm trắc ẩn vào mấy dòng chữ nghuệch ngoạc trên giấy bổi. Mình là người đời sau, muốn giữ lại cái tình đó thì không được phép vội vã. Nấu một nồi xôi hai lửa mất mấy tiếng đồng hồ cặm cụi bên bếp than, thì việc dọn dẹp, tắm rửa cho từng trang giấy ni cũng cần ngần ấy sự nhẫn nại và cung kính."

Khi toàn bộ mười hai trang giấy cùng các tờ ghi chú phụ kẹp bên trong đã được làm sạch bụi than và xử lý khử axit hoàn tất, Châu mới dẫn My bước sang chiếc bàn lớn kê ở gian trong, nơi đặt chiếc máy scan chuyên dụng dành riêng cho tài liệu quý hiếm. Đó không phải là loại máy photocopy văn phòng thông thường với chiếc nắp nhựa nặng nề đè nghiến lấy gáy sách, mà là một cỗ máy quét quang học dạng chụp từ trên cao với cánh tay cơ học vươn dài và giá đỡ chữ V bọc nỉ xám có thể điều chỉnh linh hoạt góc mở để không làm gãy gáy sách cổ.

"Con đặt cuốn sổ lên giá nâng ni," Châu cẩn thận hướng dẫn từng thao tác cơ học. "Góc mở chỉ cần một trăm hai mươi độ là đủ chuẩn. Máy sẽ dùng hệ thống cảm biến quang học quét đường cong để tự động nắn thẳng hình ảnh trang sách mà không cần phải đè phẳng gáy sổ xuống mặt kính. Tuyệt đối không được ép thẳng gáy sách ra một trăm tám mươi độ, sợi chỉ khâu bằng sợi gai của mệ con đã mục lắm rồi, ép một cái là đứt chỉ, rời từng trang ngay."

My nâng cuốn sổ bằng hai bàn tay bọc vải bông, đặt êm ái lên lớp đệm nỉ của giá đỡ chữ V. Tiếng quạt tản nhiệt của máy scan khẽ rù rì một điệu trầm buồn. Mỗi khi bàn đạp dưới chân Minh Châu nhấn xuống một nhịp nhẹ, một chùm sáng lạnh màu trắng xanh lại quét êm ái qua trang giấy, ghi lại từng thớ xơ thô ráp của giấy Bãi Bằng, từng vệt ố loang màu cánh gián của giọt nước mắm ngon năm nào lỡ rớt xuống trang viết, và cả những dấu gạch xóa mộc mạc bằng ngòi bút sắt của bà nội.

Trang thứ nhất: *Bún bò giò heo cho bà Năm Sương.* Trang thứ hai: *Bánh bèo chén cho ông thợ may Phúc.* Trang thứ ba: *Cơm hến cho chú Lộc cồn Dã Viên...*

Mỗi trang sách được lật qua là một chặng đường ba tháng đầy mồ hôi, nước mắt và cả những vết bỏng than củi trên mu bàn tay My lại hiện về rõ mồn một. Từng gương mặt, từng tiếng thở dài, từng mùi hương quen thuộc của căn kiệt nhỏ An Cựu như đang sống dậy, hiển hiện ngay trong luồng sáng quét lạnh lùng của cỗ máy hiện đại.

***

Khi tia sáng quang học của máy quét đi qua trang thứ mười một—món xôi đậu xanh hai lửa mà My vừa hoàn thành sáng sớm nay dưới sự chỉ dẫn của bà Năm Sương, những tệp dữ liệu kỹ thuật số có độ phân giải siêu cao bắt đầu hiển thị sắc nét trên màn hình máy tính của My. Từng vệt mực phai màu thời gian, từng vết nứt chân chim nơi mép giấy đều được tái hiện với độ trung thực tuyệt đối ở định dạng lưu trữ bảo tồn TIFF không nén.

My cắm ổ cứng cá nhân vào máy, tạo một thư mục riêng mang tên di sản của bà nội. Nhưng thay vì chỉ dừng lại ở việc lưu trữ thụ động như một bảo tàng số, My mở song song một phần mềm bảng tính và tài liệu văn bản vận hành.

Ngón tay My lướt nhanh trên bàn phím, tiếng gõ lách cách vang lên giòn giã. Cô chủ động tạo ra hai hệ thống lưu trữ hoàn toàn riêng biệt.

Hệ thống thứ nhất là bản số hóa nguyên trạng: giữ nguyên vẹn từng nét chữ viết tay xiêu vẹo của bà Lành, từng chỗ mực tím bị nhòe vì giọt nước vô tình rơi xuống, từng lời dặn dò chừng như rất mơ hồ nhưng chan chứa cảm quan của một người nấu bếp cả đời: *"Nấu khi mô nghe mùi thơm dậy lên đầu mũi là vừa"*, *"Một nhúm muối hột gạn trong"*, *"Ba chập than đượm, nghe tiếng sôi lục bục nơi đáy nồi thì rút bớt củi lùi tro"*. Không một ký tự nào bị chỉnh sửa, không một vết ố vàng nào bị tẩy xóa bằng công cụ kỹ thuật số. Đó là bản thể tinh thần bất biến, là linh hồn mộc mạc, bất khả xâm phạm của cuốn sổ tay và của chính bà nội.

Hệ thống thứ hai là bản quy chuẩn vận hành dành riêng cho Bếp Của Bà sau này. Nhìn chăm chú vào màn hình máy tính, My nhớ lại từng thất bại cay đắng mà mình đã phải nếm trải suốt ba tháng qua: từ nồi nước dùng bún bò đục ngầu, nồng gắt vì mắm ruốc sống chưa kịp lắng cặn; mẻ bánh bèo sống sượng tâm bột vì canh sai nhiệt độ nước sôi; chảo mứt gừng cay đắng cháy khét đường cát; cho đến mẻ bột bánh nậm vón cục óc trâu trong đêm đông buốt giá. Dưới mỗi trang hình ảnh công thức gốc của bà, My tỉ mỉ gõ vào phần chú thích quy đổi định lượng chính xác mà cô đã đúc rút được bằng mồ hôi, sự kiên trì và những đêm thức trắng bên bếp củi cùng Thiện:

*Món xôi đậu xanh hai lửa:* *- Gạo nếp cái hoa vàng: 500g, ngâm nước lạnh vừa đủ 8 tiếng, vo nhẹ tay một chiều để giữ nguyên mày nếp, để ráo nước hoàn toàn trong 30 phút.* *- Đậu xanh tiêu hạt nhỏ: 250g, ngâm 4 tiếng, đãi sạch vỏ, hấp chín tới rồi giã nhuyễn khi còn nóng ấm.* *- Nước cốt luộc gà ta hòa cùng một phần ba lượng đậu xanh giã nhuyễn: 120ml, khuấy tan đều tạo độ béo ngậy tự nhiên.* *- Mỡ gà ta khử đầu hành hoa: 30ml, chia làm hai lần tưới.* *- Lửa một: đồ xôi trong chõ gỗ 25 phút trên than hoa liu riu, dỡ xôi ra mẹt tre tẩm đều hỗn hợp nước cốt gà và mỡ hành.* *- Lửa hai: đồ tiếp 20 phút cho hạt nếp chín thấu từ tâm, dẻo quánh, hạt nếp căng mọng mà không nát, để nguội qua đêm không bị lại gạo.*

"Con đang làm chi đó?" Minh Châu ghé mắt nhìn vào màn hình máy tính, ngạc nhiên trước hai cột tài liệu chạy song song với những bảng biểu, con số được kẻ vẽ ngay ngắn.

"Dạ, con đang làm một bản quy đổi định lượng chuẩn xác cô ạ," My ngước lên, đôi mắt sáng lấp lánh sau cặp kính cận. "Bản gốc chữ viết tay của mệ Lành là báu vật tinh thần vô giá, nhưng nếu sau ni căn bếp đi vào vận hành thực tế mỗi ngày, con không thể chỉ dựa vào cảm tính hay trực giác mơ hồ được. Em Thảo Vy phụ trách làm bánh, hay sau ni có thêm những người phụ bếp trẻ tuổi khác, mọi người cần những con số rõ ràng về gam, về mililit, về nhiệt độ và thời gian bấm giây để bảo đảm mười bát bún bò hay mười đĩa bánh bèo bưng ra cho thực khách đều giữ nguyên một phẩm chất, không làm hỏng trải nghiệm của người thưởng thức. Nhưng con chỉ ghi chú bổ sung vào bản sao kỹ thuật số ni thôi. Bản gốc của mệ, từng chữ viết tay, từng dấu chấm phẩy con xin giữ nguyên vẹn tuyệt đối."

Minh Châu chăm chú đọc những dòng số liệu quy đổi được My trình bày khoa học, ngăn nắp nhưng chan chứa sự thấu hiểu sâu sắc về từng công đoạn thủ công truyền thống. Từng nếp nhăn nơi khóe mắt người phụ nữ làm công tác văn khố dãn ra, ánh lên một nụ cười tán thưởng chân thành.

"Con làm rứa là rất đúng đắn và có tầm nhìn," Châu gật đầu chậm rãi. "Bảo tồn không có nghĩa là ướp xác quá khứ rồi cất vào tủ kính cho bám bụi hay biến nó thành thứ giáo điều bất động. Bảo tồn chân chính là tìm cách cho di sản tiếp tục sống khỏe mạnh, hít thở được bầu không khí của đời sống đương đại. Mệ con ngày xưa nấu nướng bằng trực giác thiên bẩm và kinh nghiệm tích lũy cả một đời chìm nổi, mệ không cần cân tiểu ly hay đồng hồ bấm giây vì đôi bàn tay và khứu giác của mệ đã là một cỗ máy đo lường hoàn hảo. Nhưng con là người trẻ, con mang tư duy tổ chức khoa học của thời đại con để hệ thống hóa lại cái trực giác ấy thành quy chuẩn thực hành, rứa là con đang nối dài vòng đời cho di sản của mệ Lành một cách bền bỉ nhất."

Châu kéo chiếc ghế gỗ ngồi xuống sát bên cạnh My. Gian phòng lưu trữ như ấm áp hẳn lên giữa tiếng gió mùa đông đang gầm gào ngoài khung cửa kính.

"Bây giờ, chúng ta làm việc quan trọng nhất mà hôm qua cô cháu mình đã hẹn," Châu với tay lấy một tập giấy A4 trắng tinh và chiếc bút mực đen vỏ thép, đặt ngay ngắn giữa bàn. "Soạn thảo Bản cam kết đạo đức lưu trữ ký ức cho Bếp Của Bà."

My ngồi thẳng lưng, ánh mắt trở nên nghiêm trang khác thường. Cuộc trò chuyện nghiêm khắc sáng hôm qua của cô thủ thư Minh Châu vẫn còn văng vẳng bên tai cô như một lời cảnh tỉnh đắt giá. Ký ức của người khác không phải là nguồn nguyên liệu tiếp thị miễn phí, và nỗi đau, sự cơ hàn hay những góc khuất trong số phận của xóm giềng lại càng không phải là thứ để đem ra mua vui hay đánh bóng tên tuổi cho một quán ăn thương mại.

Hai người cùng nhau thảo luận từng điều khoản một cách cẩn trọng, cân nhắc từng từ ngữ như những người làm công tác lưu trữ di sản chuyên nghiệp đang soạn thảo một bản quy ước quốc tế.

"Điều thứ nhất," My cất tiếng, ngón tay bọc vải bông gõ nhẹ từng nhịp trên mặt bàn gỗ. "Về nguyên tắc đồng thuận có hiểu biết. Chỉ những câu chuyện đời, những kỷ vật hoặc hình ảnh tư liệu nào nhận được sự đồng thuận tự nguyện bằng văn bản của chính người trong cuộc hoặc thân nhân trực hệ của họ mới được phép lưu giữ và giới thiệu tại không gian đọc của quán."

"Cô đồng ý hoàn toàn," Châu viết nhanh từng dòng chữ nắn nót, mực đen thấm sâu vào trang giấy trắng. "Và phải bổ sung thêm quyền rút lại sự đồng thuận vô điều kiện. Nghĩa là bất cứ lúc nào, nếu người trao gửi hoặc con cháu họ cảm thấy câu chuyện không còn phù hợp, hoặc đơn giản là họ muốn giữ lại sự riêng tư tĩnh lặng cho gia đình mình, họ có toàn quyền yêu cầu gỡ bỏ tư liệu đó khỏi góc đọc ngay lập tức mà không cần phải giải thích bất cứ lý do nào."

"Dạ, điều ni rất quan trọng cô ạ," My tiếp lời, lòng cảm thấy nhẹ nhõm khi nghĩ đến thể diện của bác Phúc thợ may, chú Lộc cồn Dã Viên hay chú Vinh xe ôm. "Và điều thứ hai: Ranh giới không gian trưng bày tư liệu. Mọi câu chuyện ký ức sau khi được đồng thuận sẽ chỉ được đóng thành một tập tư liệu nhỏ, bìa bọc vải thô khiêm nhường, đặt tại một góc đọc sách tĩnh lặng bên trong gian nhà rường. Khách đến ăn tại Bếp Của Bà, nếu có lòng trắc ẩn và thực sự quan tâm đến văn hóa ẩm thực xứ Huế, họ có thể tự tay mở tập sách ra đọc trong sự tĩnh lặng, trang nghiêm. Quán tuyệt đối không in ấn câu chuyện đời tư của người dân lên thực đơn, không treo tranh ảnh khổ lớn hay trích dẫn bi kịch cá nhân lên các vách tường gỗ để biến đời sống riêng tư của người khác thành phông nền trang trí hào nhoáng."

"Và tuyệt đối không đưa lên không gian mạng," Châu ngước mắt nhìn My, giọng nói dứt khoát nhưng tràn đầy sự tin cậy. "Mạng xã hội là một dòng chảy hỗn tạp, nông cạn và tàn nhẫn, nơi người ta dễ dàng cắt xén, giật gân hóa và bóp méo cảm xúc chân thật để phán xét nhau hoặc đổi lấy vài lượt tương tác ảo. Ký ức của con kiệt An Cựu ni chỉ nên thuộc về con kiệt An Cựu, thuộc về những ai thực sự có duyên bước chân qua bậc cửa gỗ của căn nhà rường, ngồi xuống ghế mây, uống một chén trà gừng ấm và ăn một bát cơm nóng nấu bằng tấm lòng thơm thảo."

Bản cam kết dần hoàn thiện sau hơn một giờ bàn thảo kỹ lưỡng, đúc kết lại thành bốn điều khoản cốt lõi: Tôn trọng quyền tự quyết của chủ thể ký ức; Bảo vệ phẩm giá và sự kín đáo tuyệt đối; Giới hạn không gian tiếp cận tư liệu tại chỗ; và Phi thương mại hóa cảm xúc dưới mọi hình thức.

Khi hai cô cháu cùng đặt bút ký tên vào góc dưới của bản cam kết, My cảm thấy một gánh nặng vô hình bấy lâu nay đè nặng lên lồng ngực mình dường như đã tan biến hoàn toàn. Đó là cảm giác của một người vừa vượt qua được ranh giới mong manh giữa sự trục lợi thực dụng và đạo đức nghề nghiệp chân chính.

***

My mở lại chiếc máy tính xách tay cá nhân của mình. Màn hình sáng trưng hiển thị các thư mục tiếp thị truyền thông mà cô đã dày công xây dựng từ những ngày đầu tiên mới rời Sài Gòn quay trở về Huế, khi trong đầu cô vẫn còn ăm ắp những công thức lan tỏa nội dung của giới quảng cáo chuyên nghiệp.

Một thư mục lớn mang tên *"Chiến dịch Lan tỏa Bếp Của Bà - Giai đoạn 1"* hiện ra sờ sờ trước mắt. Bên trong chứa hàng chục kịch bản video ngắn dạng TikTok và Instagram Reels mà cô từng phác thảo chi tiết đến từng giây góc máy, từng đoạn nhạc nền đẩy cao trào cảm xúc. Những dòng tiêu đề giật gân, đậm chất câu khách công nghiệp mà trước đây cô từng coi là chuẩn mực sáng tạo nội dung giờ đây hiện lên trên màn hình như những vết nhơ khó coi:

*- Video 1: "Bí mật xúc động sau bát cơm hến nghèo của người phu sông ba mươi năm giấu mặt nơi cồn Dã Viên."* *- Video 2: "Nữ giáo viên trường làng đơn thân suýt bỏ nghề và ân tình ba năm bát chè bột lọc heo quay xứ Huế."* *- Video 3: "Người con trai út gánh nợ 400 triệu và sự thật rớt nước mắt đêm mưa bão bên bát canh mít non nấu tôm rảo."*

My nhìn trân trân vào những dòng chữ vô cảm ấy. Bàn tay bọc vải bông của cô bất giác run lên khe khẽ. Cảm giác hổ thẹn trào dâng, làm nóng ran hai bên gò má. Nếu không có những lời cảnh tỉnh gay gắt nhưng chí tình của dì Bích Mến ở chợ Đông Ba khi mắng cô về sự trơ trẽn của mạng xã hội, nếu không có cái nhìn u buồn của Thảo Vy bên bàn thờ mẹ, và đặc biệt là nếu không có sự phân tích rạch ròi về đạo đức lưu trữ của cô thủ thư Minh Châu sáng hôm qua, có lẽ cô đã nhẫn tâm bấm máy những đoạn video ngắn ấy rồi. Cô đã định đem nỗi nhọc nhằn đãi hến thâu đêm trong bùn lạnh của chú Lộc, đem vết sẹo sinh tử đêm mưa lũ năm Thìn của chú Vinh, và cả những giọt nước mắt nghèo khó của cô giáo Hương ra để đổi lấy vài trăm ngàn lượt xem, vài chục ngàn nút "thích" vô hồn từ những người lướt ngón tay vội vã trên màn hình điện thoại.

Đó không phải là tiếp nối di sản của bà nội. Đó là sự bóc lột cảm xúc tàn nhẫn được che đậy bằng danh nghĩa yêu thương và tri ân giả tạo.

Bà Lành suốt một đời chăm sóc người khác bằng cách nào? Bà gom từng đơn hàng mứt gừng cay nồng để giữ gìn thể diện làm ăn cho dì Mến; bà lặng lẽ gánh những chén bánh bèo mềm mướt sang căn nhà vách ván của bác Phúc thợ may rồi buông một câu bâng quơ rằng "nhà lỡ nấu dư bột"; bà âm thầm đặt gói xôi đậu xanh nóng hổi gói lá chuối tiêu trước bậc thềm thư viện lúc tờ mờ sáng suốt ba năm ròng cho cô sinh viên nghèo Minh Châu mà chưa bao giờ đứng lại để chờ nghe một lời cảm ơn. Tinh thần cốt lõi trong di sản của bà nội là sự kín đáo tuyệt đối, là sự chở che thầm lặng để giữ gìn nguyên vẹn phẩm giá và lòng tự trọng cho người đón nhận. Tình thương yêu chân thật của bà chưa bao giờ cần đến một tràng vỗ tay hay ánh mắt tán thưởng của đám đông ngoài ngõ.

My hít một hơi thật sâu, lồng ngực căng tràn không khí mát lạnh, phảng phất mùi giấy cũ và mực in của căn phòng lưu trữ. Cô rê chuột, khoanh vùng chọn toàn bộ các thư mục kịch bản video ngắn, các kế hoạch truyền thông mạng xã hội, các bảng phân tích chỉ số tiếp cận và tỷ lệ chuyển đổi khách hàng tiềm năng.

Ngón tay trỏ của My đặt lên phím Delete.

Một hộp thoại cảnh báo hiện lên giữa màn hình: *"Bạn có chắc chắn muốn xóa vĩnh viễn các tệp và thư mục đã chọn không? Thao tác này không thể hoàn tác."*

Không một phần trăm giây do dự, My nhấn phím Enter dứt khoát.

Tiếng "cạch" khô giòn của phím bấm vang lên. Biểu tượng chiếc thùng rác trên góc màn hình máy tính trống trơn. Một cảm giác thanh thản, nhẹ nhõm kỳ lạ như một dòng suối mát lành lan tỏa khắp kinh mạch cơ thể cô. Không còn áp lực phải chạy đua theo thuật toán phân phối của các nền tảng số, không còn nỗi sợ hãi thấp thỏm về việc thiếu hụt lượt xem hay những lời bình luận ác ý từ những kẻ ẩn danh. Bếp Của Bà từ nay sẽ sống bằng chính hương vị chân thật của hũ tôm chua bãi bồi thơm lừng riềng tỏi, của chiếc bánh nậm gói lá chuối sứ xanh ngắt, của niêu cá bống kho tiêu ba lửa đậm đà, và trên hết là bằng sự tử tế, dung dị và bền chặt giữa những con người bằng xương bằng thịt trong con kiệt nhỏ An Cựu này.

"Con xóa sạch hết rồi à?" Minh Châu đứng tựa lưng vào mép bàn phía sau, chứng kiến toàn bộ thao tác của My, khẽ cất tiếng hỏi.

"Dạ, con xóa sạch không chừa một chữ mô hết cô ạ," My quay đầu lại mỉm cười, nụ cười nhẹ nhõm và rạng rỡ nhất kể từ ngày cô xách va ly rời khỏi Sài Gòn. "Bà nội con dạy nấu ăn là để an ủi và kết nối con người lại với nhau, chứ mệ không bao giờ dạy con đem nỗi niềm của người khác ra làm màu để bán buôn kiếm chác. Con nhận ra rồi cô ơi, sự kín đáo và lòng tôn trọng phẩm giá con người mới là gia tài lớn nhất mà mệ Lành để lại cho con."

Minh Châu đưa bàn tay bọc vải bông xoa nhẹ lên bờ vai My, ánh mắt tràn ngập niềm tin yêu và tự hào. Cô bước lại gần giá đỡ máy scan, với tay lấy lại cuốn sổ gốc đang nằm ngay ngắn, lật giở từng trang một lần nữa để kiểm tra bề mặt giấy trước khi tiến hành đóng gói bảo quản.

Bỗng nhiên, ngón tay của Minh Châu khựng lại ở trang thứ mười hai—trang cuối cùng của cuốn sổ di nguyện.

"My ơi, con lại đây xem trang ni một chút," giọng Minh Châu chùng hẳn xuống, mang một sắc thái ưu tư và trĩu nặng khác thường.

My vội vã đứng dậy bước lại gần, cúi đầu nhìn xuống trang giấy bổi mỏng manh ố vàng dưới ánh đèn bàn chụp. Trang sổ thứ mười hai ghi tên món ăn: *"Chè hạt sen cho sư cô Tuệ An ở bếp chùa."*

Khác hẳn với mười một trang trước đó được bà Lành nắn nót từng nét chữ mực tím tròn trịa, thẳng hàng và sắc sảo như nét chữ của một người con gái xứ Huế từng theo học trường Đồng Khánh năm xưa, những dòng chữ ở trang thứ mười hai này xiêu vẹo, nguệch ngoạc và run rẩy một cách bất thường. Những vệt mực tím đậm nhạt loang lổ không đều, có những chỗ đầu ngòi bút sắt ấn quá mạnh làm rách nhẹ một đường chỉ nhỏ trên thớ giấy bổi mỏng mảnh, có những chỗ nét chữ run rẩy chao đảo từng đợt như thể bàn tay người viết đang phải gồng hết chút tàn lực cuối cùng để chống chọi lại một cơn đau dữ dội trong lồng ngực.

"Con nhìn kỹ những nét mực ni mà xem," Châu lấy đầu chiếc bút chì gỗ chưa gọt nhọn, chỉ khẽ vào dòng chữ dặn dò cách hầm sen ở cuối trang. "Mực bị đứt quãng liên tục, các con chữ ngả nghiêng trượt dốc xuống mép dưới của trang giấy chứ không giữ được hàng lối ngay ngắn như các trang trên. Cô làm nghề lưu trữ và phục chế văn bản cổ mấy chục năm nay, nhìn nét bút run rẩy và áp lực ngòi bút bất thường ni là cô biết ngay: người viết đang ở trong tình trạng sức khỏe suy kiệt cùng cực. Có lẽ... mệ Lành viết những dòng ni chỉ vài ngày, thậm chí chỉ vài giờ đồng hồ trước khi cơn đột quỵ định mệnh ập đến mang mệ đi..."

My chết lặng tại chỗ. Toàn thân cô lạnh toát, bàn tay mang găng vải bông run lên bần bật khi cô run rẩy đưa ngón tay chạm nhẹ vào khoảng trống bên cạnh mép trang giấy.

Nét chữ run rẩy, bất lực của bà nội như một mũi kim thép nung đỏ đâm thẳng vào sâu thẳm tâm can cô, làm tim cô thắt nghẹn lại. Ký ức về một buổi chiều thứ Năm cách đây ba tháng đột ngột ùa về, bóp nghẹt lồng ngực My. Buổi chiều hôm ấy, màn hình chiếc điện thoại thông minh của cô nhấp nháy một cuộc gọi đến từ đầu số cố định ở Huế—cuộc gọi kéo dài đúng mười bảy giây mà cô đã lạnh lùng bấm nút từ chối dập máy, chỉ vì cô đang mải mê đứng trên bục thuyết trình cho một chiến dịch quảng cáo trị giá bốn tỷ đồng trước ban giám đốc công ty Sao Nam. Để rồi sau đó, khi mẹ cô gọi điện báo tin bà nội ngã quỵ bên hiên nhà, cô đã hèn nhát nói dối với bố mẹ rằng điện thoại của mình bị hết pin giữa đường.

Hóa ra, trong những ngày tháng cuối cùng cô đơn trên chiếc giường gỗ kiền kiền ở gian nhà rường An Cựu, khi cơ thể già nua đã bắt đầu bị cơn tai biến mạch máu não bào mòn từng tế bào, bà nội vẫn cố gượng ngồi dậy, tìm chiếc bút ngòi sắt cũ kỹ, gồng từng khớp ngón tay co quắp để nốt lại ân tình cuối cùng dành cho một người bạn đồng niên tu hành nơi cửa Phật thanh tịnh. Bà đã kiên trì viết cho đến những giọt mực tím cuối cùng, không một lời oán trách đứa cháu gái phương xa, chỉ âm thầm để lại một con đường ẩm thực dẫn lối cho đứa cháu gái vô tâm biết cách quay trở về với nguồn cội yêu thương.

Một giọt nước mắt nóng hổi chực trào ra nơi khóe mi My. Cô vội vã cắn chặt môi dưới đến bật máu, ngước mắt nhìn thẳng lên trần nhà bằng vôi rơm của phòng lưu trữ để giọt nước mắt đau đớn ấy không rơi xuống làm hoen ố thêm trang giấy thiêng liêng của bà.

"Món thứ mười hai... chè hạt sen," My thì thầm qua kẽ răng, giọng cô nghẹn ngào trong tiếng nấc nhưng ánh mắt sau tròng kính đã ánh lên một quyết tâm sắt đá, không gì lay chuyển nổi. "Con sẽ nấu món ni bằng tất cả sự kính cẩn và sám hối của cuộc đời con, cô Châu ạ."

"Ừ," Minh Châu khẽ gật đầu, đưa mu bàn tay bọc vải bông lau nhanh giọt nước vừa đọng nơi khóe mắt mình. "Món cuối cùng bao giờ cũng là món nặng tình nặng nghĩa nhất trần đời. Nhưng con gái ơi, con đã kiên cường đi qua được mười một món ăn rồi, mệ Lành dưới suối vàng chắc chắn đang mỉm cười dõi theo từng bước chân của con."

Minh Châu quay người mở chiếc ngăn kéo tủ gỗ thông, lấy ra một dải giấy bồi phi axit bản dài, cẩn thận đặt chèn vào giữa trang thứ mười một và trang thứ mười hai để hút ẩm cục bộ, rồi nhẹ nhàng khép hai bìa sổ bọc vải hoa nhí lại. Trang sổ thứ mười một—món xôi đậu xanh hai lửa—đã chính thức khép lại trong sự viên mãn của tình nghĩa xóm giềng và sự tỉnh thức sâu sắc về đạo đức gìn giữ ký ức người xưa.

Từ trong chiếc hộp bảo quản bằng gỗ tuyết tùng đặt trên giá cao, Minh Châu lấy ra một xấp giấy lụa bảo quản chuyên dụng của Nhật Bản và một tấm vải nhung màu xanh thiên thanh dày dặn, mềm mại như một vạt sương sớm.

"Ở xứ Huế mình, vào mùa mưa bão lụt lội, độ ẩm trong không khí nhiều bữa lên tới chín mươi tám, chín mươi chín phần trăm," Châu vừa nói vừa tỉ mỉ gói cuốn sổ tay trong hai lớp giấy lụa phi axit, sau đó đặt nó vào chính giữa tấm vải nhung màu xanh thiên thanh. "Lớp vải nhung ni cô đã xử lý sấy tiệt trùng và ướp tinh dầu tuyết tùng tự nhiên để xua đuổi côn trùng, mọt giấy. Con bọc kín bốn góc vải lại như gói một chiếc bánh chưng tết. Khi mang về đến nhà rường, nhớ đặt cuốn sổ vào ngăn kéo trên cùng của chiếc tủ chè gỗ cẩn ốc xà cừ ở gian giữa, tuyệt đối không được để gần gian bếp củi ẩm ướt hay những nơi tường ván có nguy cơ rỉ nước mưa, con nghe chưa?"

My cẩn thận gấp từng nếp vải nhung xanh thiên thanh vuông vức, ôm bọc sách êm ái vào lòng. Lớp vải nhung mềm mại truyền sang hai cánh tay cô một cảm giác ấm áp lạ thường, như thể chính hơi ấm từ đôi bàn tay gầy gầy của bà nội đang ôm ấp, chở che cho cô trước cơn dông bão cuộc đời.

Cô cẩn trọng đặt cuốn sổ đã bọc kín vào trong chiếc túi vải dù chống nước chuyên dụng nhiều lớp, kéo kín đường khóa dán chống thấm rồi đeo chéo qua vai, áp chặt bọc sách vào lồng ngực mình.

"Cháu cảm ơn cô Châu nhiều lắm," My cúi gập người chào người phụ nữ thủ thư tận tụy của phường An Cựu. "Nhờ có sự chỉ bảo của cô, cuốn sổ di vật của mệ Lành mới thực sự được an toàn trước thời gian, và quan trọng hơn hết, cháu đã học được cách làm một con người tử tế, biết kính sợ trước ký ức của tha nhân trước khi bắt tay làm một người nấu bếp."

Minh Châu khoác vội chiếc áo len mỏng, tiễn My bước ra tận bậc thềm đá sa thạch phía trước sảnh thư viện.

Lúc này, bầu trời thành phố Huế đã hoàn toàn tối sầm lại dù đồng hồ mới chỉ điểm hơn mười một giờ trưa. Những đám mây đen vần vũ cuồn cuộn như những cuộn khói khổng lồ bị ngọn gió biển xua đuổi thốc mạnh vào đất liền, sà sát xuống những ngọn cây long não cổ thụ ven đường. Gió bấc bắt đầu rít lên từng hồi ghê rợn, giật mạnh những cành phượng vĩ già nua kêu răng rắc. Không khí nồng nặc mùi bùn non và mùi tanh lạnh của nước sông dâng cao.

Dưới lòng sông An Cựu chảy ngoằn ngoèo qua trước mặt trụ sở phường, dòng nước đục ngầu phù sa đỏ quạch đã dâng cao mấp mé bờ kè đá. Những chiếc thuyền nan nhỏ nhoi của dân vạn chài đang hối hả chèo chống, tìm chỗ nép mình, buộc chặt dây thừng vào các gốc cây xà cừ cổ thụ hai bên bờ sông. Từng đợt sóng vỗ oàm oạp vào chân kè đá, báo hiệu một cơn đại hồng thủy dữ dội sắp sửa đổ ập xuống dải đất cố đô.

"Mưa bão lớn lắm rồi đó My ơi!" Minh Châu níu chặt lấy cánh tay My dặn dò, giọng nói run lên vì lo lắng át cả tiếng gió rít. "Đài truyền hình vừa phát thông báo khẩn, cơn bão đổ bộ sớm hơn dự kiến mấy tiếng đồng hồ! Con đạp xe về nhà rường ngay đi, chốt chặt các cánh cửa bàn khoa ở mặt tiền lại! Căn nhà gỗ cổ nằm sát mép kiệt thấp, nước sông An Cựu dâng lên một cái là tràn qua sân gạch đó!"

"Dạ, con về chốt cửa và phụ anh Thiện dọn đồ ngay đây cô!"

My vội vã bước xuống bậc thềm, trèo lên chiếc xe đạp cào cào cũ kỹ. Hai tay cô nắm chặt lấy ghi đông sắt, dồn hết sức lực đạp thốc vào luồng gió lạnh buốt đang thổi rát mặt ngược chiều. Gió bão quăng quật vạt áo khoác mỏng của cô phần phật như muốn giật tung người lái xe ngã xuống lòng đường. Những hạt mưa đầu tiên to bằng hạt ngô bắt đầu rơi lộp bộp xuống mặt đường nhựa nứt nẻ, rồi chỉ trong chớp mắt, một màn mưa trắng xóa, dày đặc như thác nước trút từ trên trời cao đổ ập xuống khắp các ngả đường phố cổ.

Đường phố An Cựu lúc này vắng tanh không một bóng người qua lại. Mọi nhà đều đã đóng chặt cửa cài then, kéo rèm che kín mít. Nước mưa từ các con hẻm dốc bắt đầu tuôn xối xả ra mặt đường cái như những con suối nhỏ đục ngầu. My cắm đầu đạp xe, lưng còng rạp xuống ghi đông, một cánh tay gập lại ghì chặt chiếc túi chống nước trước ngực để che chắn cho cuốn sổ bọc nhung xanh của bà Lành khỏi từng tia nước mưa quất xéo.

Tim My đập thình thịch từng hồi hồi hộp khi hình ảnh căn nhà rường một trăm hai mươi năm tuổi hiện lên rõ mồn một trong tâm trí cô: ba chiếc cột cái bằng gỗ kiền kiền ở gian chái đã bị đàn mối đất ăn rỗng ruột từ nhiều năm trước mà cô và Thiện vẫn chưa kịp chèn lõi thép chịu lực, hệ thống rui mè bằng gỗ tạp đã mục ải qua bao mùa ẩm mốc, và hàng ngàn phiến ngói âm dương rêu phong cổ kính đã rệu rã, xô lệch sau cả thế kỷ dầm dãi nắng lửa mưa chan.

Khi My quẹo được bánh xe vào con kiệt nhỏ An Cựu, nước mưa từ sông dềnh lên đã ngập xăm xắp mắt cá chân, cuốn theo những đám rác lá và cành khô trôi lềnh bềnh. Con kiệt hẹp hun hút lúc này chẳng khác nào một đường hầm hút gió khổng lồ. Hàng rào dâm bụt hai bên lối đi bị gió quăng quật tơi tả, ngả nghiêng rạp sát mặt nước dưới sức cuồng nộ hoang dã của cơn dông bão nhiệt đới.

My dùng hết sức bình sinh đẩy mạnh cánh cổng gỗ khép hờ, dắt chiếc xe đạp lội bì bõm lao vội vào khoảng sân lát gạch Bát Tràng của ngôi nhà cổ. Nước từ bốn mái ngói âm dương đổ dồn xuống các máng xối rỉ sét, trút thẳng xuống sân gạch như những tấm rèm nước khổng lồ gầm rú đinh tai nhức óc. Cây khế ngọt cổ thụ vùng Hương Long mà cô và Thiện vừa mới cất công đánh bầu về trồng bên góc sân hôm trước đang oằn mình chống chọi với từng cơn gió giật cấp tám, cành lá non tơ dập dềnh rách nát tả tơi trong mưa xối xả.

Vừa bước chân qua bậu cửa gian giữa bằng gỗ lim đen bóng, My vội vã tựa chiếc xe đạp vào vách ván, hai tay vẫn ôm chặt bọc sách trước ngực. Chưa kịp thở phào nhẹ nhõm để cởi chiếc áo mưa sũng nước đang dính chặt vào da thịt, thì từ phía sau gian nhà rường, một âm thanh đổ gãy dữ dội đột ngột vang lên xé toạc không gian ngột ngạt.

*Rắc... ầm!*

Tiếng ngói vỡ loảng xoảng cùng tiếng đòn tay mục gãy đôi từ gian bếp củi phía sau vọng thốc lên, hòa lẫn trong tiếng mưa gầm rú điên cuồng của đất trời xứ Huế.